دکتر حسن خیری

اجتماعی- فرهنگی

دکتر حسن خیری

اجتماعی- فرهنگی

دکتر حسن خیری

رسال محموله امدادی واحد نراق به مناطق زلزله‌زده کرمانشاه

 چهارشنبه 24 آبان 1396 - 15:57
امدادرسانی به زلزله‌زدگان سرپل زهاب

محموله کمک‌های انسان‌دوستانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق به مناطق زلزله‌زده استان کرمانشاه ارسال شد.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق گفت: «با مشارکت استادان، کارکنان و دانشجویان واحد نراق یک محموله کمک‌های انسان‌دوستانه شامل کالاهای غیرنقدی برای کمک به آسیب‌دیدگان زلزله استان کرمانشاه ارسال و مقرر شد تعدادی از کارکنان و دانشجویان بسیجی و هلال احمر این واحد دانشگاهی برای کمک‌های امدادی و همدردی با آسیب‌دیدگان زلزله اخیر به مناطق زلزله‌زده اعزام شوند.»

حجت‌الاسلام حسن خیری افزود: «کارکنان و استادانی که تمایل به یاری هموطنان زلزله‌زده دارندف مبالغ اهدایی خود را به امور مالی این واحد دانشگاهی اعلام کنند تا از حقوق ماه آتی آنان کسر شود.»

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۲۷ آبان ۹۶ ، ۲۰:۰۲
حسن خیری

با حکمی از سوی دکتر رهبر

سرپرست پژوهشکده علوم اجتماعی و انقلاب معاونت دانشجویی و فرهنگی منصوب شد

تصویر مطلب سرپرست پژوهشکده علوم اجتماعی و انقلاب معاونت دانشجویی و فرهنگی منصوب شد

دکتر فرهاد رهبر رییس دانشگاه آزاد اسلامی با صدور حکمی، حجت الاسلام و المسلمین دکتر حسن خیری را به سمت سرپرست پژوهشکده علوم اجتماعی و انقلاب معاونت دانشجویی و فرهنگی منصوب کرد.

به گزارش روابط عمومی دانشگاه آزاد اسلامی در متن این حکم آمده است:

"برادر گرامی حجت الاسلام و المسلمین جناب آقای دکتر حسن خیری

با اهدای سلام و تحیات

با توجه به مراتب تعهد و سوابق اجرایی ارزنده جناب عالی به موجب این حکم به عنوان سرپرست پژوهشکده علوم اجتماعی و انقلاب معاونت دانشجویی و فرهنگی منصوب می شوید.

امید است با رعایت تقوای الهی و بهره گیری شایسته از توانمندی های سرمایه های انسانی دانشگاه، تمامی توان و کوشش خود را مصروف حفظ مصالح و شئونات دانشگاه نمایید.

فرهاد رهبر رییس دانشگاه آزاد اسلامی"

رییس دانشگاه آزاد اسلامی همچنین در نامه ای از زحمات و تلاش های دکتر مهدی مطهرنیا رئیس سابق پژوهشکده علوم اجتماعی و انقلاب معاونت دانشجویی و فرهنگی قدردانی کرد.

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۰۷ مهر ۹۶ ، ۱۰:۳۳
حسن خیری

کد خبر: 70273 | زمان مخابره: ۱۳:۳۲:۱۱ - شنبه ۱۷ تیر ۱۳۹۶ | بدون نظر | دفعات مشاهده : 82 views | |

گزارش نماز جمعه ی میمه – ۹۶/۴/۱۶

IMG_3632

نماز شکوهمند جمعه به امامت حجت الاسلام والمسلمین دکتر خیری امام جمعه ی موقت بخش میمه در مسجد جامع این شهر برگزار گردید . خطیب جمعه ی میمه در آغاز خطبه ی اول پس از حمد و ثنای الهی خود و نمازگزاران را به تقوای الهی دعوت نمود . وی در ادامه بر ضرورت حفظ و نگهداری  سرمایه های اجتماعی در جامعه ی اسلامی تاکید کرد و یادآور شد که اهتمام به امور مسلمین یکی از شاخصهای معتبر مسلمانی است . دکتر خیری افزود : امام علی ع می فرمایند : پیامبر بگونه ای بر حق همسایه تاکید داشتند که گمان می کردیم به همسایه ارث تعلق می گیرد . وی در قسمت دیگری از سخنان خود خاطرنشان ساخت: فرق فقه شیعه و تکفیری ها و سلفی ها و داعشی ها در اینست که نگاه در فقه شیعه نگاه تعقلی است .

خطیب جمعه تبیین  آتش به اختیار را در راستای تکالیف عقلی ارزیابی کردند و آن را موضوعی حاکی از مسئولیت پذیری در فقه اجتماعی تلقی کردند؛ که مؤمنان را از شرطی شدن باز می دارد.

IMG_3639

امام جمعه ی موقت بخش میمه در آغاز خطبه ی دوم پس از حمد الهی و درود و صلوات بر معصومین علیهم السلام  و سفارش به تقوی به بیان مناسبتهای گذشته و پیش رو پرداخت :

– ۱۱ تیرماه سالروز شهادت آیت الله صدوقی به دست منافقین کوردل است . مقام معظم رهبری در این مورد فرمودند : دهه ی شصت دهه ی مظلومیت بوده است و منافقین بیرحمانه از مردم کوچه و بازار گرفته تا شخصیتهای سیاسی و مذهبی نظام را به شهادت رساندند .

IMG_3641

– ۱۲ تیرماه ۱۳۶۷ سالروز حمله ی ناو آمریکا به هواپیمای مسافر بری ایران در آسمان خلیج فارس و شهادت تمامی ۲۹۰ سرنشین این هواپیما ست .

– ۱۴ تیرماه روز قلم نامگذاری شده است . در مورد فضیلت قلم همین کافی است که ” مداد العلما افضل من دما شهدا ” در حقیقت این مداد علما و دانشمندان است که پیام خون شهدا را به سراسر دنیا و همه ی نسل ها ابلاغ می کند .

– ۲۱ تیرماه روز فرهنگ پهلوانی و ورزش باستانی و زورخانه ای است . ورزش باستانی و زورخانه ای همه ی ویژگی های یک ورزش گروهی و جوانمردانه را دارد . این ورزش خلق و خوی مروت و مردانگی و جوانمردی را در ورزشکار بر می انگیزد و ادب و فروتنی در این ورزش حرف اول را می زند . ایشان با گرامی داشت روز عفاف و حجاب ، عفاف و حجاب را از موضوعات مظلوم واقع شده در جامعه دانستند و اظهار داشتند که به رغم آنکه بیش از بیست دستگاه فرهنگی در این خصوص تکالیفی طبق قانون دارند ولی اقدام مناسبی انجام نمی دهند. وی بیان کرد حجاب محصول عفاف بوده و چهار موضوع عفت، عقل، حیا و غیرت منظومه ای معرفتی است که جامعه را از بسیاری از مفاسد اجتماعی مصون می دارد. 

دکتر خیری با گرامی داشت هفته قوه قضائیه و گرامی داشت شهید بهشتی، مظلومیت این شهید در زمان حیاطشان به نحوی که امر بر انقلابیون هم مشتبه شده و نسبت به ایشان با توجه به تبلیغات دشمنان بدبین شده بودند، را از عبرت های تاریخ دانستند.  

براساس این گزارش  خطبه ی دوم نماز جمعه با تلاوت سوره فتح توسط امام جمعه ی موقت بخش میمه به پایان رسید .

IMG_3637

تصاویر : محمد گرامی

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۱۷ تیر ۹۶ ، ۲۳:۰۶
حسن خیری

کارشناس مذهبی در گفت و گو با خبرنگار شبستان 
ماندگار کردن بندگی و حفظ منزلت سادات؛ سبک زندگی رمضانی
خبرگزاری شبستان: یک استاد حوزه و دانشگاه از سبک زندگی که ماه رمضان به بندگان می‌آموزد یاد و عنوان کرد: این سبک به ناتمام شدن بندگی در پایان این ماه و حفظ جایگاه سادات تاکید دارد.

حجت‌الاسلام والمسلمین خیری، استاد حوزه و دانشگاه و رئیس دانشگاه نراق در گفت‌وگو با خبرنگار قرآن و معارف خبرگزاری شبستان، با بیان اینکه شیعیان چهار عید دارند، افزود: ‌در بین اعیاد قربان، ‌فطر، غدیر و جمعه،‌ عید فطر فضیلت ویژه‌ای در روایات دارد. خدا پاداش برپاکنندگان مناسک ماه رمضان را بدون حساب و شمارش در این عید می‌دهد و پاداش روزه‌داری خشنودی خداوند است. روزه جایزه است و هر آنچه بنده از خدا بخواهد به او می‌دهد.

وی با بیان این مطلب اظهار کرد: از این عید می‌توان مفهوم عید را در سطح زندگی اسلامی پیدا کنیم. برخی مناسک که نشان دهنده سبک زندگی در روز عیدانه برای مسلمانان است، مثل غسل کردن، ‌زیارت سیدالشهدا خواندن، عطر زدن، پرداخت زکات،‌ نماز عید خواندن و ... در این حوزه جای دارد.

خیری ادامه داد: این عید، فطر است یعنی بازگشت به خداوند و فطرت. یعنی آنچه ما را به فطرت و خدا باز می‌گرداند نشان دهنده این است که انسان باید جشن و سرور داشته باشد. رویه شارع مقدس هم نشان می‌دهد که باید از فرصت‌ها خوب استفاده کرد. یعنی یکی از درس‌هایی که می‌شود از عید فطر آموخت این است که باید از فرصت‌ها استفاده کرد. یعنی پس از یک ماه آمادگی روحی و روانی و تجربه بندگی، فرصتی است که انسان با برگزاری این جشن به یک ماه بندگی، ماندگاری ببخشد. نحوه جشن و سرور و عید گرفتن خودش نشان دهنده تمایزات حاوی یک هویت ویژه است.

این استاد حوزه و دانشگاه افزود: از وجوه تمایز این روز، حرمت روزه گرفتن است که با دیگر ایام تمایز دارد و هویت‌سازی می‌کند. سبک جشن و سرور این عید نیز حاکی از بندگی  خداوند است. یادآوری الگوهای صالح در قنوت‌های نماز عید که نشان دهنده آن است که ما را به بهترین‌ها وصل می‌کند و آنچه خدا برای بهترین بندگان ارزانی داشته را می‌خواهیم که به ما هم مرحمت کند و آنچه از بهترین صالحان دوره کرده است را از ما نیز دور کند؛ یعنی ما را به هویت صالح بودن وصل می‌کند و به ما آموزش بلندهمتی و بلندنگری می‌دهد و از خداوند خیر ما عبادک الصالحون را مسئلت می‌کنیم؛ یعنی قانع نشدن به چیزهای کم.

وی همچنین گفت: این موارد در واقع درس‌هایی است که می‌توان از این ایام آموخت. این عید ترسیم وحدت، انسجام و جماعت مسلمین است. بهتر است در این روز نماز عید در یک مکان و خارج از شهر خوانده شود. همچنین مناسب است که پیشوای آن شهر و امام مسلمین پیشاپیش جمعیت حرکت کند و با یکسری مناسک، اعمال خاص، پیاده رفتن و پا برهنه بودن و ذکر خاص گفتن همراه باشد. بعد هم مثل نماز جمعه دارای خطبه بودن و بودن خطبه جزء نماز که آن را به اجتماع وصل می‌کند از دیگر تمایزات این روز است.

خیری افزود: پیش از نماز آدابی مثل زکات فطره وجود دارد. به شکرانه روزه گرفتن باید به دیگران کمک کنیم که این موضوع خود تولید کننده سبک زندگی است که توجه به اقشار محروم در آن نهفته است و توجه به مواسات و حق اخوت و برادری و اهتمام به امور مسلمین در همین راستاست. توجه کردن به اینکه توفیق روزه‌داری از طرف خداوند به ما ارزانی شده است و باید شکرانه آن را به جا بیاوریم. شکرانه عید فطرت که در واقع در زکات فطره خود را نشان می‌دهد. با ضوابطی که در زکات فطره وجود دارد به این معنی که به سادات تعلق نمی‌گیرد. حرمت منتسبین به ائمه اطهار باید نگه داشته شود که خود سبک زندگی اسلامی است، به این معنی که در جامعه اسلامی باید منزلت‌ها اجتماعی  پاس داشته و حرمت‌ها نگه داشته شود و حق سپاسگذاری به رسول اسلام باید ادا شود و ذریه ایشان محترم شمرده شوند.

وی تاکید کرد: این جشن به ما می‌گوید که بندگی خدا تمام نشدنی است و بعد از ماه، باز متوجه مناسک و اعمالی می‌شویم که حاکی از رنگ خدایی داشتن است. مناسک و عبادت است که نشان دهنده استمرار آن ضیافت الهی است.  

کلید ‫واژه‌ها:

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۰۷ تیر ۹۶ ، ۰۸:۵۷
حسن خیری

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق اساسی‌ترین مسائلی که می‌شود به عنوان انتظارات دانشگاهیان از دولت دوازدهم از آنها یاد کرد را تعریف دقیق از دانشگاه‌های کارآفرین، ورود دانشگاه‌ها به نیازهای جامعه، توجه به ارتباط دانشگاه با همه بخش‌های جامعه، استعدادسنجی و برخورداری‌های دانشگاه‌ها و نگاه منصفانه به همه آنها، همچنین توجه به کاهش امنیت شغلی اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها که موجب هدررفت بیت‌المال و منابع است، برشمرد.

حجت‌الاسلام حسن خیری در گفت‌وگو با خبرنگار ایسنا، منطقه مرکزی، افزود: دانشگاه‌های کشور امروز با آسیب‌ها و مسائل اجتماعی مواجه هستند که بخشی از آن به خود جامعه علمی کشور مربوط می‌شود ولی تاکنون به صورت مشخص و جدی رسالت دانشگاه در خصوص تامین نیازهای جامعه تعریف نشده و در اینباره برنامه‌ریزی نشده است.

وی تصریح کرد: نقشه علمی کشور تدوین شده، اما برای اجرایی شدن این نقشه طبیعتا باید گام‌های موثرتری برداشته شود. هنوز هم شاهد تاسیس رشته‌هایی که نیازی به آنها وجود ندارد هستیم و لازم است که در نگاهی کلان بر مدار نیازسنجی، وضعیت‌سنجی دانشگاه‌های کشور بدون توجه به دولتی و غیر دولتی بودن و برخورداری‌هایشان بررسی شود. باید براساس نیازهای جامعه برای این دانشگاه‌ها اعتبارسنجی صورت گیرد که طبیعتا ممکن است در این راستا پالایش‌هایی نیز انجام شود.    

خیری با بیان اینکه امروز از شرکت‌های دانش‌بنیان بسیار صحبت می‌شود، گفت: توجه به شرکت‌های دانش‌بنیان به عنوان یکی از پایه‌های اقتصاد مقاومتی از نقش‌های دانشگاه‌هاست و تکلیف و تعهدی که اعضای هیات علمی و کادر علمی دانشگاه‌ها در این خصوص دارند، باید تعریف شود.

تعهدات کادر علمی از نو بازنگری شود

وی با اشاره به اینکه امروز تعریف شفافی در ارتباط با شرکت‌های دانش بنیان نداریم، بیان کرد: زمانی دانشگاه‌ها تعهد اعضای هیات علمی را بر مبنای آموزش تعریف می‌کردند، ولی امروز که صحبت از نیازمحور کردن دانشگاه‌هاست، دانشگاه‌های کارآفرین نسل سوم و چهارم باید بیشتر مطرح شوند، همچنین به نیازها و شرکت‌های دانش‌بنیان توجه شود.

خیری ادامه داد: در راستای اهداف مذکور طبیعتا باید تعهدات کادر علمی از نو بازنگری شود. اینکه آنها چه میزان به آموزش یا فعالیت‌های پژوهشی متعهدند و موظفی آنها در این راستا تا چه حد پر می‌شود و نظام تشویقی و تنبیهی در این خصوص چگونه اعمال می‌شود باید مورد بازنگری قرار گیرد.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی نراق گفت: نکته اساسی به عنوان یک توقع از دولت دوازدهم استعدادسنجی از دانشگاه‌ها بر مدار انصاف و اعتدال است. در خصوص دانشگاه‌های آزاد اسلامی سخت‌گیری‌های ویژه‌ای وجود دارد، اما گاهی عنوان می‌شود که به دانشگاه‌های غیرانتفاعی با کمترین امکانات مجوز داده می‌شود.

وی افزود: امکانات در دانشگاه‌های آزاد اسلامی با برخی دانشگاه‌های غیرانتفاعی و حتی برخی دانشگاه‌های دولتی قابل مقایسه نیست، بنابراین نگاه اعتدال‌گونه و منصفانه باید در این حوزه وجود داشته باشد و نباید اجازه داده شود که سرمایه‌های هنگفتی همچون استعدادهای علمی و نیروهای انسانی که در دانشگاه‌ها به مرور زمان جمع شده مورد استفاده بهینه قرار نگیرد.    

استعدادها و نیروها به هدر می‌رود

وی با تاکید بر اینکه امروز ما با هدر دادن استعدادها و نیروها مواجه هستیم، تصریح کرد: این هدردادن‌ها شامل موظفی‌هایی که پر نمی‌شوند و ساعاتی که تعریف نشده و نیروهایی که کار مشخصی ندارند است، لذا با کاهش امنیت شغلی اعضای هیات علمی و کارکنان بویژه در دانشگاه‌های آزاد اسلامی شهرستان‌ها مواجه هستیم. اگر توازن و اعتدال در این حوزه حاکم بود نمی‌بایست شاهد این اتفاقات می‌بودیم.

خیری اظهار کرد: امروز با کمبود دانشجو مواجه نیستیم بلکه با عدم توازن در توزیع دانشجو که بدون توجه به برخورداری‌ها و امکانات موجود در دانشگاه‌ها صورت می‌گیرد، مواجهیم، لذا اساسی‌ترین مباحثی که می‌شود در دانشگاه‌ها به آنها توجه کرد شامل تعریف دقیق از دانشگاه‌های کارآفرین، ورود دانشگاه‌ها به نیازهای جامعه، توجه به  ارتباط دانشگاه با همه بخش‌های جامعه و استعدادسنجی و برخورداری‌های دانشگاه‌هاست که باید نگاه منصفانه به همه دانشگاه‌ها صرفنظر از دولتی یا غیردولتی یا آزاد بودن آنها صورت گیرد. همچنین عدم توجه به کاهش امنیت شغلی اعضای هیات علمی که نگران‌کننده است باعث هدررفت بیت‌المال و منابع می‌شود.

وی تاکید کرد: دانشگاه‌ها می‌توانند به عنوان یکی از مجاری مهم تولید و اشتغال در کشور مطرح باشند. این مراکز با ساماندهی درست و توجه جدی به نیازمحور کردن رشته‌ها می‌توانند بسیاری از مشکلات را که امروز در جامعه مطرح است همچون مسائل اجتماعی حل کنند.

خیری ادامه داد: دانشگاه یکی از نقاطی است که می‌تواند نسخه حیات‌بخش مسائل اجتماعی باشد؛ دانشگاه را باید به عنوان مهمترین عرصه حیات اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و حتی اقتصادی کشور دریافت.

تغییر مدیریت اصل نیست/سرمایه‌های انسانی در جای خود فعالیت کنند

خیری در ادامه در خصوص لزوم یا عدم لزوم تغییر مدیریت‌ها در جهت دستیابی به اهداف مذکور گفت: طبیعی است که تغییر مدیریت خود هدف نیست و ممکن است براساس اهداف و رسالت‌هایی که تعریف می‌شود توانمندی‌ها و ظرفیت‌های انسانی تعریف شود. اصالتا تغییر مدیریت یک اصل تلقی نمی‌شود و مهم این است که از سرمایه‌های انسانی در جای خودش استفاده شود.

رئیس دانشگاه آزاد نراق افزود: اگر نیروهایی را برای کادر مدیریت تربیت کردیم آنها باید در حوزه مدیریت فعالیت کنند، اگر نیروها را در حوزه صنعت تعریف کردیم پس باید در حوزه صنعت استفاده شوند. اگر در یک جامعه به چنین حرکتی رسیدیم و نشان داده شد که تربیت نیرو متناسب با نیازهای جامعه است و از نیروهای تربیت شده در جای خودش استفاده شود، نشان می‌دهد که آن جامعه یک جامعه توسعه یافته است.

وی اظهار کرد: مهم نیست مدیر چه کسی است چراکه تغییر مدیریت اصل نیست، بومی و غیربومی بودن او نیز در حوزه نیازها معنا پیدا می‌کند. چه بسا ممکن است در جایی نیروی غیربومی صلاحیت بیشتری داشته باشد و این فرد غیر بومی بهتر بتواند نیازها را رفع کند.  

خیری تصریح کرد: همه موارد مذکور بستگی به این دارد که ما بخواهیم جامعه را به سمت پیشرفت سوق دهیم، عدالت اجتماعی ایجاد کنیم و نیازهای جامعه علمی تامین شود. مهم این است که بتوانیم هر چیزی را به تناسب خودش استفاده و براساس نیازهای جامعه تربیت کنیم و از تربیت شدگان خود متناسب با نیاز استفاده کنیم.

وی ادامه داد: اگر معیار ما موارد مذکور باشد طبیعتا وضعیت بهبود خواهد یافت و موضوع مورد بحث این نیست که نیروی انسانی از چه گروهی است، چه تفکر سیاسی دارد و بومی یا غیر بومی است. اگر نگاه متوازنی وجود داشته و تربیت انسانی متناسب باشد، طبیعی است که بومی‌گزینی اتفاق خواهد افتاد، نه به عنوان یک هدف بلکه به عنوان اتفاقی که فرع بر تصمیمات سازنده و درست است.

نشاط علمی در گرو اطمینان از آینده شغلی است

خیری در ادامه گفت: اگر دانشجو بداند رشته‌ای که در آن تحصیل می‌کند در آینده منشاء اشتغال او خواهد شد و بداند که چه فایده‌ای از آن خواهد برد و در یک فضای اعتدالی منصفانه زندگی می‌‌کند و اجحاف و تبعیضی در حق افراد صورت نمی‌گیرد؛ همچنین بداند که از امکانات به درستی استفاده می‌شود، در بسیاری از مسائل شاهد نشاط خواهیم بود.

وی تصریح کرد: اگر نشاط علمی امروز جامعه کاهش یافته به سبب مشکلات موجود است. وقتی افراد جامعه دارای مشکل اقتصادی هستند و امنیت شغلی به خطر می‌افتد، طبیعتا افسردگی را شاهد می‌شویم نه نشاط.

رئیس این دانشگاه بیان کرد: اگر بدانیم برای چه تحصیل  می‌کنیم و فواید آن در زندگی و اشتغال چیست با نشاط درس می‌خوانیم و با نشاط زندگی می کنیم و وارد دانشگاه می‌شویم.

خیری گفت: باید به این نیازهای اولیه توجه کنیم و آنها را سامان دهیم، نیازهای اولیه و اساسی شامل حوزه‌های اقتصادی، عدالت اقتصادی و اجتماعی، مسکن و ازدواج است.

وی افزود: این مسائل پیچیده و شبکه‌ای است و باید به همه آنها با هم نگاه کرد، در این صورت است که جامعه‌ای توسعه یافته را شاهد خواهیم بود. توسعه یافتگی جامعه در گرو توسعه همه جانبه و درون زاست که در این خصوص دانشگاه‌ها مخصوصا در ابعاد مختلف با رویکرد علمی می‌توانند گام‌های موثری بردارند در غیر اینصورت این فعالیت‌ها چیزی جز مدرک گرایی نیست. اخذ مدرک و فاقد شغل بودن یا کار کردن در جایی که متناسب با رشته تحصیلی فرد نباشد، ناامیدی و سرخوردگی وی را به دنبال خواهد داشت.  

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۲۴ خرداد ۹۶ ، ۰۹:۵۳
حسن خیری

تقویت مرکز کارآفرینی دانشگاه آزاد نراق با شعار هر دانش‌آموخته یک شغل

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی نراق از تقویت مرکز کارآفرینی این دانشگاه با شعار هر دانش‌آموخته یک شغل به عنوان یک اولویت پژوهشی خبر داد.

حجت‌الاسلام دکتر حسن خیری در گفت‌وگو با خبرنگار ایسنا، منطقه مرکزی، افزود: دانشگاه آزاد نراق جزو اولین دانشگاه‌هایی است که ایجاد مرکز رشد در آن به تصویب وزارت علوم رسید.

وی تصریح کرد: ‌این دانشگاه در عرصه‌های مختلف همچون نانو، بیوتکنولوژی، حقوق و ... فعالیت می‌کند. همچنین مرکز کارآفرینی در این دانشگاه فعال شده و در تلاش جهت ساماندهی شرکت‌های دانش بنیان در این دانشگاه هستیم.

خیری با بیان اینکه دو شرکت دانش بنیان در مرکز رشد این دانشگاه به تصویب استان رسیده است، گفت: دانشگاه آزاد نراق با جدیت در عرصه کارآفرینی فعالیت می‌کند و در این راستا در تلاش است کارگاه‌های مناسب جهت مهارت‌افزایی دانشجویان ایجاد کند.

وی خاطرنشان کرد: این دانشگاه با فعالیت‌های پژوهشی در باشگاه پژوهشگران جوان در عرصه زمینه‌سازی برای پژوهش نیز فعالیت می‌کند.

وی در خصوص اولویت‌های پژوهشی این دانشگاه اظهار کرد: تقویت مرکز رشد دانشگاه از طریق تعامل با دانشگاه‌های منطقه و شهرستان‌ها بویژه شهرستان کاشان، ایجاد شرکت‌های دانش‌بنیان، استقرار شرکت‌ها و صنایع در دانشگاه برای تبدیل ایده به عمل، تقویت مرکز کارآفرینی با شعار هر دانش‌آموخته یک شغل، زمینه‌سازی برای ایجاد کارگاه‌هایی که بر بعد مهارت‌افزایی دانشجویان بیفزاید، اولویت‌های پژوهشی و همچنین تعریف کار برای اساتیدی که موظفی آموزشی آنها پر نمی‌شود از برخی اولویت‌های علمی این دانشگاه هستند.

رئیس دانشگاه آزاد نراق ادامه داد: این دانشگاه جزو دانشگاه‌های بزرگ دارای قدمت و اعتبار علمی در برخی رشته‌ها مخصوصا در رشته حقوق در سطح کشور است و پتنت‌های علمی بین‌المللی در کارنامه خود به ثبت رسانده است. 

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۱۵ خرداد ۹۶ ، ۱۱:۳۱
حسن خیری

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق: تنها راه نجات بشریت تمسک به قرآن و عترت (ع)‌ است

 رئیس دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق:

تنها راه نجات بشریت تمسک به قرآن و عترت (ع)‌ است

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق گفت: ثقلین اساس آموزه‌های دینی ماست، اگر ما بتوانیم به قرآن و آموزه‌های عصمت و طهارت (ع) تمسک بجوییم، قطعا راه فردی و اجتماعی تکامل را طی کرده‌ایم؛ در این دنیای پر از مصیبت و مصائب و معضلات تنها راه نجات بشریت تمسک به قرآن و عترت (ع)‌ است.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، حجت الاسلام دکتر حسن خیری روز گذشته در مراسم اختتامیه بیست و دومین دوره مسابقات قرآن و عترت (ع)‌ دانشگاه آزاد استان مرکزی به میزبانی واحد نراق در مشهد اردهال اظهار کرد: خدا را شاکریم که دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق توفیق این را داشت که خادم و میزبان قاریان، حافظان قرآن است.

وی بیان کرد: در این مکان بسیار نورانی در محضر حضرت علی بن امام محمد باقر(ع) که کربلای ایران خوانده شده است هستیم که در روایت از امام صادق (ع)‌ آمده است که هرکس برادرم را در اردهال را زیارت کند گویا جدم امام حسین (ع) را در کربلا زیارت کرده است و این حضور توفیقی بسیار ارزشمندی است.

خیری اظهار کرد: در مکان نورانی و در آستانه ماه مبارک رمضان و روزهای پایانی ماه شعبان از خداوند متعال می خواهیم که توفیق حضور و بهره مند شدن از فیوضات معنوی ماه رمضان و ماه ضیافت الهی را به ما عطا فرماید.

رئیس شورای دانشجویی فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی استان مرکزی گفت: مرحوم دکتر علی شریف مبتکر و موسس مسابقات قرآن و عترت (ع)‌ بود که در سال 72 در واحد نراق و اراک تدریس داشت. این مرد بزرگ گنجینه عظیمی بود که در راه تعالیم قرآن و عترت (ع) از جان مایه می‌گذاشت که جا دارد یاد و خاطره این مرد بزرگ قرآنی و فرهنگی را در این محفل نورانی و با عظمت گرامی بداریم.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق اظهار کرد: دکتر شریف انگلیسی تدریس می کرد و در متن درسی خود زندگینامه حضرت زهرا (س) را گنجانده بود هم ترجمه می‌کرد و هم اشک می‌ریخت، این نمونه یک استاد قرآنی است. شما عزیزان راه مرحوم دکتر شریف را احیا می‌کنید جا در پای بزرگانی همچون دکتر شریف می‌گذارید و امیدوارم که اسم ما هم دراین لوح شریف و در زمره خادمان قرآن و عترت (ع)‌ نوشته شود.

دبیر هیات امنا و رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان مرکزی نیز گفت: مسابقات قرآن و عترت (ع)‌ استان در سال 94 در واحد آشتیان و در سال 95 در واحد ساوه برگزار شد و در سال جاری بنا به تقاضای واحد نراق و تصمیم شورای فرهنگی دانشجویی استان، واحد نراق میزبانی این دوره از مسابقات را بر عهده گرفت که جا دارد از مسئولان واحد نراق و عوامل اجرایی این مسابقات بخاطر پذیرفتن میزبانی برگزاری این دوره از مسابقات که متحمل زحمات زیادی شدند، قدردانی کنم

دکتر علیرضا نظام ‌آبادی اظهار کرد: ‌برگزاری مسابقات قرآن و عترت (ع)(در جوار بارگاه امامزادگان قطعا از معنویت و روحانیت دوچندان و مضاعفی برخوردار است، برگزاری مسابقات در جوار امامزادگان خود یک تجربه جدیدی است که واحد نراق این تجربه را آزمایش کرد؛ البته دور بودن از دانشگاه و خارج از واحد برگزار شدن این برنامه یک سری اشکلات را به دنبال داشته است. با توجه به دور بودن مسیر، عدم دسترسی به امکانات واحد و سایر همکاران چه بسا در پذیرایی، اسکان اشکلاتی را به دنبال داشته است ولی در هر حال از زحمات این عزیزان قدردانی می‌کنیم.

نظام آبادی افزود:‌ از همه استادان، کارمندان، دانشجویان که در این دوره از مسابقات شرکت کردند و اینکه به قرآن و مسائل دینی و فرهنگی اهمیت می‌دهند قدردانی می کنم.

دبیر هیات امنای دانشگاه آزاد استان مرکزی بیان کرد:‌ حسب احترام به شما عزیزان و عرض خسته نباشید به شما و عزیزانمان در واحد نراق خدمت شما رسیدیم تا ما هم به اندازه وسهم خود به مسائل فرهنگی، دینی و قرآنی اهمیت قائل شده باشیم امیدوارم که این قدم هایی که در مسیر مسائل فرهنگی و آموزه های دینی بر می‌دارید مورد قبول حضرت حق واقع شود.

وی با گرامیداشت سوم خرداد و یاد و خاطره امام راحل و شهدا گفت: سوم خرداد سالروز فتح و آزاد سازی خرمشهر را به تمامی دلاور مردان، رزمندگان و ایثارگرانی که در عرصه جنگ تحمیلی فعالیت داشتند تبریک عرض می‌کنم. به همه ما واجب است که یاد این عزیزان را همواره گرامی بداریم.

نظام آبادی خاطرنشان کرد: فتح خرمشهر یکی از غرورآفرین‌ترین پیروزی‌ها و خاطرات هشت سال دفاع مقدس بود که از سوی دلاورمردان و ایثارگران در تاریخ ایران اسلامی رقم خورد.

نظام آبادی گفت:‌ بر خود واجب می‌دانیم که با بزرگداشت یاد و خاطره شهدا و امام راحل از همه رزمندگان، جانبازان، ایثارگران و خانواده‌های معظم شهدا؛ زمانی که کشور نیاز به فداکاری و ایثار داشت، با ایثار، فداکاری و عشق به میهن واسلام از زندگی خود و از همه چیزخود گذشتن؛ این تلاش ها و مجاهدت ها را ارج می نهیم و آزادسازی خرمشهر و پیروزی مقاومت را تبریک می گوییم.

دبیر اجرایی بیست و دومین دوره مسابقات قرآن و عترت (ع)‌ دانشگاه آزاد استان مرکزی نیز گفت: در این دروه از مسابقات بیش از 120 نفر حافظ،‌ قاری،‌ موذن، مرتل، خواهر و برادر از 17 واحد دانشگاهی آزاد استان مرکزی در طی دو روز به رقابت پرداختند که پس از داوری هیات داوران نفرات برگزیده اول تا سوم در بخش‌های مختلف استادان، کارکنان و دانشجویان به تفکیک خواهر و برادر مشخص و معین شد

جواد دهقانی آرانی افزود: برگزاری این مسابقات در جوار امامزاده حضرت سلطانعلی ابن امام محمد باقر (ع)‌، امامزاده ملائک پاسبان حقیقتا بسیار ارزشمند و قیمتی است و حضور قاریان و حافظان در فضای عطرآگین امامزادگان عظیم الشان حضرت علی بن امام محمد باقر (ع) و فرزندان امام هادی و امامزاده حسین بن حضرت زین العابدین (ع) و فصل بهار و فضای گل و گلاب مشهد اردهال کاشان و در آستانه بهار قرآن بسیار ارزشمند است.

مراسم اختتامیه بیست و دومین دوره مسابقات قرآن و عترت (ع)‌ دانشگاه آزاد استان مرکزی که با حضور بهروز بهرامسری رئیس دبیرخانه هیات امنای دانشگاه آزاد استان مرکزی، ‌روسا، معاونان دانشجویی فرهنگی، کارشناسان فرهنگی، مسئولان و مدیران فرهنگی و قرآن و عترت (‌ع)، استادان، کارکنان، دانشجویان خواهر و برادر از واحدهای دانشگاهی استان مرکزی در جوار آستان حضرت سلطان علی بن امام محمد باقر (ع) و آستان حضرت حسین بن زین العابدین (ع)‌ مشهد اردهال به میزبانی واحد نراق برگزار شد.

 

جهت مشاهده اصل خبر منتشر شده در خبرگزاری آنا لینک زیر را کلیک فرمائید : http://www.ana.ir/news/222280

 

تهیه وتنظیم : محمد بهشتی صدر

مسئول روابط عمومی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۱۲ خرداد ۹۶ ، ۱۱:۳۱
حسن خیری
شنبه ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۶ \ السبت ٢٣ شعبان ١٤٣٨ \ Saturday, May 20, 2017
حجت‌‌الاسلام حسن خیری
کد خبر: 414934 | تاریخ مخابره :۱۳۹۶/۲/۱۶ - ۱۳:۴۶ | سرویس: حوزه علمیه قم 3
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی: 
تقویت نگاه فرهنگی، لازمه برپایی کرسی های آزاداندیشی در دانشگاه هاست 
حوزه/ عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، تقویت نگاه و رویکرد فرهنگی را لازمه برپایی کرسی های آزاداندیشی در مراکز آموزش عالی و دانشگاه ها عنوان کرد.

حجت الاسلام و المسلمین حسن خیری در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری «حوزه» با اشاره به تاکیدات فراوان رهبر معظم انقلاب بر برگزاری کرسی های آزاد اندیشی در دانشگاه ها اظهار داشت: تاکید معظم له از یک سو و موضوع دانش بومی و علوم انسانی اسلامی از سوی دیگر اقتضای این را دارد که زمینه تولید دانش در این مقولات فراهم شده و همگی در مسیر تحقق نهضت تولید علم کوشا باشیم.

وی همچنین افزود: البته در طول سال های اخیر گام های خوبی در این باره برداشته شده اما با این وجود و در نظر گرفتن مسیری که هنوز تا رسیدن به نقطه ایده آل باقی مانده ، به نظر می رسد که تقویت روحیه خودباوری در محافل علمی و میان نخبگان دغدغه مندِ حوزه و دانشگاه امری ضروری به شمار می رود.

کرسی آزاداندیشی؛ پیش نیاز تولید علم بومی و اسلامی

عضو انجمن مطالعات اجتماعی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: آنچه مسلم است این که ما برای تحقق نهضت تولید علم و جنبش نرم افزاری می بایست به جای اقتباس و بازخوانی و ترجمه متون و اندیشه های دیگران در صدد نقد و تولید دانش بومی خودمان باشیم که البته لازمه این کار آن است که فضای فرهنگیِ مجامع علمی، پیش از هر چیز مستعد و آماده چنین وضعیتی باشد.

وی یادآور شد: مادامی که به دنبال نوآوری علمی و نقد و بررسی علمی نباشیم و به داشته های موجود به عنوان یک امر مقدس و غیرقابل خدشه نگاه کنیم، شاهد تحول مطلوب نخواهیم بود به این خاطر که اساساً با این رویکرد و نگرش ، نهضت علمی شکل نمی گیرد که بعد بخواهیم از دل آن، علم اسلامی و بومی را تولید کنیم.

وی افزود: از سویی لازم است به این نکته هم توجه داشته باشیم که برگزاری کرسی های آزاداندیشی خودش هدف نیست بلکه بستری برای تولید دانش بومی است چه آن که بر این مبنا افرادی که صاحب نظر هستند در فضایی که نباید مورد هجمه و تخریب و تکفیر قرار بگیرند به ارایه نظر و نقد خویش می پردازند.

توجه به ایده های نو و خلاق؛ لازمه رشد و توسعه جامعه

حجت الاسلام و المسلمین خیری همچنین ادامه داد: این مساله از آن رو حایز اهمیت است که بدانیم جوامعی که به پیشرفت رسیده و به توسعه پایدار دست یافته اند در بدو امر به اندیشه های نو و ایده های خلاق و نقد و نظر جدی، مجال عرض اندام داده اند؛ البته طبیعی است که گاه چند حرف نادرست و نظر اشتباه هم شاید داده شود اما به مرور، سره از ناسره تشخیص داده خواهد شد و برآیند کلی کار منجر به رشد و پیشرفت علمی جامعه می شود.

وی با اشاره به این که مشکلی که در کشور ما وجود دارد این است که متاسفانه آن گونه که باید و شاید نتوانسته ایم زمینه تحقق کرسی های آزاداندیشی را به معنای حقیقی کلمه فراهم کنیم، گفت: برگزاری کرسی آزاداندیشی بدان خاطر است که ما با این ابزار بتوانیم به نوعی در جامعه فضاسازی برای تولید علم بومی و اسلامی داشته باشیم به خصوص در زمینه علوم انسانی که محور و اساس رشد جوامع می باشد.

این استاد حوزه و دانشگاه بیان داشت: البته منظور از نقد و نظر در مجامع علمی متفاوت از آن چیزی است که گاهی متاسفانه ما در فضای سیاسی به عنوان نقد مخرب و پرخاشگری می بینیم.

صرف برگزاری نشست علمی برای تولید دانش کافی نیست!

وی در بخش دیگری از سخنان خود تصریح کرد: آن چه ضرورت دارد این که ما باید شاخصه های دانشی را تعریف کرده و فضای تخصصی در آن مجال را برای نقد فراهم کنیم و تا زمانی که به این ها نرسیم به صرف برگزاری کرسی و نشست راه به جایی نمی بریم و شاهد اثرگذاری لازم که منجر به تولید علم شود، نخواهیم بود.

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی همچنین گفت: مقام معظم رهبری همواره بر این مساله تاکید داشته اند که فضا به گونه ای فراهم شود که صاحب نظران و فرهیختگان حوزه و دانشگاه به ارایه نظرات خویش پرداخته و در فضایی علمی و آرام و در عین حال باز از جهت فکری، آرا و دیدگاه ها نقد جدی شده و با پختگی لازم به جامعه عرضه شود؛ به خصوص این که ما در دنیای کنونی با ابزار رسانه و فضای مجازی نیاز داریم که ظرفیت های عظیم علمی و فرهنگی تشیع و انقلاب اسلامی به دنیا نشان دهیم و برگزاری کرسی های نظریه پردازی و آزاداندیشی می تواند تا حدودی بستر این کار را فراهم سازد.

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۳۰ ارديبهشت ۹۶ ، ۱۸:۵۷
حسن خیری
زه/ در دیدار مدیران انجمن های علمی با مدیر حوزه های علمیه بر تشکیل اتاق فکری برای تعامل انجمن های علمی با مدیریت حوزه تاکید شد.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری«حوزه»، آیت الله علیرضا اعرافی با حضور در دبیرخانه انجمن های علمی حوزه در نشستی با مدیران انجمن های علمی حوزه، گفت وگو کرد، در این نشست صمیمی، مسائلی از سوی مدیران انجمن ها مطرح شدکه مشروح آن به شرح ذیل می باشد:

حجت الاسلام و المسلمین سیدحسین میرمعزی، معاون پژوهشی حوزه های علمیه در ابتدای نشست توضیحاتی درخصوص ماهیت و فعالیت های انجمن های علمی ارائه کرد و سپس حجت الاسلام و المسلمین حسینی کاشانی مسئول جدید دبیرخانه انجمن های علمی حوزه گزارشی از عملکرد 12 ساله این دبیرخانه ارائه نمود.

باید منشوری جامع در تحقق اهداف حوزه های علمیه تدوین شود

در ادامه حجت الاسلام والمسلمین سید صادق محمدی، مدیر انجمن اصول فقه حوزه، با ابراز خرسندی از حضور آیت الله اعرافی در این نشست صمیمی، با بیان اینکه بدون حاشیه سراغ ارائه مطالب می روم، اظهارداشت: مدیر حوزه های علمیه، مدیری توانا و آشنا به مسائل داخلی و بین المللی و مسلط به عرصه های مطلوب است، ضمن اینکه از معاونت ها و مسئولان دبیر خانه فعلی و سابق نیز به واسطه تلاش هایشان تقدیر می کنیم.

عضو مجمع عمومی جامعه مدرسین حوزه افزود: منشور جامع تحول حوزه از طرف مدیریت حوزه های علمیه آماده شده، جای بسی خوشحالی است، چرا که سالهاست در این فکر هستیم منشوری جامع برای تحقق اهداف حوزه ها تدوین گردد.

حجت الاسلام والمسلمین محمدی بیان داشت: تحول همواره به معنای روی آوردن به عرصه های نو نیست، بلکه گاهی تحول به معنای رجوع به گذشته و احیای سنت های حسنه سلف صالح می باشد و انجمن ها بستری مطلوب در هر دو جهت تحول به شمار می روند.

وی اظهار داشت: همچنین جهت استفاده بهتر از انجمن ها، مهم تر از حمایت های مالی، تشخص، تعیین و یافتن جایگاه اصلی انجمن ها با توجه به اقتضائات بومی شدن می باشد؛ چرا که انجمن ها وارداتی هستند و باید اقتضائات بومی را در آن لحاظ کرد.

مدیر انجمن اصول فقه حوزه در خصوص دیگر مولفه ها توضیح داد و گفت: از نکات مهم دیگر، همکاری دو جانبه انجمن ها با مراکز حوزوی می باشد نه اینکه به معنای رجوع یک جانبه انجمن ها به مراکز قلمداد گردد، همچنین ایجاد رقابت سالم میان انجمن ها بر اساس نیازسنجی و اولویت گذاری نیاز ها و توجه بسیار زیاد به کیفیت برنامه های ایجاد شده، مد نظر باشد.

وی افزود: ارزیابی انجمن ها و ارائه فعالیت های آن به سوی کمیت است و کیفیت در این زمینه لحاظ نمی شود در حالی که باید مورد توجه ویژه ای قرار بگیرد.

حجت الاسلام والمسلمین محمدی یادآور شد: بایددر انجمن ها طراحی رشته ها صورت بگیرد و نیازسنجی، نظام سازی علوم حوزوی مورد تاکید باشد و آموزش را با پژوهش هماهنگ سازیم، در حال حاضر در کل حوزه های علمیه چند سالی است که توجه زیادی به ساختمان سازی شده و پژوهشکده ها چه در قم و چه در شهرستان ها زیاد مورد اهتمام نیست.

استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: اگر بخواهیم تولید علم و نظریه پردازی را در کل حوزه های علمیه داشته باشیم، به پژوهشکده های موفق نیاز داریم، در این زمینه پیشنهاداتی مدنظر است که بر این اساس اتاق فکر انجمن های همسو راه اندازی گردد، برای نمونه انجمن « اصول فقه» و انجمن « فقه و حقوق» همسو می باشند، این ها یک اتاق فکر مشترک داشته باشند و برنامه هایشان بر اساس نقطه های مشترک ایجاد شود و با هم تعامل داشته باشند.

مدیر انجمن اصول فقه حوزه بیان کرد: همچنین در راس انجمن ها یک اتاق فکر دیگری ایجاد شود تا پیشنهادات انجمن ها در این اتاق فکر اصلی مورد ارزیابی قرار بگیرد و عملیاتی شدن پیشنهادات را منتقل نمایند.

به انجمن های علمی نوپا توجه ویژه شود

در ادامه این نشست صمیمی، حجت الاسلام و المسلمین سید محمد واعظ موسوی، رئیس انجمن ارتباطات و تبلیغ حوزه با گرامیداشت ایام شعبانیه گفت: تشکیل چنین جلساتی فرصتی مغتنم است، جهت رسیدگی به مسائل انجمن ها و استفاده از افکار نوین و بهره گیری از نکته نظرات مدیر حوزه های علمیه و سایر همکاران که بدون تردید نتایج ارزشمندی به ثمر خواهد نشست.

 

عضو سابق مجلس خبرگان رهبری افزود: انجمن های علمی، نهادی نوپا در حوزه های علمیه به شمار می رود، اما به اعتبار همین نوپایی نیازمند حمایت های ویژه ای است، البته انجمن های علمی که بیشتر به نظر می رسد کپی برداری از انجمن های علمی دانشگاه ها می باشد، نیازمند تدبیر بیشتر در جهت بومی سازی و بهره گیری از توانمندی های حوزوی و مشوق ها در جذب افکار و اندیشه های موجود در حوزه است.

حجت الاسلام والمسلمین واعظ موسوی خاطرنشان کرد: حدود 29 نفر دارای تحصیلات صرفا حوزوی بود و درجه اجتهاد دارند و در کنار آن 1028 نفر افرادی هستند که در کنار تحصیلات حوزوی دارای تحصیلات دانشگاهی در مراتب کارشناسی ارشد و دکتری هستند، از این رو باید مشوق های حوزوی برای جذب فرهیختگان و نخبگان حوزوی در مباحث انجمنی، بیشتر مورد توجه قرار دهیم، تا بتوانیم از صاحب فکران حوزوی بهره بگیریم.

وی خاطرنشان کرد:برای اینکه بتوانیم انجمن ها را پویا تر کنیم، برای اینکه بتوانیم افراد دارای اجتهاد را جذب انجمن ها کنیم، باید جایگاه بالاتری برای انجمن ها تعریف کنیم، اگر انجمن را تحت اشراف دبیرخانه و معاونت پژوهش با چند واسطه قرار دهیم، قطعا بسیاری از بزرگان حوزه حاضر به همکاری با چنین نهادی نخواهند بود، این تفاوت دارد با نهادی که تحت اشراف مثلا خود شورای عالی باشد در عرض برخی از مسئولیت هایی که انجمن ها باید زیر نظر آن قرار بگیرند.وقتی جایگاه خیلی تنزل پیدا کند استقبال از طرف حوزویان کمتر خواهد بود.

رئیس انجمن ارتباطات و تبلیغ حوزه گفت: اعتبارات لازم در انجمن ها، نباید همانند اعتبارات انجمن های دانشگاهها در نظر گرفته شود و بگوئیم خودتان به عنوان «ان جی او» عمل کرده و جذب اعتبارات کنید اینجا با دانشگاه تفاوت زیادی دارد چرا که مشوق های موجود در دانشگاهها خود به خود برای حضور در انجمن ها ایجاد انگیزه می کند و حتی حاضرند هزینه هایی را متحمل شوند تا نام شان در انجمن ها ثبت شوند در حالی که در حوزه ها قطعا این چنین نیست.

حجت الاسلام والمسلمین  واعظ موسوی عنوان کرد: از این رو مشوق های مالی و تامین اعتبارات لازم برای هر انجمن و به ویژه بودجه سالانه با موضوع و محور فعالیت های انجمنی و با توجه به آئین نامه بودجه دهی باید در نظر گرفته شود، از طرفی یکی از بیشترین هزینه هایی که بر انجمن ها تحمیل می شود، استفاده از وجود یک دبیر است در این باره تقاضا داریم طلبه هایی که در سطوح عالیه هستند و به عنوان امریه در خدمت مرکز مدیریت قرار می گیرند دو تن از آن ها در اختیار هر کدام از انجمن ها قرار بگیرند تا از وجود آن ها استفاده کرد و هم هزینه ای برای انجمن ها تحمیل نشود.

وی اذعان داشت: انجمن های علمی را با تجهیز کافی مورد عنایت ویژه قرار دهید به ویژه انجمن های تازه تاسیس بیش از دیگران مورد توجه قرار بگیرند، چرا که هر ارگان و نهاد تازه تاسیسی با یک سری مسائل و مشکلات مالی مواجه است، یک انجمن نوپا با انجمن 15 ساله از نظر امکانات و موقعیت و شرایط متفاوت است، لذا در بدو تاسیس بودجه ای برای آن در نظر گرفته شود و امکاناتی را برای آن ها فراهم شود.

این استاد حوزه خاطرنشان کرد: اگر تدبیری اندیشیده شود که نمایشگاهها و جشنواره های سالانه انجمن ها شکل بگیرد و انجمن ها مراودات و ارتباطات بیشتری با هم داشته باشند و اطلاعات را رد و بدل نمایند و از تجربیات یکدیگر استفاده نمایند بسیار مناسب خواهد بود.

حجت الاسلام  و المسلمین  واعظ موسوی تصریح کرد: ضمن قدردانی از ساختمانی که در اختیار انجمن می باشد با توجه به گسترش انجمن ها و نیاز به امکانات بیشتر این ساختمان دیگر در شان 20 انجمن نیست و بعضا اتاق هایی که در اختیارشان قرار دارد مشترک است و یا تلاقی صوتی دارد و برخی از اتاق ها در مجاورت سالن های جلسات قرار دارند و امکان کار در آن ها وجود ندارد از این رو فضای دیگری که به صلاح دانسته می شود در اختیار انجمن ها قرار بگیرد.

انجمن های علمی حوزه با مراکز علمی و پژوهشی متفاوت هستند

حجت الاسلام و المسلمین رضا برنجکار، مدیر انجمن کلام حوزه نیز در مورد دیدگاه خود پیرامون انجمن ها اظهار داشت: به نظر می رسد انجمن ها با مراکز آموزشی و پژوهشی متفاوت می باشند، مثلا انجمن کلام با موسسه کلام یا موسسه امام خمینی(ره) و یا دارالحدیث و پژوهشگاه قرآن و حدیث متفاوت است.

وی در تشریح فعالیت انجمن ها عنوان کرد: انجمن های علمی در واقع نقش ستادی و هماهنگی بین مراکز آموزشی و پژوهشی حوزه را ایفاء می نمایند، مثلا در انجمن کلام، اقتصاد یا سیاست، اعضاء یا مسئولین و یا دست اندرکاران مراکز آموزشی و پژوهشی کلام حوزه می توانند در آن عضو باشند و یک نوع هماهنگی بین مراکز پژوهشی و آموزشی را انجام دهند.

حجت الاسلام و المسلمین برنجکار تصریح کرد: بر این اساس انجمن در عرض مراکز آموزشی و پژوهشی نیست، بلکه بالاتر از مراکز هستند و می توانیم بگوئیم نقش آکادمی ها را در دنیا دارند آکادمی ها در جهان بالاتر از دانشگاهها تعریف می شوند، یعنی نقش واسطه ای بین حاکمیت و مراکز علمی قرار می گیرند و حتی حکومت پروژه های آموزشی و پژوهشی را از طریق این آکادمی ها به مراکز توزیع می کند و همه مراکز به آکادمی ها وابسته هستند و چشم شان به آن هاست و چنین نقشی را دارند؛ اگر ما واقعا چنین نگاهی را به انجمن ها داشته باشیم، می توانیم به اهداف خود دست یابیم، اما در حال حاضر در حوزه چنین مراکزی را نداریم که این نقش ها را ایفاء نمایند.

وی با اشاره به برخی از دغدغه ها گفت:انجمن ها در معنای واقعی در حوزه جایگاهی ندارد و در حاشیه حوزه قرار دارند، گرچه دیدگاه های مختلفی و تلاش داشته و گاهی کلاس برگزار می نمایند و یا پروژه ای را به انجام می رسانند، اما باید حداقل حوزه یک جایگاه مشخصی را برای انجمن ها در نظر بگیرد.

مدیر انجمن کلام حوزه بیان کرد: در حال حاضر بر اساس این مباحث می توانیم این جایگاه را در نظر بگیریم و به گونه ای که این مراکز را وابسته کنیم، البته آن وابستگی تشکیلاتی مد نظر نیست.

حجت الاسلام و المسلمین برنجکار  گفت: برخی از قوانین با فعالیت انجمن ها سازگاری ندارد و نیاز به اصلاح دارد.

75 گروه علمی قرآنی در استان قم به فعالیت می پردازند

حجت الاسلام والمسلمین فاکر میبدی، رئیس انجمن قرآن پژوهی نیز عنوان کرد: این انجمن یکی از انجمن های باسابقه و درخشان است ما در کنار فعالیت های انجام شده در فصل زمستان حرکت مهم را به ثمر نشاندیم در این راستا متوجه شدیم، بسیاری از کارهایی باید انجام شود نیاز به حمایت و هدایت بالادست ها دارد.

وی افزود: بر این اساس با مشورتی که با هیات مدیره انجمن شد، اعلام کردیم گروه های علمی که در قم متصدی امور و علوم قرآنی هستند را شناسایی کنیم و ببینیم با یک هم اندیشی چه اقداماتی باید انجام شود ما با شناسایی ظرفیت ها متوجه شدیم که در قم 75 گروه علمی قرآنی متصدی کارهای قرآنی هستند که شامل مراکزالمصطفی و مراکز تخصصی و پژوهشگاه ها و دانشگاه ها می باشند و همگی نیز تاثیر گذار بر کشور می باشند.

حجت الاسلام والمسلمین فاکر اظهار داشت: در این میان در حدود 50 گروه به انجمن دعوت شدند که همگی روحانی و تحصیل کرده حوزه و دانشگاه به شمار می رفتند؛ در این زمینه بر آنیم انجمن قرآن پژوهی نقش ستاد هماهنگی این گروه ها را در جهت رسالت مهم به عهده گیرد.

وی گفت:امروزه تمام تصمیم گیری های کلان قرآنی و حتی در خصوص مسائل علمی در بیرون از حوزه انجام می شود و در نهادهای حوزوی و نیمه حوزوی تحمیل می شود و در آن جا تصمیمات اتخاذ می شود، باید در این زمینه اقدامی به ثمر بنشیند.

رئیس انجمن قرآن پژوهی تصریح کرد:باید با تلاش علمی و فنی این رسالت به حوزه برگردد، البته این امر نیاز به حمایت های مالی و معنوی دارد.

وی عنوان کرد: زمانی که قصد دارند گزارشی از فعالیت های قرآن بدهند، انجمن های حوزوی و مراکز تخصصی در صدر قرار می گیرند، اما در هنگام حمایت های مالی در ذیل همه برنامه های حوزه قرار می گیرند  یا باید فعالیت ها را تعطیل کنیم یا به طور جدی از آن حمایت شود.

به علوم انسانی نگاه تاسیسی داشته باشیم

همچنین در این جلسه حجت الاسلام و المسلمین محمد کاویانی رئیس انجمن روانشناسی اسلامی حوزه نیز بیان کرد: در این عرصه جای قدردانی و همچنین انتظارات زیادی وجود دارد، باید انجمن ها، یک مقدار رنگ و بوی مصداقی، کاربردی و راهبردی تر داشته باشند؛ علوم انسانی می تواند اصالتا مربوط به حوزه باشد در بلند مدت در گذشته چنین سوابقی بوده و می تواند باشد.

وی اظهار داشت: ما غیر از آن چیزی است که در بلند مدت خواستیم بگوئیم، قرآن بناست که در جامعه ما پیاده شود، روایات در اسلام بخواهد زندگی ما را اداره کند، اگر چنین ایده ای داریم، تردید نیست که از کانال علوم انسانی عبور می کند، باید به علوم انسانی نگاه تاسیسی داشته باشیم.

حجت الاسلام و المسلمین کاویانی خاطرنشان کرد: ممکن است در حوزه روانشناسی، بتوان سخن بیشتری گفت، ولی به نظر من در همه رشته های علوم انسانی نیز به همین صورت است، یکی از کارهای مهم ریشه ای انجمن ها که از عهده شان بر می آید، نگاه بلند مدت و اساسی است.

رئیس انجمن روانشناسی اسلامی حوزه افزود: نگاه دیگر، اینکه اگر در وجود خودمان اساس قدرت و قوت علمی داشته باشیم، ارتباط ما با دانشگاهیان در بسیاری از زمینه ها باز و تنگاتنگ است در حال حاضر در روانشناسی یک منظومه انجمن روانشناسی شکل گرفته که 13 انجمن روانشناسی سراسر کشور را دور خود را جمع کرده و انجمن روانشناسی اسلامی یکی از این هاست.

وی بیان کرد:  وقتی در آن جاسخن به میان می آیدچه درخواست هایی را داریم و چه اموری را می توانیم انجام دهیم با یک اشتیاق ویژه ای پیگیر هستند، طبق این گفته ها جایگاه انجمن ها می تواند یک جایگاه بسیار جدی و بالایی باشد، قائدتا حمایت ها همواره این نیست که نگاه، مادی باشد مثلا همین که در چند سخنرانی و جلسه رسمی و جاهایی که مورد توجه است، نگاه محبت آمیز و عنایت مسئولان حوزه نسبت به انجمن ها بیان می شود، افراد خود را کنار نمی کشند در انجمن روانشناسی این گونه است بسیاری از افراد خود را کنار می کشند و می گویند، انجمن کاری نمی تواند انجام دهد به نظرم این دو راهبرد می تواند نگاه ما را تعیین کند.

فعالیت انجمن های علمی حوزه جدی گرفته نشده است

در ادامه این نشست احمد حاجی ده آبادی، قائم مقام انجمن علمی فقه و حقوق اسلامی بیان کرد: ما حصل سخنان دوستان این است که انجمن ها در حوزه جدی گرفته نشده است، ما در نامه ای تقاضا کردیم افراد تحصیل کرده حوزوی جمع شوند و برنامه ای ارائه دهند و از سوی دیگر با بدنه حوزه ارتباط برقرار کنیم.

وی تصریح کرد: امروز متوجه شده ایم مباحث فقهی ما چه جایگاهی دارد و اثربخش است و من در کلاس مطرح می کنم از وقتی که به دانشگاه رفته ایم علاقه ام نسبت به حوزه چند برابر شده است.

حاجی ده آبادی عنوان کرد: نامه ای به مدارس حوزه نوشته ایم که حاضر هستیم، با تمامی اعضای ما که دارای مقاله و کتاب هستند جلسه ای بگذارید تا مطرح شود، اما هیچ مدرسه ای به نامه ما پاسخ نداد.

وی بیان کرد:حقیقت این است که انجمن ها جدی گرفته نشده اند، برای جدی گرفته شدن می توان کارهایی را انجام داد؛ مثلا چرا ما در جلسات پایان نامه ها و موضوعات لینکی از انجمن ها نداشته باشیم و از انجمن ها استفاده نکنیم در این باره فکری اساسی باید شود.

قائم مقام انجمن علمی فقه و حقوق اسلامی اظهار کرد: مباحث مالی از موضوعات مهم است و با این بودجه اندک نمی توان کاری انجام داد؛ چرا که بخشی از بودجه صرف کارمند و دبیر اجرایی می شود، ما تقاضا داشتیم کارمندان انجمن زیرمجموعه حوزه باشند تا بودجه ای که وعده آن را داده اند صرف این مساله نشود.

وی خاطرنشان کرد: بدون بودجه، نمی توان کاری انجام داد در دانشگاه ها هم انجمن ها شرایط خوبی ندارند و در کل رشته حقوق یک انجمن حقوق داریم که در دانشگاه شهید بهشتی مستقر است و تنها یک همایش حقوق بین المللی زن را انجام داده ، به ویژه در رشته فقه و حقوق کار سخت تر است و افراد مشغول فعالیت های قضاوت و وکالت می باشند و کار به راحتی انجام نمی گیرد؛ البته در طول این سالها دوستان تلاش کردند و جلسات متعددی داشته ایم، اما واقعیت این است که اگر فردی بخواهد رئیس انجمن شود و کاری انجام دهد، باید زمینه و بستر ایجاد شود.

حاجی ده آبادی بیان کرد:بی شک با روزی چند ساعت، کار جلو نمی رود و افرادی که بخواهند در انجمن کار کنند، باید بودجه ای نیز در این زمینه باشد، برنامه ریزی به گونه ای باشد تا کار در مراکز دیگر را رها کنند و این کار را جدی بگیرند.

حوزه سنتی با انجمن ها پیوند عمیقی ندارد

در ادامه این نشست حجت الاسلام والمسلمین مهدی رجایی نیا، مدیر انجمن اقتصاد اسلامی حوزه اظهارداشت: این انجمن از انجمن های پیشتاز است و نقش موثری در دوره های مختلف داشته و فعالیت های خوبی را به ثمر نشانده است که یکی از این اقدامات ایجاد مرکز اقتصاد مقاومتی است.

وی خاطرنشان کرد:  پیشنهاداتی دارم که امید است با انجمن های علمی دیگر این پیشنهادات تجمیع شود و یک پکیج خوب راهبردی ارائه گردد، ما نقشه جامع رشته های حوزه را داریم، حوزه سنتی با انجمن ها پیوند عمیقی ندارد و بسیاری از انجمن ها مانند اقتصاد، روانشناسی،  جامعه شناسی و مدیریت در متن سنتی حوزه قرار ندارند و در نهادهای پیرامونی هستند، یعنی از نهادهای پیرامونی تغذیه می شوند و نتوانسته اند، نقشی را ایجاد نمایند و این یک ضعف است.

حجت الاسلام والمسلمین رجایی نیا بیان کرد: باید نقش فعالانه تری در بحث طراحی نقشه جامع رشته های حوزه ایفاء کنند، باید مراکز رسمی در حوزه  فعال باشد؛ در بحث آسیب شناسی رشته های علمی در حوزه و به ویژه بحث اسلامیت بودن آن ها می باشد، هنوز خودمان شناخت صحیح از روند تولید نیروی انسانی و تولید علم از بعد اسلامی توسط انجمن ها ارائه نداده ایم.

وی گفت:باید طرح هایی برای رشد تولیدات علمی و نیروهای انسانی و تربیت این نیرو در ارتباط با توانمندی ها و همچنین طرح هایی ارائه شودکه در جهت حل و مشکلات حوزه کمک کند، تاکنون انجمن ها به کمک مدیریت حوزه نیامده اند، شاید هم استقبالی  از آن طرف نمی شود که با نگاه مدیریت حوزه می تواند تقویت شود.

مدیر انجمن اقتصاد اسلامی خاطرنشان کرد: یک بحث هم مسائل راهبردی نظام و جامعه است، همانند اقتصاد مقاومتی، جمعیت و محیط زیست و مسائل فرهنگی، اخلاقی و آسیب های اجتماعی و بحث الگوهای اسلامی پیشرفت که دارای اهمیت هستند.

وی بیان داشت: در آن زمان ارتباط زیادی با انجمن ها برقرار کردیم و انتظار می رفت که نقش ایفاء کنند و باز احساس می کنم خیلی عقب گرد کرده ایم، یعنی هیچ فعالیتی در تولید الگوها در اداره نظام  مانند الگوی مردم سالاری و الگوی توسعه اقتصادی و عدالت اجتماعی و خانواده و اشتغال زن و الگوی فراغت و تفریحات، ارائه ندادیم.

حجت الاسلام والمسلمین رجایی نیا عنوان کرد: هنوز برای گردشگری، الگوی اسلامی نداریم  که حاصل این همه اندیشه ها و نظرات علمی به این الگو منجر شود، احساس شد انجمن ها می توانند نقش ایفاء نمایند و به نظرم ورود نداشتیم با توجه به این نکات می توان به مدیریت حوزه و مسائل راهبردی فعال شوند.

وی با بیان این که انجمن ها از لحاظ بودجه ای باید تقویت شوند، گفت: سند راهبردی برنامه پنج ساله انجمن ها باید در اولویت قرار بگیرد و بحث دیگر بازنگری بر آئین نامه است؛ به نظر می رسد این آئین نامه بسیاری از مسائل را پوشش نمی دهد.

مسئول برنامه ریزی و نظارت راهبردی حوزه خاطرنشان کرد: بحث نظام ارزیابی انجمن ها نیز باید با کمک انجمن ها مورد بازنگری قرار بگیرد؛ چرا که مساله ارزشیابی آنها را جهت می دهد، ممکن است اولویت موضوعی باشد، اما می بینیم امتیاز انجمن ها پایین است بعد برنامه هایی که برای رتبه بندی بالاتری باشد را انجام دهیم و این خلاف عقل است باید در این باره فکری شود.

حجت الاسلام والمسلمین رجایی نیاگفت: اگر بخواهیم به انجمن ها  جهت بدهیم این خود به خود دست انجمن ها و برتری آنها را می بندد؛ همچنین بحث جایگاه انجمن ها است که دبیر خانه چند کارشناس مسئول و پژوهش دارد، باعث کاهش جایگاه نیست چون انجمن ها جایگاه خود را دارند این هنر ماست که شخصیت ها را عضو انجمن کنیم و افراد قوی تری را وارد کنیم اعضای شورای عالی را عضو نمائیم .

وی افزود: اگر انجمن بیاید به مرکز تخصصی کلان طرف قرار داد شود و به پژوهش های قم جهت بدهد و در توزیع بودجه های ملی سهیم باشد بسیار خوب است.

نگاه ویژه ای به انجمن ها شود

 

حجت الاسلام والمسلمین خیری

و

حجت الاسلام والمسلمین خیری، قائم مقام انجمن مطالعات اجتماعی عنوان کرد: این انجمن 5 سال قدمت دارد و در عرصه های مختلفی هم وارد شده است.

وی افزود: اگر گفته می شود دانشگاه های کارآفرین و نسل سوم که مطابق با نیاز جامعه حرکت می کنند، به نظر می رسد حوزه انقلابی و حوزه ای که حلقه مفقوه بین نیازها و جامعه را شناسایی نماید در جایی به نام انجمن می تواند انجام دهد که فرهیختگان علم وجود دارند و محل ستادی، اطلاعات و اتاق فکر و ظرفیت های شناخته شده در انجمن ها  است.

حجت الاسلام والمسلمین خیری بیان کرد: انجمن مطالعات اجتماعی دارای مطالعات ویژه ای است که دانش آموختگان این حوزه از آن برخوردار هستند، بسیاری از این مباحث جایش مطالعات اجتماعی است.

قائم مقام انجمن مطالعات اجتماعی با بیان این برخی کارها را نمی توان کلیشه ای و بخش نامه ای پیش برد بیان کرد: به مقتضیات انجمن باید توجه شود، بسیاری از چیزها موجب سوال و دلسردی می شود در حالی که باید آزادی عمل به اندیشمندان خود انجمن داده شود و از برخی انجمن ها از نظر مادی و معنوی حمایت شود،انجمن ها می توانند هویت علمی علوم را تقویت کنند.

 

  1. گزارشی از فعالیت های انجمن ارائه شد
  2. اظهار شد که به اعتقاد ما همانطور که امروز نسل سوم و چهارم دانشگاهها به عنوان دانشگاه کارآفرین مطرح می شود که تلاش می کند خود را با نیازهای جامعه هماهنگ سازد. حوزه نیز نیاز دارد خود را از اینکه مواجهه با تأخر فرهنگی شود برحذر دارد و انگهی حوزه انقلابی حوزه ای است که بدون توجه ره شناخت نیاز و دغدغه رفع نیاز تحقق نمی یابد و انجمن ها می توانند حوزه را به جامعه وصل کرده و به روز رسانند.
  3. حوزه می تواند از طریق انجمن ها خود را با مراکز تصمصم ساز و تصممیم گیر مرتبط سازد.
  4. برخی از مسائل صرفا یا غالبا در توان انجمن مطالعات اجتماعی است. نظیر مسئله شناسی ، آینده پژوهی، افکار سنجی، سیاستگذاری و آشنا سازی طلاب با روش تحقیق و موضوع شناسی و مسئله یابی، همکاری در تحول علوم انسانی
  5. برای رسیدن به حد قابل قبولی از رسالت انجمنها بایسته هایی وجود دارد از جملهک

الف) ضرورت تقویت هویت انجمن و اعتبار بخشی با آن

ب) ارزشیابی فعالیت های انجمن مطابق مقتضیات انجمن ها و پرهیز از ساختار غیر منعطف و دیکته ای

ج) حمایت از برخی انجمن ها بطور ویژه

د) کنترل و مدیریت تکثر انجمن های هم عرض و متداخل . و توجه به اینکه تفکیک انجمن ها بر پایه مسئله ها باید صورت گیرد و نه رشته ها و چه بسا تفکیکی رشته ای و تجزیه موضوعات در قابل رشته ها به فهم کلیت موضوع ضربه می زند.

ه) تقویت هویت علمی انجمن ها . هنوز هم برخی از شاخه های علمی حاشیه ای و اقماری به شمار می رود.و این وضعیت می بایست اصلاح شود.

در حوزه ترجمه نوپا هستیم

حجت الاسلام والمسلمین حبیب رضا ارزانی مدیر انجمن علمی ترجمه و زبان های خارجی در این جلسه گفت:  انجمن ترجمه از نظر حیث ماهیتی با دیگر انجمن ها فرق دارد، در ترجمه، همه شاخصه ها و مولفه ها بسیار متفاوت است حق تالیف ما مشخص می باشد، اما همان تالیف و ترجمه ای که مجددا بازنگری و ترجمه شود کار دشواری است.

وی اظهار داشت: با توجه به اینکه حوزه های علمیه در مورد زبان بعد از انقلاب پیشرفت خوبی داشته اند، اما نسبت به دانشگاه خیلی کار باید انجام شود.

حجت الاسلام  والمسلمین ارزانی خاطرنشان کرد: با توجه به این بحث اول و بازخوانش جایگاه و ساختار و کارکرد انجمن ها،باید به آن نگاه جدیدی شود، قالب انجمن ها در قم مستقر هستند، اگر بخواهیم شعبه هایی را در برخی از استان ها بزنیم به نظر می رسد یک مقدار بازنگری شود، بحث بعدی در ترجمه، استفاده از ظرفیت دانشگاهیان است در حوزه ترجمه نوپا هستیم به ویژه در برخی از زبان ها و با همان زبانی که رهبری فرمودند، به بحث انگلیسی تنها نپردازید دیگر زبان ها هم هست و باید پرداخته شود ما در بسیاری از زبان ها به طور کامل وارد نشدیم، حالا بخواهیم فرهنگ انقلابی را منتقل کنیم.

وی اظهار داشت: طبیعتا ترجمه ها را نگاه می کنیم، بسیاری از آن ها مشکل دارد ما می خواهیم از این ظرفیت استفاده کنیم زبان دارای فوت و فن است، برخی از ترجمه ها واقعا ایراد دارد، گاهی تبلیغ سوء می شود؛ یک اهتمام ویژه می خواهد افرادی که آمده اند از شاخصین هستند.

حجت الاسلام  والمسلمین ارزانی گفت:اگر بتوانیم به عنوان «ان جی او» بازوی حوزه باشیم و کارهایی را انجام دهیم، طبیعتا از هزینه ها کاسته می شود، چون ما داوطلبانه کار انجام می دهیم، اگر بخواهد در سیستم اداری باشد متفاوت خواهد بود، واسطه بین حوزه و حاکمیت اهمیت دارد، رهبری این همه در مورد دغدغه ها گفته اند؛ این افراد را دور هم جمع کردن، ظرفیت خوبی است و می توان در کاستن از دغدغه های نظام از آن استفاده کرد.

انجمن ها نیازمند امکانات هستند

حجت  الاسلام و المسلمین سید باقری رئیس انجمن مطالعات سیاسی نیز در سخنانی عنوان کرد: امروزه انجمن ها،گاهی با نصف ظرفیت خود حرکت می کنند، باید ظرفیت های کافی و یا امکانات لازم فراهم شود، نبود امکانات و فقدان بودجه و هر مساله ای دیگر که  انجمن ها دارند کار می کنند که به نظر نیاز به کار بیشتر دارد.

وی ادامه داد: کار انجمن به درستی و به دقت تعریف نشده، مثلا در حال حاضر انجمن مطالعات سیاسی از سال 83 فعالیت می کند و برخی از انجمن ها، شاید 45 سال است فعالیت می کنند، اما تنها 11مناظره برگزار شد آن هم مناظره نظریه پردازی، یعنی کل این روند 11 مورد بوده ، این ظرفیت خیلی کم است.

مدیر انجمن مطالعات سیاسی یادآور شد: هدایتگری تخصصی نیز از الزامات است، فقه حکومتی،  فقه سیاسی و حوزه انقلابی، ظرفیت های مهمی است که که می تواند در اقتصاد مقاومتی نیز ورود پیدا کند.

مشکل اصلی انجمن ها بودجه نیست

حجت الاسلام  والمسلمین مسعودی، رئیس انجمن حدیث حوزه  نیز در سخنانی اظهارداشت: مشکل اصلی انجمن ها را بودجه نمی دانم، اگر انجمن ها مقبولیت علمی و اجتماعی داشته باشند، می توانند بودجه و یا بودجه ها را جذب کنند.

وی عنوان کرد: ما این اواخر همایشی را برگزار کردیم که به80 میلیون تومان بودجه نیاز داشت، ما بدون هزینه از سوی انجمن و تنها با همسو کردن فعالیت ها آن را برگزار کردیم.

رئیس انجمن حدیث تصریح کرد: مشکل اصلی انجمن ها، هویت شان است، انجمن ها در سراسر دنیا، یک شخصیت مستقل اجتماعی دارند، خودشان باید به همان اندازه افراد موسس و مدیران و شخصیت های اجتماعی داشته باشند تا به عنوان وزنه فعالیت ها را سوق دهند، اگر این اتفاقات بیفتد، انجمن ها می توانند موفق باشند.

وی گفت: ما فعالیت های زیادی را انجام می دهیم و داریم در حوزه شبیه دانشگاهها می شویم ما در بخش پایان نامه های 3 و 4 می توانیم از این ظرفیت ها استفاده نمائیم.

حجت الاسلام والمسلمین مسعودی تصریح کرد: در برخی از دانشگاهها پایان نامه نوشتن منسوخ می شود، ما می توانیم جهت دهی و هدایت پایان نامه ها را به انجمن ها بدهیم از طرفی باید  نسبت فعالیت و موفقیت هایش این کار عملیاتی شود، لزومی ندارد به هر انجمنی بدهیم ما با این تکثر مخالف هستم پروژه تکثر باید روی اصول باشد.

تهیه و تنظیم : اکبر پوست چیان    

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۱۳ ارديبهشت ۹۶ ، ۱۷:۱۵
حسن خیری

یکشنبه 27 فروردین ماه سال 1396 اولین جلسه ی هیئت مدیره انجمن علمی مطالعات اجتماعی برگزار گردید.

در این جلسه که آقایان حجج اسلام حسامی، خیری، بستان، یوسف زاده، قنبری و لطفی حضور داشتند گزارش کلی از اقدامات انجام شده در سال 95 از طرف دکتر یوسف زاده به اعضای جلسه ارائه شد و در مورد مصوباتی که به نتیجه رسیده و همچنین مصوبات ناقص اجرا شده یا زمین مانده توضیحاتی ارائه شد.

 

بعد از آن در مورد تدوین گزارش عملکرد سالانه انجمن نکاتی بیان شد.
در ادامه جلسه دستور جلسات قرائت و مصوبات جدیدی به ثبت رسید.
۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۰۱ ارديبهشت ۹۶ ، ۲۳:۲۴
حسن خیری

 

متن کامل نشست: رهبری در دوره استقرار، رهبری در دوره تثبیت. مقایسه دو دوره رهبری در...

نشست علمی با موضوع رهبری در دوره استقرار و رهبری در دوره تثبیت؛ مقایسه دو دوره رهبری در جمهوری اسلامی ایران با سخنرانی: دکتر شجاعی زند و منتقدان: حجج اسلام دکتر پارسانیا و دکتر خیری و دبیر علمی: دکتر معینی پور در 26دی‌ماه 1395 برگزار گردید

دکتر شجاعی زند:

با عرض سلام و ارادت خدمت حاضران محترم و استادان بزرگوار، آقای دکتر معینی پور، تشکر می‌کنم از دوستانی که عهده‌دار برگزاری این نشست هستند، همچنین کسانی را که با مدیریت  این تشکل ارزشمند به آن تداوم می‌بخشند، تحسین می‌کنم تعداد افراد این جمع در همین حد نیز درواقع ارزشمند است، جمع‌کردن این تعداد جامعه‌شناس در یک چنین مدارجی، کاری دشوار است اهمیت این اقدام به‌این‌علت افزون می‌شود که افراد خاصی جمع شده‌اند و بیشتر آن‌ها از علما هستند؛ افرادی که صاحب دو علم هستند و این دو علم به‌شدت به هم نیاز دارند. این‌گونه نشست‌ها می‌تواند هم منشأ برکات فراوانی برای فعالیت‌های دینی‌شان و هم برای جامعه‌شناسی باشد. از سابقه این تشکل چندان نمی‌دانم و اگر سه یا چهار سال از شروع فعالیت‌هایش گذشته و دوستان این‌قدر با اشتیاق حاضر می‌شوند، می‌توان به آن اعتماد و آن را تحسین کرد.

در مجامع دیگر، حرف‌هایمان کمتر شنیده می‌شود، یعنی شنونده‌ای ندارد، ولی اینجا حرف‌های گفتنی یا هم‌زبانی‌هایی داریم که می‌توان به‌طور طرح متقابل کرد. درهرصورت، از اینکه در چنین جمعی حضور دارم، برایم ارزشمند است.

بحث من گسترده است، یعنی حق آن‌وقتی ادا می‌شود که همه بحث،افاده شده باشد درواقع باید جنبه‌هایی یا وجوه مختلفی از مطلب تشریح و باز شود و بعد درنهایت، جمع شود. این امر مستلزم صرف وقت مناسب است. من پیش‌بینی چنین شرایطی را نمی‌کردم که تا به اقتضای چنین نشستی که دو شخص باحث بزرگوار مثل آقای دکتر پارسانیا و آقای دکتر خیری حضور دارند و آقای معینی پور هم به‌جای خود وارد بحث خواهند شد. بنده هم باید متناسب با نشست،مطالبی آماده می‌کردم که بتوانم وجوه مختلف آن را بیان کنم  و درنهایت، جمع‌بندی آن‌که خیلی تعیین‌کننده است، حاصل شود و امکان طرح بعضی از نظریه‌ها و بحث‌های مربوط به آن شکل بگیرد.

تلاش می‌کنم کلیت بحث را در یک پلان عمومی‌تری ادا کنم و بعد از آن که منظور و مدعای بنده فهم شد، دوستان بتوانند مداخله کنند، مگر اینکه مداخلات، مستقل باشد، یعنی هر کس دیدگاه خود را در باب  بحث مدنظر و در حیطه آن بیان کند. چنان‌که آقای معینی پور هم اشاره کرد، بخشی از سخنانشان به بحث مرتبط بود و بخشی از آن خیر، یعنی بحث نسبت رهبری و دولت، یک بحث بسیار جدی است که امروزه با آن روبه‌رو هستیم. نکته مهم این‌که اگر درگذشته، درگیری تعارضی پارادوکسی بین نهضت و نظام بود، به عللی این پارادوکس به‌نظام و دولت منتقل‌شده است و حال این نظام را به یک‌گونه‌ای در قالب رهبری و قانون اساسی باید دید. سؤال اینجاست که چرا این تغییر موضع رخ‌داده در ساخت سیاسی، ما یعنی به‌جای اینکه درگیر محاجه نهضت و نظام باشیم. پدیده‌ای که در بسیاری از جنبش‌ها رخ‌داده، در اینجا آن پدیده دیده نمی‌شود، اما پدیده دیگری براثر آن ظاهرشده و آن‌هم مناسبات بین نظام و دولت است که پیچیدگی‌هایی پیداکرده و این موضوع، بحث مستقلی است که باید در یک فرصتی مناسب به آن پرداخت.درواقع، بحث جدی و به‌روزی هم هست، اما قصد ورود به این حیطه را ندارم و حتی وارد مناسبات رهبری و مردم هم به آن معنای مطرح در جامعه‌شناسی سیاسی نمی‌شویم. بحث من، مقایسه دو تا رهبری و دو تجربه رهبری است، در دوره پس از پیروزی انقلاب و شکل‌گیری جمهوری اسلامی. این دو رهبری، متعلق به دو زمینه متفاوت هستند که من با عنوان شرایط استقرار و یا دوره استقرار و دوره تثبیت،آن‌ها را از هم تفکیک کردم. باوجوداینکه در یک نحله مشترک به سر می‌برند و در یک چهارچوب مشترک و واحد قرار دارند، به سبب تفاوت شرایط، تفاوت‌های فراوان بین آن‌ها هست. این بحث خطیری است و باید  مراقب بود که این بحث را به تمایزات حادی که به تقابل و تفارق جدی کشیده بشود، سوق ندهیم و بدون شک این‌گونه هم نیست و با واقعیت انطباق ندارد، بلکه روی تفاوت‌ها تمرکز می‌کنیم.

این‌که قصد داریم روی تفاوت‌ها تمرکز کنیم فایده‌هایی دارد که اگر قدری بحث پیش برود، خواهم گفت. بهتر است پیش از بیان بحث ،چند مقدمه بگویم.  این موضوع برای من یک موضوع در درجه اول مسئله علمی است و درعین‌حال،یک دغدغه سیاسی اعتقادی هم هست.درواقع نمی‌توان این را پنهان کرد، یعنی وقتی به یک چنین موضوعی می‌پردازی، معلوم است یک نتیجه‌گیری‌های سیاسی و گاه اعتقادی ایدئولوژیک هم به این داریم.درعین‌حال، مدخل ورود، یک مدخل کاملاً علمی است و من تلاش می‌کنم با همین مبانی علمی به این بحث بپردازم، یعنی به استدلال و براهین و شواهد اتکا بکنم، نه به خواسته‌ها و حتی گفته‌های دیگران. پرداختن به این بحث، نوعی ادای دین هم هست، و به نظر می‌رسد، ما در این باب کوتاهی کردیم. درهرصورت این موهبتی که نصیب تک‌تک ما شده، این حیات در دوره جمهوری اسلامی و تجربه این رویدادها و این پدیده‌های بی‌نظیر در تاریخ اسلام و در تاریخ ایران و در تاریخ جهان، ما در حال تجربه آن‌ها هستیم. در ضمن، در سن و سال و موقعیتی هم هستیم که می‌توانیم با این پدیده‌ها به شکل جدی برخورد کنیم و مطالعه و بررسی داشته باشیم.پس چون این نوعی موهبت است،باید در قبالش ادای دین هم شود. وجه سوم ماجرا را که از انگیزه‌های ورود و پرداختن به این بحث است، بیان خواهم کرد.

البته این انگیزه‌های بنده است، اما در فضای علمی که اکنون به سر می‌بریم، این شرایط وجود ندارد. با تأسف، جامعه علمی ما بخصوص علوم انسانی که بنده و شما هم عضوی از آن مجموعه هستیم، این نوع نگاه را به این پدیده‌ها نداریم البته فقط این پدیده مدنظر نیست، به‌کلی از مسائل جامعه خویش غافل و دچار نوعی عقب‌افتادگی یا عقب‌ماندگی هستیم.افراد این زمانه، یا عقب می‌ماند یا با نوع مسائلی که در همین جامعه مبتلابه است و خرد و درشت کمابیش با آن درگیریم، برخورد گزینشی می‌کند. درعین‌حال، از یک موضع فاضل نمایانه و طلبکارانه برخورد می‌کند، گویا با مسائل بسیار مهم‌تری درگیر است. درواقع برخورد گزینشی خودش را پنهان می‌کند و انکار عامدانه برخی از مسائل یا بی‌توجهی‌اش به بعضی از مسائل را با این موضع که این‌ها برای مثال پدیده‌های ژورنالیستی، پوپولیستی،  هنجاری، رسمی، دولتی یا حکومتی هستند، با این عنوان‌ها  نوعاً این‌گونه مسائل طرد می‌شوند تا اینکه بعدها دیگران به آن بپردازند. بدین ترتیب تبدیل به یک مسئله برای یک آکادمی یا یک اندیشمند یا یک موسسه پژوهشی در یکجایی از دنیا بشود و به آن بپردازند و بعد تبدیل به یک ادبیاتی شود و آن را ترجمه کنند و در اینجا درباره آن صحبت کنند. باوجوداین، باز ممکن است دیگران به لحاظ اهمیت، به لحاظ موضوعیت و به لحاظ مسئله­مندی، درباره آن به مطالبی اذعان کنند حتی بعضی از مسائل است که با همه این اوصاف، امکان دارد عامدانه به آن‌ها بی‌توجهی شود که این امر فراتر از رویدادهای رایج است، یعنی به انکار و خودداری سیاسی برای ورود به این مسائل اقدام می‌کنند البته فقط درباره مسئله رهبری این‌گونه نیست، بلکه پدیده‌های فراوانی ازاین‌دست چنین‌اند؛ برخی از دوستان در بعضی از این زمینه‌ها گفت گو و به پاره‌ای از مسائل ورود کردیم، مثل همین پدیده اربعین. انگار عمدی هست که این واقعه‌دیده نشود. به‌تازگی یکی از دانشگاه‌های آمریکایی شاید ام آی تی، تحقیقی کرده در خلال آن پیمایشی روی شرکت‌کنندگان در اربعین انجام داده و بدین منظور یک جمعیت فراوانی  را پیمایش کرده و پرسش‌هایی درباره مسائلی بین عراقی‌ها و ایرانی‌ها به شکل مقایسه تنظیم کرده است کم‌کم از این مسیرها ممکن است پدیده اربعین هم موضوعیت پیدا کند. البته من معتقدم اینجا یک موانع نفسی و جدیدتر وجود دارد که اگر به یک ادبیات تناوری در سطح آکادمیک در جهان بدل بشود، اینجا همچنان آن پرهیز جدی وجود دارد یا مسائلی مثل همین پدیده راهپیمایی‌های گسترده 22 بهمن که37 سال از این انقلاب گذشته و بازهم یاد آن روزها تکرار می‌شود و جمعیت گسترده‌ای را هم باوجود مشکلات و مخالفت‌ها و اعتراض‌ها و نارضایتی‌هایی که بین مردم هست، پای‌کار می‌آورد. این‌ها پدیده‌های اجتماعی هستند، یعنی جامعه‌شناس نمی‌تواند این‌ها را نبیند، به‌مثابه یک پدیده و بسیاری از پدیده‌هایی که در اطراف دین، محافل دینی شکل می‌گیرند.برای نمونه، همین پدیده جمکران، نیز عامدانه بررسی و به آن توجه نمی‌شود.

البته این نوع برخوردها از کسانی که با سوگیری، به این پدیده‌ها بی‌توجهی می‌کنند، امر چندان عجیبی نیست، و محل اعتراض هم ندارد اما اگر کسانی که آن نوع حساسیت‌ها را ندارند، افرادی از جنس شما و بنده، به چنین پدیده‌هایی بی‌توجه شویم یا غفلت کنیم یا به‌راحتی از کنارش بگذریم، مثل عامه مردم هستیم که فضاهای معتاد و متعارف خودشان را نمی‌بینند و اگر یک برهه‌ای، از آن موقعیت دور بشوند، شاید به کشف آن واقعیت برسند. مثال آب و ماهی، باید دید، چرا ما دچار این وضعیت هستیم؟ چرا چنین پدیده‌ای را که این‌قدر در حیات سیاسی اجتماعی این جامعه، اهمیت داشته و البته پدیده بی‌نظیری است و منشأ تحولات بسیاری در سطح جهانی شده و نمونه مشابهی در هیچ برهه‌ای از تاریخ جهان‌دیده نشده، فراموش کرده‌ایم این پدیده، بعضی‌ها به لحاظ تئوریک، شباهت‌هایی پیدا کردند، اما به عمق آن هرگز واقف نشدند، مثل آقای وبر در بحث کاریزما. ما با مسائلی که همین رهبری و رهبران در این دو تجربه، مورد به مورد در این جامعه حل کرده، و با آن درگیر شده‌اند و همان مسائل با سرانگشتان درایت این‌ها حل‌وفصل شده، بعضا حساسیت نشان دادیم و از راه‌های مختلف با آن درگیر شدیم. همواره آن مسائل را دیدیم و پیگیری کردیم و مدتی هم با آن درگیر بودیم. اما همین پدیده که این مسائل را مورد به مورد و به تعداد زیاد و با پیچیدگی‌ها و جوانب بسیار، حل‌وفصل کردند، به هر صورت، این جامعه را روی پا نگاه داشتند پس چرا خودمان آن را نمی‌بینیم و هنوز هم غفلت داریم. گفته می‌شود جزو مسائل مشترکی است که دوستان دیگر هم به آن فکر کردند، اما هنوز ادبیاتی درباره آن شکل نگرفته است. البته دوره‌های قبل‌تر به این پدیده پرداخته‌ایم اوایل شکل‌گیری جمهوری اسلامی و طرح بحث ولایت‌فقیه با این مسئله، به‌عنوان یک بحث مبنایی، از طریق فقه و کلام و تا حدی فلسفه به این پدیده پرداختند. پس مبانی‌اش را واکاوی و درباره آن تأمل کردند، اما آن برهه سپری‌شده و امروز دیگرکسی چه مخالف و چه موافق، رغبت پرداختن به این پدیده از این حیث را ندارد و موضوعیتی هم ندارد؛ پدیده‌ای که 37 سال، خودش را به‌مثابه یک واقعیت، نمایان ساخته و پیامدها و آثاری داشته، بررسی بر روی آن مبانی و بنیان‌های آموزه‌ای، نوعی عقب‌گرد است. امروزه باید در نوبت اول به این مسئله پرداخت نه مانند گذشته، از منظر فقه و کلام و فلسفه، بلکه به‌مثابه یک واقعیت محقق و عینی شده که واجد یک پرونده عملکردی و مجموعه‌ای از تجربه‌های  گسترده و متنوع به‌عنوان یک واقعیتی باشد که اثرگذار و تعیین‌کننده است و به حوزه جامعه‌شناسی و جامعه‌شناسی سیاسی برمی‌گردد. از این مدخل، باید به آن پرداخت و  سؤال اینجاست که چرا ما به‌عنوان جامعه‌شناس یا جامعه‌شناس سیاسی، کمتر سراغ این بحث رفتیم. بخشی از علت‌ها مربوط به موانعی هست که بیان شد و اینکه بعضی چیزها را عامدانه نباید ببینیم یا نمی‌خواهیم ببینیم.

این بی‌توجهی ممکن است در مورد دیگران عادی باشد اما اینکه چرا ما سراغ این پدیده نرفتیم، محل پرسش و تأمل است هر از چند گاهی به‌تبع شرایط، البته ژورنالیسم و ژورنالیست‌ها سراغ این پدیده‌ها از هر منظری رفته‌اند. کار ژورنالیست، همین است که  تلنگری می‌زند و یک اشاره سطحی به این ماجرا می‌کند و از آن می‌گذرد، اما پرداخت مبنایی‌تر و اصولی‌تر و بنیادی‌تر، کاری است که افرادی چون ما باید بکنیم و بخصوص در چنین جایی که ترکیبش،  ترکیبی است که با این نوع مسائل بیشتر درگیر است و بیشتر دغدغه دارد.

من در باب رهبری، معتقدم صفات و ویژگی‌های عدیده‌ای را میتوان برای رهبری برشمرد. رهبری به معنای عام، از نظریه‌ها افلاطون و فارابی و بعدازآن نیز بر اساس نوع اشارات و تصریح‌هایی که در احادیث و روایات در مورد اولیای دین ما هست تا تجربه‌ای که در فرایند مرجعیت و مانند آن داشتیم، مجموعه ویژگی‌هایی دارد که البته اختلاف‌هایی هم در بین آن‌ها وجود دارد و اشتراکات فراوان هم دارند. من روی یکی از این عناصر اساسی از بین این ویژگی‌ها تأکیددارم و آن، عنصر تدبیر است، چیزی که با عنوان مدیر و مدبر گاه از آن یاد شد می‌شود. تدبیر، عنصر اساسی است، یعنی مرکز ثقل رهبری و شاید عنصر ذاتی رهبری و عنصر جوهری رهبری، تدبیر است. این تدبیر، البته عنصری است که با اثرپذیری از عوامل بسیار شکل می‌گیرد. یک بخش آن اصول و آموزه‌هاست و بخشی از آن مبانی است. بخشی از آن مربوط به مقتضیات و ناظر به واقعیت‌هاست و یک‌بخشی از آن‌هم ناظر به مصالح است. تدبیر مبتنی بر این عناصر چهارگانه است. هرکسی در زندگی خود تدابیری دارد و تصمیم‌هایی می‌گیرد این نکته  با آن چیزی که در رهبری موضوعیت و اهمیت دارد و مبتنی بر این پایه‌های اساسی شکل می‌گیرد، فرق زیادی دارد. عنصر اساسی در رهبری تدبیر است. تدبیر هم به‌شدت از یک حیث مشترکاتی دارد مبتنی بر اصول، اهداف، مقتضیات یعنی اقتضائات واقعی، شرایط و امکانات و آن وضعیت موجود و بالاخره مصالح. این‌ها عناصری هستند که پایه شکل‌گیری آن تدابیر هستند و تمایز و تفاوت رهبری نیز ناشی از همین بحث‌های تدابیر است. تدابیر، از یک حیث، مبتنی بر اصول ثابته­ای هستند و تا حدی اهداف مشترک دارند، یعنی بین رهبران، اصول و اهداف، مشترک هستند. اهداف کلان، اهداف میانی مشترک است. اهداف خرد و اهداف نزدیک هم ممکن است بین دو رهبر بلافصل قدری متفاوت باشد. اصول هم عناصری ثابتی دارد. منظورم از اصول، اصول اعتقادی، اصول اخلاقی و چارچوب‌های فقهی است. در باب اهداف هم، اهداف بلند و اهداف میانه و اهداف نزدیک داریم. در باب مقتضیات هم واقعیت‌های حاکم و مصالح راداریم.

رهبری، دو عنصر ناپایدار دارد که بر اساس این مجموعه، تدابیر را شکل می‌دهند و این عناصر ناپایدار، مربوط به تشخیص مصالح است که ناظر بر مقتضیات و ملاحظه اقتضائات است. یعنی اگر بخواهیم در مقام مقایسه بین حضرت امام و حضرت آقا تمایزها را کشف بکنیم، با این دو عنصر به این تفاوت شرایط باید نظر داشت. این نکته بسیار مهم است و تعیین می‌کند که رهبری باید حی باشد، مثل مرجع که توصیه‌های آموزه‌های دینی، مرجع حی است. حال باید دانست محل مصرف در بحث مقایسه، کجاست؟ من به پاسخ این سؤال فقط اشاره می‌کنم و از موضوع رد می‌شوم.

 درواقع محل مصرف آن، آنجایی است که بعضی‌ها تلاش دارند کم‌رنگ جلوه دهند. ائمه معصوم و پیامبر اسلام(ع) به تعبیر فارابی، رئیس اول و روسای جانشین رئیس اول برای ما درواقع جزو اصول خوانده می‌شوند، یعنی مجموعه تجربه نبوی و تجربه ائمه معصوم در رهبری اجتماعی خودشان، تشکیل‌دهنده همان مجموعه اصولی است که بیان کردم، اما همین نسبت، بین ائمه معصوم با رهبران بعدی، مانند حضرت امام و حضرت آقا، دیگر بین حضرت امام و حضرت آقا برقرار نیست. به‌عبارت‌دیگر، شما نمی‌توانید برای حضرت آقا، رهبری حضرت امام را در چهارچوب اصول قرار دهید، بلکه مبتنی بر تدابیری است که ناشی از اقتضائات و شرایط حضرت امام هستند و در مورد رهبری حضرت آقا، مبتنی بر شرایطی است که او در آن به سر می‌برد. این شرایط، به‌کلی متفاوت است و باوجوداین تفاوت‌ها دیگر نمی‌توان انتظار داشت که برای مثال، حضرت آقا بر اساس تصمیم‌های  حضرت امام در یک مورد خاص گرفتند، عمل کنند. اگر چنین کاری را از رهبر بعدی انتظار داشته باشید، درواقع تراشیدن یک چهارچوب اضافه بر انتظار است، یعنی محدود کردن رهبری و محدود کردن تدابیر است که در مسائل امروزه جامعه ما گاهی کاربرد دارد.

موضوع دیگر بحث درباره نظریه آقای وبر در باب رهبران کاریزماتیک است. ما وقتی فراگیری جامعه‌شناسی را که تازه شروع کرده بودیم، تجربه جمهوری اسلامی و شکل‌گیری انقلاب بر پایه جمهوری اسلامی را داشتیم و وقتی بحث کاریزمای آقای وبر مطرح می‌شد، تمام ذهن ما بلافاصله روی تجربه حضرت امام می‌رفت، چون وبر ادعا می‌کند مربوط به دوره‌های ملتهب است و معمولاً عقبه‌ها و زمینه‌های دینی، استعداد بیشتری برای بروز رهبری کاریزماتیک دارد.

 ما همه این‌ها را در کسوت حضرت امام می‌دیدیم و مصداق آن، مدعیات رهبری حضرت امام بود. این نظریه آقای وبر، تا یک­جاهایی صائب و صادق و درست است و اثر می‌کند، اما بخش زیادی از نظریه‌های وبر به‌خصوص در بحث جانشینی و در تمایز گذاری بین رهبری کاریزما و رهبری حقوقی قانونی یا تمایزهایی که در بحث اخلاق مسئولیت و اخلاق باور یا جنبه‌های دیگر آن قائل می‌شوند، در تجربه رهبری دوره تثبیت، یعنی رهبری حضرت آقا نقض می‌گردد و بدین ترتیب، بخش تئوری آقای وبر باتجربه حضرت امام اثبات می‌شود پس بخش زیادی از این نظریه، در تجربه حضرت آقا نقض می‌شود. در ضمن به این هم قائل هستم که کاریزما نمی‌تواند تمامی واقعیت رهبری دینی و تجربه ولایت‌فقیه را پوشش بدهد، بلکه کاستی‌هایی هم دارد؛ کاستی‌های مفهومی که تا حدی این مفهوم قابلیت پوشش­دهی دارد، اما بیش از آن قابلیتش محدود است. خود آن نظریه هم تااندازه‌ای قابلیت دارد، اما بعدازآن دچار نقض می‌شود. این بحث با جمع ما جامعه شناسان نسبت زیادی دارد و درواقع بحثی علمی است که البته رویارو شدن با آقای وبر کار راحتی نیست.  

 بحث دیگر در باب نسبت بین شخص و منصب است. یکی از تفاوت‌ها نیز در مقایسه بین رهبری حضرت آقا و حضرت امام، به نظر من تفاوت فرایند شکل‌گیری این رهبری است. حضرت امام، شخصی است که در وهله اول، خودش این منصب را پدید می‌آورد و ما را با مفهومی به اسم ولایت‌فقیه آشنا می‌کند و بعد آن را به یک پدیده نهادینه‌شده تبدیل می‌کند. به‌عبارت‌دیگر، خودش این منصب را شکل می‌دهد و بعد، این منصب را به تحقق می‌رساند، ارتقا می‌بخشد و سطح انتظارات ما را از آن بالا می‌برد و به یک نقطه مطلوب می‌رساند. این فرایندی است که حضرت آقا به‌مثابه شخص و نسبتش با منصب ایجاد می‌کند. می‌دانید که مناصب برای خودشان اعتبارهایی دارند، اما اینجا عجیب است که منصب، اعتبارش را از شخص می‌گیرد، همه‌چیزش را، هم وجودش را و هم اعتبارش را. در مورد تجربه رهبری، دوره دوم کاملاً معکوس است. درواقع این منصب، اعتبار دارد و مقدم است.

برای مثال، شخصی که درگذشته رئیس‌جمهور بوده، این منصب را اشغال می‌کند بنابراین، فاصله زیادی هم بین حد و اندازه‌ای که در تصویر مردمی نسبت به آن شخص هست با منصبی که حضرت امام داشته و دیگر نیست، وجود دارد. همان‌گونه که می‌دانید، کاریزما یک‌باره شکل نمی‌گیرد، بلکه کاریزما یک امر سابجکتیو است؛ تصویری است که مردم نسبت به یک پدیده دارند. حال این‌که پدیده، این حیثیت را داشته باشد یا نداشته باشد، امر دیگری است. خود این تا بخواهد تبدیل بشود به یک موقعیتی برای شکل‌گیری آن کاریزما، مستلزم سپری شدن یک دوره طولانی است. این تجربه در حضرت آقا به این‌گونه شکل می‌گیرد که ابتدا منصب هست، شخصی می‌آید با یک حد و اندازه خاصی این منصب را اشغال می‌کند. به‌تدریج، به حد و اندازه آن منصب می‌رسد و بعد آن منصب را ارتقا می‌بخشد. خود این مقایسه، می‌تواند مقایسه‌ای مفید برای استفاده‌های دیگر باشد.

مقایسه این دو نوع رهبر از حیث شرایط متفاوت، بحث دیگر ماست. حضرت امام در یک دوره خاصی قرار دارد که با عنوان استقرار از آن یاد می‌کنیم دوره استقرار با دوره فروپاشی،تمایز دارد اما شباهت‌های زیادی هم با دوره فروپاشی دارد. یک دوره هیجانی است؛ دوره‌ای است که هنوز مردم بر اساس هیجان‌ها، احساسات و شور، آمادگی خوبی برای پذیرش دارند. جامعه، دوقطبی شده و مردم به‌سادگی مدعیات و سخنان رهبر را می‌پذیرند. این شرایط با شرایط دوره تثبیت که ما به یک مرحله متعارف، قانون­مند، نظام‌مند و نهادمند منتقل شدیم، فرق می‌کند. مردم به خانه‌هایشان برگشتند از هیجان‌ها کاسته شده؛ چون مردم گاهی به‌ناچار دنبال کاسبی و منافعشان هستند. بسیاری از عناصر همسو در دوره گذشته، در دوره جدید دچار تکثر و واگرایی و تقابل شدند. این پیچیدگی شرایط را باید یک مقدار تصویرسازی کرد تا بتوان موقعیت رهبری در دوره تثبیت را بیان کرد.

در این میان ما ادعا داریم که این شخص، توانسته به آن موقعیت، به آن منصب و به حد و اندازه‌ای که حضرت امام آن منصب و ولایت‌فقیه را رسانده بود، برسد و بلکه ارتقا بدهد. البته از این ادعا نمی‌خواهم مقایسه‌ای بکنم که موجب کوته‌بینی یا نادیده گرفتن یکی از این طرفین ماجرا شود. این مقایسه، معنی دیگری دارد و نباید به آن وادی کشانده بشود و نباید چنین نتیجه‌گیری از آن کرد. درواقع می‌خواهم شرایط را شرح دهم. شرایط، کاملاً متمایز است و این رهبری، در یک موقعیت کاملاً متفاوتی به سر می‌برد که پیچیده است. حالا عناصر پیچیده را هم باید در تصویر صحنه، بیشتر ارائه کرد. باید گفت درعین‌حال واجد آن کاریزمایی می‌شود که معمولاً متعلق به دوره‌های نهضتی است. دوره‌های نهضتی، آمادگی بیشتری در مردم برای پذیرش کاریزما (تلقی کاریزما از رهبری) دارد. در دوره‌های روال­مند و متعارف، مردم این آمادگی را ندارند. در مورد سلبریتی­ها دارند یک هنرپیشه و فوتبالیست را یک مدتی دل‌خوش باشند، اما رهبری یک امر دیگری است جنس پذیرش و نفوذ و اعتبار رهبری، هرگز از جنس آن‌ها نیست. بنابراین شکل‌گیری کاریزما در دوره تثبیت در یک چنین موقعیت‌هایی به‌شدت پیچیده، امر دشواری است. البته بودن یا نبودن کاریزما نیز باید اثبات بشود. شاید خیلی‌ها تردید کنند که در دوره تثبیت، کاریزمایی وجود ندارد. ازنظر آنان یک رهبر رسمی هست و یک چهارچوب قانونی دارد و ما هم پای­بند به قانون اساسی و در حد و حدود قانون اساسی هستیم. این مدعایی است که به عقیده بنده، جنس رهبری حضرت آقا در دوره تثبیت، با همه شرایط وصف شده، از جنس رهبری کاریزماتیک است.

البته درباره اینکه کدام کاریزما قوی‌تر، گسترده‌تر و دامنه‌اش وسیع‌تر بود،نظر و ادعایی ندارم؛ چون هیچ اطلاعاتی از آن حیث ندارم، اما جنسش جنس کاریزماست. کاریزما نه به این معنا که یک عده هواخواه اطراف حضرت آقا هستند، بلکه کاریزما در سطح ملی و در سطح کشور و بلکه فراتر از سطح ملی منظور است. این البته ادعایی است که قدری باید شرح داده شود و من از آن می‌گذرم.

در بحث اثبات کاریزما شواهدی دارم؛ چون می‌دانید کاریزما را یا باید با پرسش‌ها و سنجه‌ای پیمایش کرد و اندازه‌گیری کرد و دریافت که در وهله اول رهبری حضرت آقا را قبول دارند یا ندارند و اگر دارند، از چه جنسی است؟ ما چنین اطلاعاتی نداریم و چنین کاری نشده و البته امکانش هم نیست و خیلی دشوار است. درواقع باید سراغ مجموعه شواهد و قرائن رفت، من شواهد و قرائنی دارم در باب اینکه رهبری حضرت آقا در این دوره، رهبری کاریزماتیک است.

 

-دکتر معینی­ پور (دبیر علمی): در ارائه بحث به همین اندازه در فرصت کوتاهی که داریم، به نظر می‌رسد گفت‌وگو و مباحثه و رویکرد نقادانه درباره این بحث، سخت باشد؛ چون بیان و بررسی گسترده این بحث، زوایای پنهانی را بازگو می‌کند که فرصت بیشتری می‌طلبد. برای مثال، جایگاه عقلانیت و قانون در رهبری یا اینکه شواهد این رهبری کاریزماتیک را چطور می‌توان ثابت کرد، بحث‌های خیلی مهمی هستند.

 

ـ حجت الاسلام والمسلمین دکتر پارسانیا:

 به نام خدا مطالبی که آقای دکتر بیان کردند در سه محور نیاز به پی گیری  دارد. محور نخست که امر کلی‌تری بود، اینکه چرا جامعه‌شناسی ما به مسائل اجتماعی خودش این‌قدر غافل شده است، و این موضوع یک نشست مستقل می‌خواهد.

 دو محور از محورهای بحث آقای دکتر شجاعی­زند، یکی بحث رهبری و عنصر تدبیر بود و بررسی ابعاد چهارگانه عنصر تدبیر در تحلیل تفاوت رفتاری و عملکرد دو رهبر، که به نظر می‌رسد بسیار مهم است. بحث دیگر واقعیت عینی رهبری است که نگاه جامعه‌شناختی دارد اینکه رهبری در تدبیر خودش تحقق پیداکرده، چگونه عمل می‌کند، عنوان بحث اول بود، اما شاید این عنوان بحث دوم رهبری نسبت به آن مقدم باشد. درواقع، بهتر است ابتدا بدانیم این رهبری چگونه عینیت پیداکرده و در مرحله بعد، بررسی کنیم که رهبری چگونه عمل کرده یا عناصر این رهبری چگونه رفتار کرده است. به همین سبب، بحث را روی محور دوم قرار می‌دهیم که به نظرم به لحاظ منطقی هم باید محور نخست بحث باشد؛ چون بیشتر بحث را در این دو محور، ناظر به محور دوم بیان کرده‌اند.

گفته شد که ما در اول انقلاب، تا حدی به مسئله رهبری در ایران توجه کردیم و با یک رویکرد فقهی به مسئله پرداختیم، ولی امروزه به این بحث باید با یک نگاه جامعه‌شناختی وارد شویم. این‌یک بحث درستی است و به نظر من رویکرد فقهی را نیز از دو منظر می‌توان بررسی کرد. از منظر فقهی آن، بحث مشروعیت، نه به معنای وبری قضیه، بلکه به معنای خود فقهی قضیه، یک بحث غیراجتماعی است. به‌عبارت‌دیگر، منطق درونی خود فقه، فعال است و به واقعیت عینی مسئله نمی‌پردازد، اما از این نظر که این فقه، بخشی از فرهنگ جامعه است، می‌توان رویکرد دیگری به مسئله داشت، یعنی می‌توان این نظام معنایی را در نظر گرفت که چگونه و چه هویتی دارد و در حوزه زیست جامعه ما واقعیتش چیست. گاهی ما استدلال فقهی می‌کنیم که به­عنوان مثال مقبوله عمربن­حنظله دلالت می‌کند؛ اینکه دلایل فقهی و دلایل کلامی در اینجا باهم چگونه تعامل می‌کنند؟ گاهی هم بررسی می‌کنیم که مقبوله یا استدلال ولایت‌فقیه، چه مناسبات و روابطی را درون خود دارد و در اصل، این نظام معنایی چیست؟ درواقع فقط می‌خواهیم آن را توصیف کنیم. در همان حوزه هم اگر وارد شویم، یک نگاه جامعه‌شناختی به مسئله هست. دیگر بافهم اینکه چه تجربه زیستی و چه دریافت از مناسبات را خواهد داشت، یعنی از همان جهت که یک علم است و یک هویت سابجکتیو دارد و کسی که این آگاهی را دارد، چه هویتی می‌یابد از این نظر یک جنبه جامعه‌شناختی پیدا می‌کند بااین‌حال، در ابتدای انقلاب طرح مسئله ولایت‌فقیه رونق و شکوه بیشتری داشت، ولی امروزه بیشتر فراموش‌شده است. حتی درگذشته در همان محیط‌های دانشجویی که به مسئله پرداخته می‌شد رونق داشت. البته این به معنای طبیعی بودن نیست. به نظرم این خودش جای تأمل دارد، یعنی وقتی این طرح از حوزه گفت‌وگو خارج می‌شود، می‌تواند به معنای غیبت این بحث از عرصه فرهنگ باشد. این نکته در همان جایگاه خود یک موضوع مطالعات برای ما است. اگر این بحث فراموش شود، با توجه به چگونگی شکل‌گیری رهبری کاریزماتیک در اینجا و بستر فرهنگی مدلی از رهبری کاریزماتیک که در این فرهنگ تحقق پیداکرده، این بستر را از دست خواهیم داد.

از کنار این پدیده نمی‌توان با این آرامش گذشت و زنده‌بودن این بحث، از باب "واذکروا ایام‌الله" به معنای زنده‌بودن این معناست. غفلت از این بحث نیز حتی در شکل فقهی آن، با یک نگاه جامعه‌شناختی به مسئله، اگر این بحث فقهی زنده نبود و اگر در عرصه باور و معنا و زیست مطرح نبود، این مسئله پیامدهای فرهنگی جدی دارد و می‌تواند موضوع یک مطالعه جامعه‌شناختی باشد. اینکه آیا واقعاً از این بحث غفلت شده یا نه و اینکه به همان مقدار بوده یا نیست؟ اولاً معیار ما چیست؟برای مثال مسئولان جمهوری اسلامی چه مقدار روی این بحث تکیه می‌کنند. در این خطابه‌ها و گفت‌وگوهای سیاسی چه مقدار گفته می‌شود یا مشروعیت نظام را چه مقدار مستند به این مسئله می‌کنند؟ که این‌ها شاید راه‌هایی باشد که یک عرصه را نشان می‌دهد. پرسش دیگر اینکه یا رسانه‌ها، چه مقدار به این مسئله می‌پردازند یا در درس‌های حوزوی چه مقدار این مسئله حضور زنده و فعال دارد و ذهنیت طلبه‌ها درگیر این مسئله است و یا خیلی راحت از کنار این بحث می‌گذرند و دولت‌مردان ما از هویت خودشان دفاع می‌کنند و یا مباحث دیگری، مباحث اصلی طلاب در حوزه‌ها شده، یا دانشجویان ما دیگر چندان به این بحث نمی‌پردازند. در حاشیه قرارگرفته این مسئله نشان می‌دهد که یک واقعه فرهنگی جدید رخ می‌دهد و این تأمل‌برانگیز است.

درباره اینکه ما در ابتدای انقلاب بیشتر از این زاویه به مسئله رهبری نگاه می‌کردیم و آن هم با یک رویکرد فقهی و خود این رویکرد نیز از دو جنبه فقهی و فرهنگی و جامعه‌شناختی، قابل تأمل کردن است. یعنی همین‌که این گفت‌وگو زنده است، به نظرم یک پدیده فرهنگی و اجتماعی در حال رخ دادن است و آثار زیادی دارد. اینکه ما در اول انقلاب  بیشتر از این زاویه وارد مسائل می‌شدیم، این، تنها عامل نیست، یعنی در حوزه علوم اجتماعی وقتی تأمل می‌کنم، جای سؤال است که آیا واقعاً در علوم سیاسی و علوم اجتماعی، دانشجویان ما چه مقدار به این بحث به‌عنوان یک کار درسی و آموزشی و بحثی باید می‌پرداختند؟ به نظرم رساله‌ای به این شکل نوشته نشده است. چرا دانشجوهای ما درگذشته به این مسئله به‌عنوان یک کار فرهنگی بیشتر می‌پرداختند و این مختص رشته‌های علوم اجتماعی هم نبود. آن‌هایی که نوعی ارتباط با انقلاب پیدا می‌کردند، این‌یک مبنای کار نظری‌شان بود که برای مثال، کتاب ولایت‌فقیه امام را بخوانند یا درباره نظریه خاصی تأمل کنند. این روزها شاید این مسئله کمتر شده باشد، اما زیاد این مسئله را به‌جا نمی‌آورم و البته نمی‌گویم نیست. البته چون من دانشجوی آن زمان بودم، الان می‌خواهم ببینم چه کسی در این حوزه کارکرد و کدام درس ما عهده‌دار این مسئله بود. بعد از انقلاب فرهنگی، در رشته جامعه‌شناسی دو واحد تفکر اجتماعی مسلمانان آمد. در کجای سرفصل‌های این درس حتی به این مسئله پرداخت؟ یا در رشته علوم سیاسی! چرا در واحدهای عمومی گنجانده شد وقتی در واحدهای عمومی، درس امامت آمد، این درس دیگر به رشته علوم اجتماعی بازنمی‌گردد. کار واحدهای عمومی، فرهنگ پذیری و انتقال فرهنگ و جامعه‌پذیری است و این‌گونه مسائل در نظام آموزشی است. حال باید دنبال کرد دید هنوز هم مسئله هست یا آنجا هم کمرنگ شده است. شاید در این مسئله آقای دکتر معینی پور بیشتر از من اشراف داشته باشد. درباره اینکه در درس‌هایی که امروز وجود دارد و این تقسیم‌بندی‌های جدیدی که جایگاه و حجم این مسئله را نشان می‌دهد و با بدیل‌هایی که گذاشته می‌شود، چه مقدار آموزش داده می‌شود، باید حرف زد، الان دیگر واحدهای عمومی، یک عنوان واحد نیست.

 پیش‌ازاین چهارتا پنج درس بود که همه می‌خواندند، اما الان برای هر درسی یک بدیل‌هایی گذاشته‌شده است. امکان دارد دریکی از این‌ها باشد، اما چند تا بدیل هم کنارش آمده و این بحث چندان شیوع نداشته باشد.

در محیط علوم اجتماعی اوضاع فرق می‌کند. نگاه به وبر، نگاهی بود که مذهبی‌های ما برای تحلیل انقلاب، به آن اقبال داشتند. همچنین، بعد از یک غیبتی، باز به این امر روی آوردند، یعنی مسئله نگاه کاریزماتیک کردن به حوزه رهبری درون انقلاب اسلامی هم با یک تفسیر وبری، در آن مقطع در رساله‌ها و در کارهای پژوهشی بیشتر بود. البته من نیز به‌تازگی دو تا رساله دکتری را؛ یکی در دانشگاه تهران و یکی هم در دانشگاه شما، به‌عنوان مشاور یا راهنما بودم چون پیگیر این قضیه بودم  بااین‌حال، شاید این رویکرد در اول انقلاب بیشتر بود، یعنی ما داشتیم کسانی را که یک علقه ای به حوزه انقلاب داشتند دانشجویانی هم بودند که می خواستند انقلاب را تفسیر جامعه شناختی بکنند وچون قاعدتا رویکردهای مارکسیستی جواب نمی‌داد و مارکسیست‌های ما خودشان از پدیده انقلاب تا مدتی گرفتار بهت‌زدگی بودند که چگونه شد رخ داد. اصلاً می‌شود رخ‌داده باشد؟ من از میان برخی از گفت‌وگوها در بحبوحه انقلاب با تعدادی از مذهبی‌هایی که نوعی تفکر و گرایش‌های مارکسیستی شدید داشتند، چندین خاطره در ذهنم است که آن‌ها این مسئله را که انقلاب شده باشد، انکار می‌کردند. آن فیلمی که آقای مخملباف ساخت، حصار در حصار، نمونه‌ای از برخورد مارکسیست‌های ما بود که آیا این انقلاب اصلاً رخ‌داده یا نداده. مسلمان‌های ما نیز از این حوزه نظری نمی‌توانستند استفاده بکنند. رویکردهای پارسونزی که آن زمان رواج یافت، ظرفیت تفسیر انقلاب را نداشت. این‌ها درواقع رویکردهایی هستند که بیشتر جنبه وفاق را می‌توانند تحلیل کنند، یعنی خود پدیده انقلاب، یک مورد نقض برای این مسائل و این نظریه است و آن‌ها هم نمی‌توانستند جواب بدهند. شاید بهترین نظریه‌ای که آن موقع فضای جامعه‌شناسی ما هم با آن آشنا بود، یعنی وبر، جزو کلاسیک‌ها و جزو متونی بود که در نظریه‌ها آموزش داده می‌شد و این بهتر کمک می‌کرد.

به نظرم استفاده از وبر برای تفسیر رهبری نظام جمهوری اسلامی، با آن بیانی که دارد، نیاز به تصرف دارد. بدون تصرف، پیامدهایی دارد که این پیامدها یک دهه بعد خود را نشان دادند. در میان همان بخشی از مدیران، کسانی بودند که در همین دهه اول، با رویکرد علوم اجتماعی، اعم از جامعه‌شناسی و علوم سیاسی به این مسائل پرداختند و آن تفسیر وبری از کاریزما مبتنی بر خصوصیت شخصی، درکنش های عاطفی معنا پیدا می‌کرد؛ البته با شرایط و زمینه‌های اجتماعی خاصی که فرصت بروز آن را می‌داد، مانند بحران و مسائل دیگری که توابعی هم داشت. توابع آن‌ها هم این بود که چون بر محور شخص بود، آسیب‌هایی آن را تهدید می‌کرد و باید به‌صورت یک نوع نظام قانونی، خودش را جایگزین می‌کرد و این می‌توانست خطرهایی داشته باشد. این تجربه را جهان مدرن طی کرده بود. در جهان غرب در نیمه اول قرن بیستم، یکی از متهمان حوادث نیمه اول قرن بیستم در جنگ، خود وبر است که به او گفته می‌شد تو با این نظریه، فرصت ظهور فاشیسم را پدید آوردی پس با همین یک نوع پیشینه‌ها و زمینه‌های پیدایش خود این استقبالی که او از کاریزما کرد، برای مشکلاتی که در نظام بروکراسی و عقلانیت ابزاری احساس می‌کرد، این شرایط فرصت می‌دهد که یک فرد بتواند با جاذبه وجود خودش، خمودی آن ماجرا را باهدف گذاری و باارزش‌های بیرونی، ایجاد بکند.

شما می‌دانید که کاریزمای وبر، کاملاً شخص مدار است. در آن می‌تواند مسیح باشد یا می‌تواند چنگیز یا افراد دیگری باشد؛ چون کنش، کنش عاطفی است و برمدار شخص است و بعد هم تداوم دار نیست و اصلاً انقلاب با صرف‌نظر از خطرهایی که او را تهدید می‌کرد، با این مدل رهبری، نمی‌توانست ادامه یابد. لازم بود به یک صورتی از آن صور بعدی، یعنی یا به یک‌شکل سنتی، نهادی را ایجاد می‌کرد و یا به‌صورت قانونی، یک اقتداری را به دنبال خود می‌آورد.

 پاسخی را که جامعه‌شناسی سیاسی یا بیشتر حوزه اندیشه سیاسی غرب به این آسیب‌هایی که در جنگ اول و دوم با پیدایش هیتلر و فاشیسم و مسائل خاصی که بوجود آمد، آن‌ها را به مسیر خاصی برد و جامعه مدنی با همان قرائت مدرن خود بود و کسانی بعدها در ایران با رویکرد وبری برای حل این مسئله بحث جامعه مدنی را هم با همان ترتیب مطرح کردند و مدیریت ما تقریباً یک دهه با این شعار شکل گرفت. بحث خیلی خوب دیگری که در اینجا مطرح شد، نسبت بین نظام و دولت و چالش‌های آن گاهی در یک مقطع بین همین مسائل بود که در برخی از دولت‌ها شکل گرفت.

به نظرم تیزبینی آقای دکتر برای رویکرد وبری، باوجوداین مسئله تأمل‌برانگیز است. بنابراین طبق نظر دکتر می‌شود کاریزما را یک بازکاوی کرد و مورد نقض همان هم هست. ما کاریزما را در شخص امام نمی‌بینیم و در رهبری بعد از امام هم به نظرم مشاهده می‌کنیم و این کاریزما در فرهنگ ما شخص مدار نیست؛ کاریزما در فرهنگ ما از یک بستر فرهنگی به‌شدت با یک مبنای عقلانی در سطوح مختلف از عقلانیت و نیز بر اساس روش تدبیر شکل می‌گیرد که یکی از این‌ها اجتهاد است. درواقع، کاریزما متعلق به فرهنگ شیعی است و متعلق به حضرت امام نبود، متعلق به امام زمان بود، یعنی ضرب‌آهنگ این کاریزما را در بزرگداشت‌های نیمه شعبان می‌توانستیم ببینیم و با نیابت امام زمان(عج) و مسئله اجتهاد است و با عقلانیتی که در درون این اجتهاد هست، هر کس می‌توانست خودش را جای امام  بیاورد و به‌عنوان نائب امام زمان  همچنین به‌عنوان ولی‌فقیه، که این ولایت متعلق به خود ولی‌فقیه نیست، متعلق به ولایت امام زمان است، بلکه آن را در خودش متبلور می‌کرد، سایه عشق امام زمان در او می‌آمد. در منصب ولایت‌فقیه، در نظام معنایی شیعی، کاریزما و این عشق و این محبت، در درونش نهفته است و این متعلق به شخص نیست. خود امام هم به این مسئله توجه داشت و می‌فرمود این جمعیتی که امروز می‌گویند زنده‌باد و درود بر فلان کس، اگر فردا ببینم از این چهارچوب تخطی کرد، خواهند گفت مرگ بر فلان. یعنی من خودم به‌عنوان یک شخص در اینجا قرار نگرفتم، این نظام معنایی است که این عشق و محبت را در این فرهنگ می‌طلبد و از دلش می‌جوشد و بیرون می‌آید. یا در مراسم تدفین مرحوم آقای طالقانی صحبت می‌کردند که مردم با این کلنگ، عشق‌بازی می‌کردند. و می‌گفتند: ای نائب پیغمبر. این کاریزما درآیت الله طالقانی هم بود. تعبیر ایشان این بود که آیا آیت‌الله طالقانی روشنفکر بود یا اینکه آیت‌الله طالقانی را در این نظام معنایی اینجا قرار می‌دادند و به همین علت می‌آمدند. بدین ترتیب، ما نیاز به یک  واکاوی در مسئله کاریزما داریم که در وهله اول به لحاظ تاریخی، خود کاریزما و این تعبیر را بررسی کنند که این فرّه ایزدی و آن کرامت، از یک فضای فرهنگی دینی، این لغت را تصرف کرده و البته به آن معنا به کار نبرده است. باید دانست در فضای فرهنگی دینی ما این چگونه است و چه ویژگی‌هایی دارد و اصلاً با آنچه وبر در تجربه جهان مدرن که عقلانیت از حوزه ارزش و این مسائل جداشده، این معنای کاریزمایی که در فرهنگ اسلامی و به‌خصوص به‌صورت شیعی محقق است، آنجا نمی‌توانید پیدا بکنید و نخواهد بود. اینجا باید متناسب با خودش بازبینی شود و این روش به نظرم راهگشاست، یعنی مسیری که آقای دکتر مطرح کردند. البته خود ایشان در بکار بردن آن روش مراقب است و حتماً در هر حوزه‌ای که به این مسائل می‌پردازند، و از یک زاویه مناسب بررسی خواهند کرد.

 -حجت الاسلام و المسلمین دکتر خیری:

 بسم‌الله الرحمن الرحیم  با عرض سلام  تشکر می‌کنم از جناب آقای دکتر شجاعی زند که بحث را پیشنهاد دادند و مطرح کردند جای این‌گونه بحث‌ها هم در دانشگاه و هم در حوزه‌های علمیه خالی است. همان‌گونه که جناب استاد فرمودند، درهرصورت اینکه بعد از سه چهار دهه هنوز بسیاری از این بحث‌های مبانی و بحث‌های مقدماتی مطرح است و حل‌نشده، حاکی از این است که به‌اندازه کافی نه در حوزه فقهی و نه در ظهور و در منصه ظهور پیدایش آن به‌اندازه کافی بحث نشده است. فرهنگ نیز هنوز فرهنگ تثبیت‌شده ولایی نیست. البته درباره عنوان دوره تثبیت هم ازنظر من محل تردید است؛ زیرا همه‌چیز در حال شدن و تغییر است و شاید بهترین تحلیل از اوضاع، تحلیل خود مقام معظم رهبری باشد که فرایند رسیدن به تمدن نوین اسلامی را به چند دوره تقسیم می‌کند: از شکل‌گیری انقلاب بر پایه جمهوری اسلامی و حکومت اسلامی و نظامات اسلامی و رسیدن به تمدن اسلامی. بنابراین، ما حتی نتوانستیم هنوز نظامات اسلامی را تثبیت کنیم، نظام ولایی، فقط نظام شخص نیست یا فقط در آن برهه انقلاب نیست که یک انقلاب به رهبری شخصی تحقق پیدا کند. انقلاب هنوز در حال جوشش و پویایی است. بر این اساس، به نظر می‌رسد که در اصل عنوان هم قدری تأمل لازم است که گویا وانمود می‌شود همه‌چیز بر وفق مراد است و تثبیت‌شده، درحالی‌که این‌گونه نیست و چنان‌که رهبری فرمودند این معماها هنوز حل‌نشده است.

 بحث نقد هم که در اینجا مطرح‌شده ابتدا به نظر می‌رسید متنی وجود دارد و می‌شود بر اساس آن‌قدری بامطالعه وارد شد. به هر صورت، من خودم را ناقد جناب استاد نمی‌دانم و از سخنان او استفاده می‌کنم و قصد دارم فقط به نکاتی اشاره‌کنم.

موضوع بعدی این است که به نظرم، در این‌گونه بحث‌ها باید ادبیات دینی را پرورش دهیم، یعنی تلاشمان بر این باشد که از اصطلاحات و ادبیات و آموزه‌های دینی استفاده کنیم؛ همین واژه‌گزینی‌هایی که وجود دارد و برای مثال، با عنوان کاریزما مطرح می‌شود، حتی به نظر استاد، این‌ها خیلی رهزن است. با وام‌گیری این‌گونه بحث‌ها از دیگران، به نظر می‌رسد باید در ادبیات سیاسی، فقهی و کلامی خودمان، این واژه‌گزینی‌ها را انجام دهیم و در متن فرهنگ خودمان آن موضوع را پی پیگیری کنیم که بحث رهبری ازاین‌دست است. بنابراین هر چه بکوشیم بافرهنگ خودمان هماهنگ کنیم، کاریزما و چنین اصطلاحاتی ادبیات خاص خودش را دارد و ذهن را به یک مفاهیمی خاص منتقل می‌کند جناب استاد شجاعی زند و جناب استاد پارسانیا نیز مطرح کردند که برای مثال دوران بحران است و دیگرکسی نمی‌تواند قائم به شخص باشد یا عاطفی است، درحالی‌که اصلاً ادبیات رهبری دینی، متفاوت است و سنخش و جنسش هم متفاوت است.

نکته بعدی اینکه این موضوع، چندوجهی است. پیشنهاد من این است که برای بهره بردن از ورای این بحث‌های علمی، دغدغه موجود را بتوانیم به شکل یک‌قطبی با عنوان یک کارگروهی کلان پروژه‌ای تعریف کنیم تا ابعاد مختلف قضیه مطرح شود. ما هنوز هم در بحث‌های فقهی، به‌روز نیستیم. درست است که در اوایل دوران انقلاب، کارهایی ویژه صورت گرفت، ولی هنوز ادبیات دانشگاه‌های ادبیات و حوزه، به‌روز نشده و ادبیات کوچه‌بازار ما ادبیات منطبق با ولایت‌فقیه نیست. در ضمن اقتضائاتی هم که دارد باید به فقه اجتماعی، فقه سیاسی برگردیم و ببینیم که ما چقدر در مورد این‌ها بررسی و مطالعه کرده‌ایم. بنابراین، به نظر می‌رسد اهمیت موضوع، خیلی زیاد است و کار یک شخص نیست، حتی آقای دکتر شجاعی زند هم با همه توان و هوشی که دارند، ولی فقط می‌توانند این مسئله را رهبری کنند  تا در یک کارگروه‌هایی بر روی ابعاد مختلف قضیه بحث شود؛ چون ولایت‌فقیه هم ابعاد شخصیتی دارد؛ شخص حقیقی و حقوقی و روان‌شناختی آن فرهنگ شناختی آن بحث‌های سنتش و بحث‌های فراوان دیگر. مقدمه جناب استاد هم حاکی از این است که دوره تثبیت نرسیده وگرنه ما نباید این مشکلات را داشته باشیم. اینکه چرا به این بحث‌ها هم پرداخته نشده، موضوعی است که جای بحث دارد. پرداختن به آموزه‌ها امر مهمی است و این‌ها به‌روز نشده و لازم است که بر اساس فرهنگ خودمان، نظام سازی مبتنی بر فرهنگ ولایی تأکید کنیم و این‌ها بخشی از رهبری امام و بخشی از رهبری مقام معظم رهبری است.

درباره دو نکته‌ای که جناب استاد مطرح کردند باید بگویم: یکی درباره صفات رهبری که مبتنی بر بحث تدبیر است و وی آن را به‌عنوان مهم‌ترین صفت رهبری مطرح  کردند، به نظرم می‌رسد در این‌گونه بحث‌ها، صفتی مثل تدبیر لابشرط است را شاید خیلی نتوانیم به‌عنوان مهم‌ترین شرط بیاوریم. طبیعی است، بحث رهبری در هر مرامی باشد، نیاز به تدبیر دارد. درواقع، در خودش وجود دارد، ولی ماهیت و هویت رهبری مهم‌تر است. استاد پارسانیا نیز به بحث اجتهاد یا بحث فقاهت و عدالت و مانند این‌ها اشاره کردند که روح آن، چیزی است که به یک فرهنگ و به یک مرام برمی‌گردد، نه به یک شخص همچنین، شاید توجه به شرایط محیطی که بحث‌های اعتقادی و اعتماد مردم، جزو ویژگی‌هاست یا اگر مجموعه شرایط و ویژگی‌ها و صفات را در نظر بگیریم، به نظر می‌رسد قدری ما را واقع‌بینانه­تر به اصل موضوع می‌رساند، وگرنه حالت تقلیل‌گرایی پیدا می‌کنیم. گاهی کسی می‌خواهد پایان‌نامه‌ای را بنویسد، می‌گوید فعلاً این تدبیر را به‌عنوان یک موضوع محوری و چهارچوب نظری‌ام قرار می‌دهم و موضوع را بر اساس آن پی­گیری می‌کنم، درحالی‌که نظر جناب آقای دکتر بدون شک این نیست. بنابراین، با یک مجموعه متغیرها، صفات و منظومه فکری روبه‌رو هستیم که آن منظومه فکری و صفات و عناصر، بحث ولایت‌فقیه و رهبری را شکل می‌دهد که در درون خود آن، بحث شرایط اقتضایی هم می‌آید البته این مطالب به این مقدار که مطرح شد، بحث‌های جدیدی نیست، بلکه باید دید چرا این‌ها جا نیفتاده یا بحث‌های دیگری باید اضافه بشود، وگرنه شرایط اقتضائی، از بدیهیات بحث رهبری است، اما در فرهنگ سیاسی ما جزو بدیهیات به شمار نمی‌آید، یعنی وقتی بحث می‌شود، گاهی مقایسه می‌کنند که چرا امام این‌طور فرمود این چراها حاکی از این است که فرهنگ ما نشده است. پس درواقع مسئله اینجاست که ما باید این‌ها را به‌عنوان یک پدیده ببینیم که چرا خود همین مسئله می‌شود بااینکه معلوم است اسلام، یک دسته احکام ثابت دارد و یک دسته احکام متغیری دارد که اجتهاد پویا و زنده است و تقلید از فرد زنده انجام می‌شود زمانی بحث مرجعیت به‌صورت خاص مطرح بود و امروزه بحث ولایت مطرح است. طبیعی است که این جزو مسلمات است، اما آن مسئله مهم این است که ما نتوانستیم این آموزه‌های دینی و این معارف را منتقل بکنیم یا  کسانی نمی‌خواهند به آن توجه کنند.

در بحث نظریه وبر هم موضوع کاریزما و کاریزماتیک که مطرح شد، به نظرم می‌رسد بهتر است وارد این‌گونه واژه‌گزینی‌ها نشویم؛ این‌ها رهزن هستند و ما را از هدفی که داریم، دور می‌کند و اتفاقاً بخشی از همین بدفهمی‌ها موجب شد که بعدها افرادی بحث‌هایی جدید را مطرح کردند. حتی اگر خواسته باشیم با نگاه‌های وبری هم بحث را پیش بگیریم، شاید اگر بحث سنت او را به‌عنوان مبنا در نظر بگیریم، بهتر از این باشد که بحث کاریزما را مطرح کنیم. درهرصورت، چون سنت به بحث فرهنگ برمی‌گردد و در بحث فرهنگ باید بگوییم در این فرهنگ اسلامی و در ماهیت و هویت و وجودش، چه عنصری وجود دارد که میان تصمیم‌ها فرق نمی‌گذارد؟ وقتی میرزای شیرازی با یک جمله و با یک حکم، تنباکو را تحریم کند و اتفاق‌هایی پس‌ازآن بیفتد و جنبشی ایجاد کند یا اینکه در یک ‌شب اعلام می‌شود، آقای خامنه‌ای مقام رهبری را به عهده گرفتند، باز همین دلدادگی اتفاق می‌افتد، البته شاید این دلدادگی‌ها همان‌گونه در امام ظهور داشت، در اوایل رهبری حضرت خامنه‌ای ظهور نداشت که باید بحث را به عوامل بیرونی ببریم و اینکه شرایط متفاوت با قبل بود برخلاف نظر استاد که بحث را بیشتر بر روی جنبه‌های شخصی و فردی و روان‌شناختی برد، به نظرم باید به سمت بحث­های محیطی بریم که شرایط متفاوت بود درهرصورت، یک عده خودشان را هم‌تراز رهبری می‌دیدند، در یک عده، حسادت‌ها وجود داشت و یک عده جنبه‌های دیگری برایشان مطرح بود، وگرنه توده مردم اگر وی همان روز فتوا یا حکمی صادر می‌کرد، مثل نظر امام می‌دیدند. این طبقاتی دیدن، قدری به نظر می‌رسد به سبب شرایط محیطی آن دوره بود، وگرنه همان مسئله کاریزمایی بااینکه این شخص، نائب امام زمان است اتفاق می‌افتد و تأملی در آن وجود ندارد و البته نشان می‌داد که تقویت این دلدادگی‌ها، طبیعی است. وقتی شخصیت فردی مانند مقام معظم رهبری ازلحاظ روحی- روانی هرروز بیشتر نمود می‌کند، خب دلدادگی مردم هم بیشتر می‌شود. وقتی رفتارهای او را می‌بیند که همان چیزی که گفته‌شده، ازلحاظ رفتاری، ازلحاظ خلقیات، از جهت ادبیات، تدین و چیزهای دیگر هم، در او تحقق پیدا کرد این‌ها تقویت می‌شود. البته جزو شرایط موجود، بحث‌های محیطی دشمنان را هم نباید از یاد برد، یعنی شرایط زمان امام هم انقلاب بود، انقلاب هم تازه اتفاق افتاده بود و بعد هم در طول دوره حضرت امام، بحث جنگ مطرح بود که شرایط محیطی با جنگ و حماسه انس داشت. بنابراین، دشمن هم خیلی نمی‌توانست خودش را نشان بدهد، اما بعد از امام، شرایط متفاوت شد و توقعات مردم از این منصب‌ها بیشتر شد. شرایط دشمن هم برای اینکه به دشمنی‌ها دامن بزند، مهیا شد. که بر این اساس، شرایط محیطی دو دوره خیلی متفاوت بود که باید به این‌ها توجه کنیم که بتوانیم واقع‌بینانه بحث را پی گیری کنیم.

درهرصورت، در بحث فرهنگ مبتنی بر ولایت‌پذیری، باید موضوع ولایت مسئله کلیدی باشد، یعنی اگر قرار است ما صفتی را به‌عنوان رکن در نظر بگیریم، خود بحث ولایت، ولایت‌پذیری، سنت، فرهنگ و انتصاب آن به یک امور قدسی، مثل امام زمان مطرح است.

 

-دکتر معینی پور:

در اینجا بسیار ممنونم خیلی سریع نظرها و سخنان استادان را دسته‌بندی و دو سؤال به آن اضافه می‌کنم.

 اول اینکه، دستگاه نظری وبر به‌طور عام، ناکارآمد از این وجود یک چهارچوب نظری برای این مقایسه است، مگر به دخل و تصرفاتی. ضمن اینکه در کنار این نظریه، بهتر است یک مفهوم‌سازی‌های جدیدی شکل بگیرد و در مفهوم‌سازی‌های موجود باقی نمانیم. این هم‌نظری است که استادان مطرح کردند که نیاز نیست حتماً در آن چهارچوب‌ها حرکت بکنیم.

نکته بعد اینکه فکر می‌کنم اگر جنابعالی نکته‌ای را  تعریف می‌کردید، شاید برخی از اشکالات در ذهن پدید نمی­آمد و آن‌هم مفهوم تدبیر است.  فکر می‌کنم یک مفهوم عام از تدبیر مدنظر شما است که بخش بزرگی از نکات جناب استاد خیری را دربر می‌گیرد. آیا اینجا تدبیر، به معنای سیاست‌گذاری است؛ تدبیر، به معنای مدیریت کنش اجتماعی در حوزه‌های اقتصاد و فرهنگ و سیاست است، تدبیر، به معنای هدایت به سمت اهداف و مبانی اساسی و غایی است؟ با عواملی که شما مطرح کردید، در اینجا تدبیر به چه معنایی است اگر مفهوم تدبیر تعیین شود، بعد اگر وظایف رهبری را در چند دسته به‌مثابه مربی، به‌مثابه هادی، به‌مثابه سیاست‌گذار و به‌مثابه ناظر در نظر بگیریم، تدبیر در کجا واقع می‌شود.

نکته بعد در مورد اینکه اساتید فرمودند آیا با این  نوع نگاه به تدبیر، که یک تقلیل‌گرایی در مجموعه عناصری که در رهبری وجود دارد، دچار نمی‌شویم؟ جایگاه عقلانیت و سنت و فرهنگ در نظام تحلیلی شما کجاست؟ در این سه محور، شما نکات خود را مطرح کنید

بخش دوم، شما شواهدی بیاورید مبنی براینکه رهبری دوره تثبیت، یک دوره رهبری کاریزماتیک بوده است. و شاید در مفهوم دخل و تصرفاتی کرده باشید یا بر مصادیق تطبیق داده باشید که در آن صورت بهتر می‌شود درباره‌اش صحبت کرد.

ـ دکتر شجاعی زند:

درباره نکاتی که دوستان گفتند، پاسخ که نه، ولی یک توضیحاتی می‌دهم. درواقع مشکل افتادن بحث به این مسیر، این است که به تعبیر دوستان، متنی از پیش آماده نبوده که خوانده شود. البته می‌دانید که ما برای متن‌های از پیش آماده، دیگر جلسه نمی‌گذاریم، بلکه می‌خوانیم. اگر می‌گفتم  چنین مقاله‌ای هست بخوانید، می‌خواهم جلسه بگذارم، آقای دکترها صدها مقاله دارند و ما هم چندتایی داریم و دوستان دیگر هم دارند کدام‌یک از این مقاله‌ها را کسی می‌خواند و بعد برایش جلسه می‌گذارد؟ بنابراین، بهتر است یک ابهامی یا ایهامی تعلیقی داشته باشد که برای آن جلسه بگذاریم. ای‌کاش این ابهام و ایهام و تعلیق را داشت و دوستان می‌خواندند یا دست‌کم به استادان می‌دادیم که بخوانند و با آمادگی بحث کنند یا من مجال بیشتری داشتم که بحث را خوب شرح می‌دادم که به‌احتمال‌زیاد، بیشتر این نکاتی که مطرح کردند، ناظر در همین بخش است. به هر صورت، باید این کار را می‌کردند تا فرصتی به من بدهند درواقع مثل جلسه دفاع دانشجوهاست، یک طرح اشکال می‌کنی، برای اینکه فرصت دهم شما دفاع خوبی کنید.

گفته شد نباید از مبانی فقهی کلامی به‌سادگی گذشت؛ بنده هم نگفتم بگذریم. من شرح واقع را می‌گفتم. می‌گفتم این بحث‌ها افول کرده و آن شور و جدیتی که همه عرصه‌ها بخصوص حوزه‌های روشنفکری را داشتند، این مباحث در سطحی نبود که دانشجویی بخواهد به آن بپردازد؛ بحث در سطح محافل فکری و روشنفکری حوزه‌ها بود. باز دانشگاه هم‌معنی دروس و اساتید و بود و آن‌هایی که به این نوع مباحث علاقه‌مند بودند، به سراغش می‌رفتند. همان جریان‌هایی که درگذشته به این بحث‌ها می‌پرداختند؛ چه در حوزه و چه در دانشگاه و چه در بین این فضا که روشنفکری دینی بود، دیگر به این بحث‌ها اهتمام ندارند. من شرح واقع گفتم، نگفتم خوب یا بد است. من معتقدم که همچنان حوزه‌ها باید به این بپردازند. می‌دانید که بعضی از این پدیده‌ها تبدیل به اگزیوم می‌شوند بعضی وقت‌ها به علت تکرار بحث، کسالت ایجاد می‌شود که رهایش می‌کنند. بعدازاینکه می‌بینند به سامان و نتیجه نمی‌رسد، خودبه‌خود افول پیدا می‌کنند، اما این‌گونه نیست که رها بشود. جامعه، در حال تغییر و پوسته انداختن است. دوباره در مورد بسیاری از بدیهیات درباره رضاخان تردید شده که یک آزادی‌بخش بود یا مستبد بود؟ وقتی درباره چنین بدیهی به این سادگی پرسیده می‌شود، حضرت امام برای حکومت دینی قیام کرد یا برای سرگرمی؟ آیا استکبارستیزی در جوهره این انقلاب بود؟ وقتی درباره بدیهیات می‌پرسند و با یک تغییر نسل با یک فضاسازی، دوباره این بحث‌های مربوط به بنیان‌های ولایت‌فقیه ممکن است به‌زودی رایج شود، به‌خصوص الان برخی جریان‌های دینی مخالف نظام تقویت می‌شوند این مباحث را دوباره نقد و بررسی می‌کنند و بسیاری از بدیهیات دوره‌های گذشته دوباره طرح می‌شود. بنابراین، هیچ دور از تصور نیست که باز دوباره بنیان درون دینی یا مبانی درون دینی ولایت‌فقیه بحث شود و نظری‌های عدیده‌ای در کنار آن مطرح گردد.

در این میان، باید توجه کرد که عمل‌گرایان و پراگماتیسم‌ها می‌گویند(تزی دارند): راه بینداز، جا بینداز، یعنی  پدیده‌ای را ایجاد کن. این نظر، استراتژی خیلی از مردم در رفتارهای سامان‌دهی به امور هم هست، برای اینکه  پدیده‌ای را جا بیندازی، ایجادش کن، مدتی که از آن بگذرد، دیگرکسی درباره آن صحبت نمی‌کند که اصلاً لازم بود یا نبود؛ خوب بود یا بد بود؛ بدیل بهتری داشت یا نداشت. این پدیده، خودش خودش را اثبات می‌کند. همین‌که وجود دارد و حیات دارد و روی پا ایستاده، خودش را اثبات می‌کند.

 نظریه پراگماتیسم‌ها در نظریه‌های گفتمانی هم عقبه دارد. در بحث‌های گفتمانی، دعواها دعواهای تئوریک و نظری و برهان و استدلال نیست.  حال کدام توانسته خودش را در سطح گسترده‌تری تبدیل در قالب یک جریان واقعی بیرونی تحقق اجتماعی پیدا کند، یعنی پدیده ولایت‌فقیه یا رهبری چون به این دلایل تبدیل‌شده، مسئله آن دیگر عوض‌شده و مبانی فقهی آن نقد و بررسی نمی‌شود، این‌طور نیست نمی‌توان گفت آنجا مشکلش را حل کردیم و پاسخ تردیدکنندگان را دادیم و آن‌ها عقب‌نشینی کردند و پرونده‌اش را بستند.  ولایت‌فقیه، خودش را در عمل اثبات کرد، دیگرکسی در اینکه از کجا آمده، مبانی‌اش چیست و بدیل بهتری داشت یا نداشت، بحث نمی‌کند و فقط به عملکرد و به پیامدها و آثارش نگاه می‌کند. من می‌خواستم بگویم، ما که به این فضا منتقل شدیم، به این معنی نیست که حوزه‌ها دست‌بردارند و اصلاً روی این مبانی مطالعه و تحقیق نکنند و خیالشان راحت باشد که ما این مشکل را حل کردیم و تمام مخالفان و تردیدها از صحنه خارج‌شده، بلکه آن‌ها دوباره برمی‌گردد. پس باید این آمادگی وجود داشته باشد که درباره اگزیوم­های قطعی‌تر از این هم باز تردید شود. بنابراین حرف من این  نبود که باید به‌سادگی از آن ماجرا گذشت، بلکه خواستم واقعیت را توصیف کنم و مجوزی به جامعه شناسان این پدیده بدهم که این پدیده، 37 ساله است و امروزه وقت آن است که جامعه شناسان درباره آن گفت‌وگو و بحث کنند. در اوایل انقلاب، ما محلی از اعراب نداشتیم و جامعه‌شناسی نمی‌توانست در آن عرصه حرفی بزند و درواقع حرفی نداشت و فقط. یا متکلمین یا فقها یا فلاسفه باید بحث می‌کردند، ولی الان جامعه‌شناسی بحث‌های جدی می‌تواند بکند.

گفته شد به دستگاه نظری وبر ایرادهای زیادی گرفته می‌شود. من منکر این سخن نیستم؛ کدام نظریه بدون ایراد است، آن‌هم نظریه‌ای که صد و خرده‌ای سال از آن می‌گذرد. نظریه وبر، نظریه کهنه‌شده‌ای است، اما قابلیت‌هایی هم دارد. این قابلیت‌ها به ما این امکان را می‌دهد که از آن استفاده کنیم. برخی توصیه می‌کنند که ما ادبیات دینی خودمان را مفهوم‌سازی کنیم و با این مفاهیم به بحث برویم. این کار را نمی‌شود یک‌دفعه کرد، باید اول در این محافل به اسم جامعه‌شناس و در هر مقامی و کسب اعتبار کنید و اجازه صحبت پیدا کنید، بعد به خودتان جرئت بدهید که این‌ها را نقد کنید، یعنی به بحث درباره اعتبار و جامعیت و قابلیت‌هایش بپردازید، بعد اگر توانستید، نشان دهید که این نظریه وبری و این مفهوم وبر، قابلیت‌های لازم را ندارد و توانستید نه‌تنها در محافل شخصی و خصوصی بین هم‌فکرهایتان، بلکه در محافلی که با همین مفاهیم عام مرتبط هستند و اعتبارشان را در این محافل قبول دارند، اگر توانستید نقدهای جدی به نظریه وبر ایجاد کنید، در این شرایط، زمینه و فضای ذهنی آماده می‌شود که یک مفهوم غنی‌تر و قوی‌تر و پربارتر و جامع‌تر از ادبیات دینی یا از ادبیات فارسی به‌جای آن گذاشت و آن را جا انداخت. این‌گونه نیست که بگویم من از اول نمی‌خواهم حرف‌های وبر را بشنوم و بگویم. البته شما(اساتید جامعه­شناسی) که همیشه سرکارتان درباره وبر و دورکیم است، اینجا هم بد که نمی‌شود آن نقد را بررسی کنیم. و باید از این مسیر برویم، صحنه‌ای است که آن‌ها برایش اعتبار ایجاد کردند. به نظر آقای پارسانیا، وبر نزدیک‌ترین ادبیات را به لحاظ تئوریک، با گرایش‌های ما دارد. چرا؟ چون به ارزش‌ها اهمیت داده و ارزش‌ها را موضوع مطالعه قرار داده و یک باب مهمی وبر بازکرده که البته نمی‌خواهم آن را مقدس کنم. او عقلانیت ارزشی را در کنار عقلانیت معطوف به هدف، مطرح کرده است. آیا ما جرئت آن را داشتیم؟ ما از این نظریه وبر با هر اعتقادی که داشته، می‌توانیم استفاده کنیم و از این مدخل وارد شویم و آن را نقدش کنیم. بعد که فضا آماده شد و پذیرفتند که این نظریه کاستی‌هایی دارد و کهنه‌شده است(به این معنا که می‌تواند واقعیت جوامع غربی را پوشش بدهد، ولی برای اینجا کافی نیست) حالا ما باید یک بدیلی را در یک چنین فضای آماده‌شده‌ای عرضه کنیم. فکر می‌کنم دوستان هم از همین مسیر، به دنبال علم دینی هستند و به نظریه‌سازی اسلامی می‌پردازند و منطقشان این است که البته من با آن موافق نیستم.

من در باب کاستی‌های نظری وبر هم، گفتم که مشکل مفهومی دارد و ولایت‌فقیه هم تا جایی می‌تواند این مفهوم را برساند. مفهوم می‌تواند از پوشش این رهبری بربیاید، ولی از جایی به بعد نمی‌تواند(دارای نقصان های مفهومی و نقصان های نظری است که الان مجال پرداخت به آن نیست) برای مثال، رهبری حضرت آقا در دوره تثبیت، ناقض و مبطل نظریه وبر است. نمی‌شود از اول وبر را در نظر نگیریم و بگویم خودمان انواع نظریه‌پردازان را داریم، بلکه باید نقدش کرد و بعد گفت که اگر این مناسب نیست، یک نظریه دینی و اسلامی با آن بسازیم. من در هر دو باب، با دوستان، هم‌عقیده هستم. نظریه‌های وبر، کاستی مفهومی و نظری دارد، اما تااندازه‌ای فقط از این مدخل می‌شود استفاده و شروع کرد و جلو آمد و از یکجایی به بعد آن را کنار می‌گذاریم.

 کاریزما درباره مناسبات است و بیشتر به سویه­ی پیروان نظر دارد، درعین‌حال این‌گونه نیست که هیچ نظری درباره سویه­ی رهبر نداشته یا هیچ اشاره‌ای نکرده باشد. یکی از مشخصات رهبری کاریزما این است که از جنس رهبری سنتی نیست، یعنی مبنای شکل‌گیری این رهبری، سنت و وراثت نیست. دوم مشخصه رهبری کاریزما این است که مبنای شکل‌گیری این رهبری، قانون و مسیر تصمیم‌گیری‌های قانونی و حقوقی هم نیست. نکته دیگری را هم من اضافه می‌کنم که وبر نگفته و از جنس محبوبیت‌های ناظر به هنرمند و هنرپیشه و فوتبالیست و مانند آن‌ها هم نیست چرا که این‌ها هم درهرصورت، یک کاریزمایی در اطراف خودشان شکل می‌دهند و حتی از جنس جریان فاشیست‌ها هم نیست که در اطراف هیتلر یا موسیلینی جمع می‌شوند و توده‌ای را در اطراف او شکل می‌دهند. این را از ادبیات نظری وبر می‌توان به دست آورد. بنابراین، بحث کاریزما ناظر به مناسبات است. درواقع یک امر سابجکتیو و ناظر به کنشگران و نیز بیشتر ناظر به پیروان است، اما این‌گونه نیست که در باب آن‌سوی ماجرا هیچ سخنی نگفته باشد. درباره صفات رهبری بحث نکرده، اما با اشاراتی می‌شود تشخیص داد که این ویژگی‌ها در رهبری که کاریزما در اطراف او شکل می‌گیرد، ویژگی‌های فضیلتی است، بااینکه خود وبر اسم فضیلت را نیاورده است. درواقع، وبر در این چهارچوب‌ها بحث نکرده، اما کسی ویژگی‌هایی از انسان‌ها را که ویژگی‌های فضیلتی آرمانی است، داشته باشد، چنین رهبری می‌تواند صورت کاریزماتیک پیدا کند و بنابراین، در جریان‌های دینی، آن عنصر را می‌یابد. پس این‌گونه نیست که نتوان از این ادبیات برای نزدیک شدن به چیزی که ما البته در ذیل رهبری ولایت‌فقیه از آن یاد می‌کنیم، استفاده کرد.

البته مبتنی بر عواطف هم نیست. من نظر آقای دکتر پارسا را نمی‌دانم اگر درست فهمیده باشم، گفت که کاریزما مبتنی بر عواطف است، درحالی‌که کاریزما ابتنای بر عواطف ندارد. اگر از آن چهارگانه وبر را در اینجا استفاده کنیم، چهارگانه کنش‌های عادتی و عاطفی و عقلانیت معطوف به ارزش و معطوف به هدف، می‌توانید رهبری عقلانی و حقوقی را از جنس عقلانی بدانید. همچنین می‌توانید رهبری سنتی را از جنس عادتی تلقی کنید. این رهبری، چیزی بین عقلانیت معطوف به ارزش و عواطف است، یعنی اینجا فقط بحث هیجان‌ها با آن ویژگی‌هایی که گفتم تعیین‌کننده نیست، بلکه اینجا ارزش‌ها تعیین‌کننده رهبری کاریزما هستند، ارزش‌هایی که این جامعه می‌پذیرد این ارزش‌های می‌تواند به هر شکلی و هرگونه ای باشد، اما آن چیزی که یک رهبر را برای یک جمعیتی از انسان‌ها محبوب می‌سازد و نفوذ کلام به آن می‌بخشد و نیز ارزش‌ها و آرمان‌هایی را که جامعه، طالب آن است و آن رهبر در مسیر این ارزش‌ها و آرمان‌ها حرکت می‌کند، این را می‌شود از ادبیات نظریه وبر به دست آورد. پس رهبری، رهبری هیجانی نیست.

  گفته شد درباره دوره تثبیت، تردیدهایی وجود دارد، بله این‌یکی از بحث‌هایی است که ایرادهای فراوان می‌شود بر آن وارد کرد. من یکی از بحث‌هایم، بیان دلایلی برای اثبات دوره تثبیت بود و در آن به دو چیز اشاره کردم بنده ادعا کردم در دوره تثبیت برخلاف نظریه آقای وبر (که می گوید: رهبری کاریزماتیک برای دو دوره­ی پرالتهاب فروپاشی و استقرار هست) دوره تثبیت یعنی دوره متعارف؛ دوره‌ای که اوضاع بر یک‌روال عادی برگشته. پس نه دوره فروپاشی پرالتهاب است، نه دوره استقرار، بلکه همچنان بخشی از التهاب‌ها تداوم دارد. دوره تثبیت، دوره‌ای است که از این دو مرحله پرالتهاب عبور کرده است. پرابلم ما کجاست؟ می‌گوییم: حضرت آقا به دوره تثبیت تعلق دارد و درعین‌حال، رهبری‌اش کاریزماتیک است. برای اینکه این پرابلم را نشان دهیم، دو چیز را باید اثبات کنیم: یکی اینکه ما در دوره تثبیت به سر می‌بریم، دوم اینکه رهبری حضرت آقا رهبری کاریزماتیک است.

 من برای دوره تثبیت اشاراتی داشتم مبنی بر اینکه: بعضی معتقدند تدوین و تصویب قانون اساسی در یک کشور، یک حکومت جدید یعنی همان حکومت بعد از پیروزی انقلاب ما را وارد دوره تثبیت می‌کند. ما این تجربه را کمتر از یک سال بعد از پیروزی داشتیم. بعضی بعد از شکل‌گیری نهادهای جدید قانونی را دوره تثبیت می‌گویند. برای مثال آخرین نهاد قانونی جدید مجلس در سال 59 بود که بارأی گیری تشکیل دادیم، یعنی حدود یک سال.  بعضی‌ها به پذیرفته شدن و حاضر شدن نمایندگان رژیم جدید در محافل بین‌المللی را دوره تثبیت می‌دانند. باید توضیح داد که درست است در مهر 59 سخنرانی شهید رجایی در سازمان ملل را داشتیم، همین‌که آقای شهید رجایی را به‌عنوان رئیس‌جمهور یک حکومت جدید پذیرفتند تا به‌عنوان نماینده ایران سخنرانی کند، به نظر بعضی‌ها این نقطه، نقطه تثبیت است، یعنی جدا کردن مرز دوره استقرار با این وقایع. برخی به پایان درگیری‌های ناشی از انقلاب اشاره می‌کنند  درحالی‌که چنین چیزی هرگز در مورد ما صدق نمی‌کرد، ما هنوز هم تاوان درگیری‌های دوره انقلاب را می‌دهیم، یعنی ما هنوز هم گرفتار این ماجرا هستیم؛ این تاریخ ندارد، رویدادهای قبل، تاریخ داشت. برخی‌ها از فروکش کردن حرارت‌های انقلابی، مثل خاتمه جنگ، مثل مرداد 67، مثل رحلت حضرت امام در خرداد 68 و یا بر سرکار آمدن دولت سازندگی را دوره تثبیت می‌گویند. همه این‌ها می‌تواند باشد، ولی من فکر می‌کنم اگر این‌ها را تا حدی بپذیریم و کنار بگذارید، چیزی که بسیار تعیین‌کننده است، تغییر رهبری است؛ یعنی تغییر از رهبری که هدایت‌گر انقلاب بود و نظام را شکل داده بود به رهبری جدید. اتفاق جانشینی در رهبری، اتفاق بسیار مهمی است. بخشی از نظریه وبر هم ناظر به همین اتفاق جانشینی است. او می‌گوید کاریزما به شخص تعلق می‌گیرد و چون به شخص تعلق می‌گیرد، در جانشینی و در اتفاق نقطه جانشینی، کاریزما از بین می‌رود؛ کاریزما چون به منصب تعلق نمی‌گیرد، بلکه کاریزما به شخص تعلق می‌گیرد. ما با مسئله جانشین، منصب را اشغال می‌کنیم، یعنی کسی را روی منصب قبلی می‌گذاریم. در ضمن کاریزمای حضرت امام و دیگر کاریزماها همه در ظل سایه حضرت صاحب هستند و به اعتبار او همه‌شان واجد کاریزمای بالقوه هستند، درحالی‌که نمی‌شود ماجرا را این‌گونه حل‌وفصل کرد. این کاریزما باید یک‌جوری در این مرحله جانشینی اتفاق بیفتد، درعین‌حال که به شخص انتقال پیدا نمی‌کند، در یک فرایندی این کاریزما دوباره شکل‌گرفته است.

کاریزمای حضرت امام، به حضرت آقا منتقل نشده، بلکه کاریزمای حضرت آقا از آن خودش است. این را هم منکر نمی‌شوم که در نسبت بین شخص و منصب که گفتم در امام، شخص بود که به منصب اعتبار بخشید و در حضرت آقا برعکس بود، معتقدم هر دویشان اعتبارشان را از دین می‌گیرند. درواقع، هر دوبخشی از اعتبارشان را از دین گرفتند و این مسئله در مورد هردوشان مشترک است. ما باید در نقطه تمایز عنصر اثرگذار را پیدا کنیم. به اعتقاد من، عنصری که مرز بین دوره استقرار و تثبیت را از هم جدا کرد، دوره انتقالی رهبری حضرت امام به حضرت آقا بود. می‌دانید که این دوره انتقالی، از آن برهه‌هایی است که بسیار مستعد برای این است که نظام دوباره از هم فروبپاشد، یعنی یکی از بزنگاه‌هایی است که دیگران مترصد هستند از این موقعیت استفاده کنند. همین‌که توانستیم این موقعیت را و این نقطه را با کمترین هزینه منتقل کنیم، این نشان‌دهنده این است که ما در دوره تثبیت به سر می‌بریم. این دوره تثبیت، به این معنی نیست که ما دیگر هیچ مشکلی نداریم و همه اوضاع روبه‌راه است، نه، بلکه دوره تثبیت، اقتضائات و مسائل خاص خود را دارد، به‌ویژه در یک حکومت ایدئولوژیک و آرمانی مثل نظام ما؛ بنابراین، مشکلاتش به قوت خودش باقی است، اما ما دیگر جا افتادیم و یک حکومت تثبیت‌شده هستیم. با این نقطه‌ای که عرض کردم و آن  در حدود ده سال پس از پیروزی انقلاب، معقول است که یک دوره استقرار ده‌ساله، برای شکل‌گیری یک نظام جدید بگذرد، برای اینکه خودش را درصحنه جهانی اثبات کند. بر این اساس، دوره تثبیت به این اعتبار، قابل دفاع است، یعنی انتقال رهبری از حضرت امام به حضرت آقا.

همچنین گفته شد ما چرا اصلاً دور این سه‌گانه‌ها می‌گردیم. من انگیزه‌های آقای خیری را بیشتر می‌پسندم، انگیزه‌های دینی که ما باید در هر زمینه‌ای اول تلاش کنیم ببینیم ادبیاتی یا نظریه مفهومی مناسبی در دین‌داریم که آن را پیش ببریم که مکانیزمش و مراحلش را عرض کردم، چیست. باید درست عمل کرد. مطالعات اجتماعی هم برای همین در قم تشکیل‌شده، اما از راه و از فرایند خودش باید اقدام کرد. این فرایند، یک فرایند منطقی تدریجی سنجیده و حساب‌شده دارد و بی‌مهابا نباید اقدام کرد. می‌گویند چرا از آن سه‌گانه استفاده می­کنید؟ و از  آن مرحله‌بندی حضرت آقا استفاده نکنیم؟ من هم به این قائلم، ولی آن مرحله‌بندی در دل دوره تثبیت هست، یعنی در دوره تثبیت که شما قرار گرفتید، می­توانید ز مرحله­ بندی حضرت آقا استفاده کنید؛ درواقع، به شکلی درون دوره تثبیت جزو این ماجراست. حالا باید تلاش کنیم جامعه را دینی کنیم و بعد ان­شاءالله تمدن دینی و مانند آن ظهور کند. بنابراین، نافی هم نیستند؛ این‌ها در درون هم و مکمل هم هستند.  ضمن اینکه ما اگر می‌خواهیم این دین را و این ادبیات را و این عقبه را جهانی کنیم، نمی‌توانیم بیگانه با آن ادبیات حرکت کنیم، باید در دل آن ادبیات برویم و آن‌ها را هم نقدش کنیم و ناکارآمدی و ضعف‌ها و کاستی‌هایش را نشان دهیم و بعد بدیل عرضه کنیم. پس من می‌پذیرم، معتقدم، ولی مسیر را بااحتیاط و سنجیدگی بیشتری حرکت کنیم.

درباره عنصر تدبیر هم من نگفتم رهبری در تدبیر خلاصه می‌شود. من فرصت نکردم مقدمات مربوط به افلاطون و فارابی و نظریه‌های فقها در باب مراجع دینی و رهبران دینی را مطرح کنم و بعد بگویم که این مجموعه و این منظومه، عنصر و شاخص تمایز بخش آن، تدبیر است. این تدبیر، همینطور رها نشده است بلکه با مجموعه‌هایی در ارتباط است. در مقام تعریف هم تدبیر، تعریف خیلی ساده و سلیسی دارد و آن، تصمیم‌گیری است. تدبیر، یعنی اینکه رهبری بتواند تصمیم‌گیرنده باشند. حال بنیان‌های این مبانی و این تصمیم‌گیری چیست؟ باید گفت: اصول، اهداف و مقتضیات و نظر به‌واقع بنیان‌های تصمیم‌گیری هستند، و اینکه واقعیت چیست و چه اقتضا و شرایطی دارد و مصالح کدام است. درباره اینکه تدبیر دیگر لابشرط نیست، باید گفت: بله، یک معنای تدبیر، این است که همه ما از صبح تا شب تدبیر می‌کنیم، همه رهبران و سیاستمداران عالم تدبیر می‌کنند، کری تدبیر می‌کند، ظریف تدبیر می‌کند و همه تدبیر می‌کنند. بحث من تدبیر مبتنی بر این مبانی است، یعنی اصول؛ اینجاست که با بعضی از تدبیرها مشکل‌داریم که اصول را ندیدید، شما تدبیر کردید. یا اصول کسی دیگر را دیدید یا اصول دیگری که ما قبول نداریم، دیدید. بنابراین، من تدبیر را لابشرط معنی نکردم، مفهومش هم کاملاً روشن است و خیلی پیچیدگی ندارد. نکته دیگر هم در این چهار عنصر، به‌طور دقیق‌تر اینکه، تدبیر، منبعث از این چهارعنصر است.

 بحث دیگری هم هست که من اشاره نکردم و آن شخصیت خود رهبر و ویژگی‌های شخصی است. بعضی‌ها می‌خواهند تفاوت بین حضرت آقا در یک تصمیمی با حضرت امام در یک تصمیمی درباره یک جنبه دیگر را به شخصیت‌های متفاوت این دو رهبر بزرگوار مربوط کنند، درصورتی‌که این‌گونه نیست. اتفاقاً اگر این‌گونه باشد و رهبران بر اساس این اصول حرکت کنند، ویژگی‌های شخصیتی، تنازل پیدا می‌کند شما هیچ‌گاه در باب ائمه معصوم(ع) نمی‌توانید بگویید امام حسن(ع) صلح کرد و یا امام حسین(ع) جنگید به سبب تفاوت‌های شخصیتی‌شان است. درواقع، ما چنین اجازه‌ای را به خودمان نمی‌دهیم  چون "کلهم نور واحد" را پذیرفتیم؛ چون آن‌ها معصوم‌اند، اما در مورد رهبران غیر معصوم هم، این نکته صدق می‌کند، چرا که ویژگی‌های شخصیتی افرادی از این سنخ، براثر همان عمل کردن در چهارچوب، تقلیل پیدا می‌کند، چنان‌که علی‌القاعده عمل کردن در چهارچوب ذکر شده باعث می‌شود بین شخصیت‌های دو تا مؤمن تفاوت‌ها دیگر شایان توجه نباشد. ما آنجایی متأثر ویژگی‌های روانی و شخصیتی خودمان هستیم که متأثر از مکتب نباشیم. اگر شما متأثر از مکتب باشید، دیگر تأثیرهای شخصیتی کاهش پیدا می‌کند. البته نمی‌گویم به‌طور مطلق مرتفع می‌شود، بلکه به هر میزانی که آن عوامل اثر گذاشتند، این عامل پنجم، اثرش کاسته می‌شود. در مورد حضرت امام و حضرت آقا ما این را می‌بینیم که این‌گونه است، یعنی شما شخصیت این‌ها را نمی‌بینید، مبانی، اصولش و اهدافشان را می‌بینید.

من منکر نقش دین در کاریزما نیستم؛ به نظر من هم شخص و هم منصب، در کاریزما اعتباردارند.

 

 دکتر پارسانیا: 

همان‌گونه که مسئله کاریزما ناظر به آن شخصی نیست که کاریزما دارد، یعنی در ظرف بیانی سابجکتیو هست، در ظرف تعاملات و ارتباطات هم هست.

ازنظر دکتر شجاعی زند، جنبه فرهنگ را نمی‌توان در کاریزما نادیده گرفت، اما کنش عاطفی در آن قوی‌تر است، نه اینکه ابعاد دیگر نیست، بلکه  آن‌هم قوی‌تر است و بستر فرهنگی دارد، یعنی اگر آنجا فرد و کنش عاطفی می‌تواند تحقق پیدا بکند، بر اساس ظرفیتی است که  فرهنگ در جای خودش به فرد می‌دهد. اینجا هم صورت دیگری دارد و ما نیاز داریم این را واکاوی کنیم.

 

ـ دکتر شجاعی زند:

باید بگویید اگر عواطف حاکم است، چرا سلبریتی­ها را در این کاریزما نیاورده؟ و چرا هیچ اشاره‌ای به آن نمی‌کند؟ پاسخ این است که چون اینجا کاملاً عنصر عاطفی است، اما آنجا اصلاً رهبری است. رهبری، با محبوبیت فرق می‌کند. رهبری باید پایه‌هایش قدری بنیادی‌تر باشد. در یکجا سنت و عادت است و برای دوره‌های گذشته به‌ویژه بنیان قوی دارد. در یکجا قانون و حقوق هست، چارچوب‌های توافق شده و قراردادهای اجتماعی هست و بنیان قوی دارد. اینجا هم یک بنیان نزدیک به آن می‌خواهد در حد و اندازه آن، بلکه قوی‌تر؛ چون اصلاً متعلق به شرایط ملتهب است. بنابراین، نمی‌تواند عواطف صرف اینجا تعیین‌کننده باشد. به‌خصوص وبری که به ارزش‌ها و عقلانیت ارزشی اعتبار جدی می‌دهد، نمی‌تواند نادیده بگیرد. پس رهبری کاریزماتیک، یک رهبری فضیلت محور و آرمان محور است؛ آرمانی و فضیلتی که فرهنگ و بدنه اجتماعی، به آن وابسته است.

 

ـ دکتر پارسانیا:

وبر کاریزما را در آنجا واقعاً به صورتی درمی‌آورد که تداوم آن در عمل، با عبور از شخص آن را نقض می‌کند. حال این چه ظرفیت و بستر فرهنگی است که در عمل نشان می‌دهیم کاریزما تداوم یافتنی بوده است؟ یعنی باید به‌گونه‌ای کاریزما را تفسیر بکنیم که قوامش برمدار شخص، در مسئله کمرنگ‌تر بشود. این هم که قوامش برمدار شخص می‌شود، اگر خود وبر به آن توجه نداشته باشد، به‌یقین از بستر فرهنگی‌اش بر خواسته است که این توجه، کمابیش در کار او هم ممکن است حضورداشته باشد.

ـ دکتر شجاعی زند: 

تداوم نداشتن آن را ناظر به نسبتش با شخص نمی‌بیند، بلکه نسبت از بین رفتن آن شرایط را می‌بیند، یعنی آن شرایط، دیگر آن شرایط نیست.

ـ دکتر پارسانیا:

حتی این نکته را که چطور کاریزما در آنجا با یک شرایط بحرانی یا مسائل دیگر، این‌قدر زودگذر می‌آید، آن‌هم با آن بستر باید به‌دقت واکاوی کنیم. البته این، تصرفی است که انجام می‌شود و بعید می‌دانم رویکرد خود وبر هم این باشد و داعیه این را بکند تحلیل وی درباره به آن جامعه، تعمیم‌پذیر است. درواقع، او با توجه به اینکه مطالعاتش یونیک است و فرهنگ زمینه ای خاصی را دارد، اگر این کار را کرده باشد، خطای نظریه اش نیست، بلکه خطای شخص خود اوست که در این مسئله رخ داده و خودش هم نباید توقع داشته باشد که آن نظریه، تعمیم پذیر به یک بستر فرهنگی دیگری باشد. فکر می کنم یک عرصه ورود خوبی است برای اینکه این بحث پرورش پیدا کند و متناسب با آن بحث شود، اگر نظریه وبر آفت هایی داشت که به نظرم دارد و یکی دو دهه به صورتی، بر کنش سیاسی و اجتماعی ما اثر گذاشت، شتابزدگی در این استفاده بود و بدون تصرف، شبیه‌سازی‌ای در قضیه انجام شد و این آفت‌ها مانع از این نمی‌شود که ما استفاده به‌مراتب بهتری از وبر داشته باشیم.

 

 



۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۲۶ فروردين ۹۶ ، ۲۳:۱۵
حسن خیری

در گفتگوی تفصیلی با عضو انجمن مطالعات اجتماعی حوزه مطرح شد؛ 
ارایه الگوی مقابله با آسیب‌های اجتماعی؛ رسالت حوزه با چاشنی سواد رسانه‌ای/ لزوم نظریه‌پردازی حوزه برای مقابله با معضلات اجتماعی 
حوزه/ عضو انجمن مطالعات اجتماعی حوزه علمیه قم با تاکید بر این که در حال حاضر نیازمند نظریه پردازی حوزه در جهت مقابله با معضلات اجتماعی هستیم، گفت: حوزه علمیه با تکیه بر سواد رسانه ای باید در مسیر ارایه الگوی مقابله با آسیب های اجتماعی گام بردارد.

حجت الاسلام و المسلمین  حسن خیری در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری «حوزه» با اشاره به بررسی و تحلیل چرایی و چگونگی ایجاد و توسعه آسیب های اجتماعی در کشور از ابعاد گوناگون باید مورد توجه قرار گیرد، اظهار داشت: در سال جاری شاهد آسیب هایی همچون فقر و بیکاری، مساله گورخوابی و غیره بودیم که بخشی از آن ها ناشی از غفلت و یا کم توجهی مسئولان است و این که به هر حال ما با جامعه مطلوب، فاصله قابل توجهی پیدا کرده ایم

وی با اشاره به این که در جامعه اسلامی عدالت اجتماعی و رفع تبعیض و مقابله با فساد جزو اصلی ترین محورهاست، گفت: ما قبل از هر چیز باید از این دست مسایل متوجه بشویم که در زیر پوست شهر و جامعه خبرهایی هست و از این رو می بایست دقت بیشتری در ارتباط با توزیع امکانات و رفع آسیب های اجتماعی داشته باشیم.

لزوم نظریه پردازی در حوزه در زمینه تامین نیازهای محرومان

وی افزود: یکی از مسایل اساسی که حتماً باید به لحاظ تئوریکی در حوزه های علمیه راجع به آن نظریه پردازی شود و از طرف مسئولان حکومتی نیز به آن توجه لازم صورت گیرد ، بحث چگونگی رفع نیازهای اولیه افراد است یعنی قطع نظر از این که اقشار آسیب پذیر مقصر هستند یا نیستند حداقل نیازهای اولیه جامعه تامین شود.

رییس دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق همچنین با بیان این که متاسفانه ما در خصوص تامین نیازهای اولیه در جامعه به ویژه در رابطه با تهیدستان و محرومان، دچار بحران هستیم، گفت: در آیات نورانی قرآن اساس جامعه اسلامی به بحث عدالت و اقامه قسط تاکید شده است و به خصوص اهمیت مقابله با فقر چنان است که گفته شده چه بسا فقر به کفر بینجامد و از این رو حاکمیت دینی موظف است که در رابطه با فقرزدایی و اقامه قسط و عدل و مقابله با تبعیض و فساد و بی عدالتی اهتمام ویژه ای داشته باشد.

لازمه شکوفایی جامعه ، اقامه قسط و عدل است

وی با اشاره به این که تلاش در مسیر اقامه قسط و عدل، لازمه شکوفایی جامعه است، خاطرنشان کرد: جامعه ای که بخواهد شکوفا شود باید در رفع نیازهای اقتصادی و معیشتی مردم گام بردارد و حداقل امکانات معیشتی را در اختیار اقشار مختلف قرار دهد

استاد دانشگاه  ادامه داد: از جمله نیازهای اولیه و ضروری که متاسفانه جامعه ما مشکل دارد و زمینه بسیاری از مسایل را فراهم می کند، موضوع ازدواج است که تکمیل نیمی از دین به آن وابسته است.

حجت الاسلام و المسلمین خیری با بیان این که دولت و آحاد جامعه نمی تواند نسبت به مساله ازدواج و فراهم سازی زمینه و بستر انجام آن بی تفاوت و یا کم تفاوت باشد، گفت: شهرهای ما و سبک زندگی مردم ما و شاخص های معیشتی ما دچار تجملات زاید است و هر روز انباشت ثروت و تجملات را شاهد هستیم که این مساله در نمادهای شهری، معماری و خانه سازی در ابعاد مختلف مشهود است و از سویی ایجاد دو قطبی فقر و غنا ، فاصله طبقاتی زیادی ایجاد کرده است که باید به همه این موارد در جای خود توجه جدی داشت.

گورخوابی و فقر شدید؛ نشانه بی عدالتی اجتماعی

وی با اشاره به این که گورخوابی و فقر شدید عده ای نشانه بی عدالتی اجتماعی و غفلت مسئولان در رفع این گونه معضلات است، اظهار داشت: در کنار مباحث مربوط به عدالت اجتماعی و اقدامات حاکمیتی، سلامت جسمی و معنوی و روحی جامعه را باید علاج کرد که البته این مساله متاثر از مسایل اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی و نکات تربیتی است و جالب این که مسئولان در این رابطه نیز رسالت و مسئولیت سنگینی بر عهده دارند.

این محقق حوزوی افزود: از سویی این که در نظام اقتصادی گفته می شود که وجوهات شرعیه قرار داده شده تا چرخش مالی در میان اقشار مختلف مردم رخ دهد ، این مساله برای این که است مال و ثروت یک جایی انباشته نشود و لذا تکالیفی برای اغنیا گذاشته شده که خمس و زکات بدهند و مالیات و صدقه بپردازند تا به این طریق شاهد چرخش ثروت و دارایی در جامعه باشیم و با فقر مقابله شود.

لزوم آموزش و فرهنگ سازی در سطح جامعه

عضو انجمن مطالعات اجتماعی حوزه علمیه قم در بخش دیگری از سخنان خود به اهمیت مقوله آموزش در این رابطه اشاره کرد و گفت: ما باید جامعه را آموزش داده و فرهنگ سازی کنیم تا همگان به پرداخت حقوق دینی خود و نیز اهتمام به وقف و پرداخت مالیات بپردازند و از سویی نسبت به همسایگان و اقوام و نزدیکان خود که در فقر به سر می برند، به هیچ وجه بی تفاوت نباشند.

وی بیان داشت: این موضوع بسیار مهمی است که باید به آن توجه شود و لازمه اش این است که علوم اجتماعی و ارتباطاتی بر پایه رویکردهای اسلامی بازتعریف شود؛ اگر در غرب با اصالت فرد و بی تفاوتی نسبت به اطرافیان مواجه هستیم و هر کس به دنبال منافع خودش است، بر اساس یک تمدنی این ها اتفاق افتاده و خود غربی ها امروز بیش از همه گرفتار آن هستند.

الگوی پیشرفت ایرانی – اسلامی ؛ لازمه رفع مشکلات

وی افزود: لذا اگر ما می خواهیم الگوی پیشرفت ایرانی اسلامی ایجاد کرده و به سمت تمدن نوین اسلامی برویم باید این مشکلات را رفع کنیم؛ اول این که جامعه به امور مسلمانان اهتمام داشته باشد چنان که حضرت رسول(ص) فرمودند مسلمان نیست کسی که به امور مسلمین اهتمام نداشته باشند.

حجت الاسلام و المسلمین خیری با بیان این که ایجاد این فرهنگ هم یک وظیفه دولتی و هم وظیفه مردمی است، گفت: خوشبختانه در برخی کلان شهرها همچون شهر تبریز به این مساله توجه شده چنان که در این شهر گدای مشهود وجود ندارد به این خاطر که خود مردم و هیئات و تشکل های مردمی وارد شده و به نیازمندان واقعی کمک می کنند.

مراقب سوء استفاده دشمنان از معضلات اجتماعی باشیم

وی تصریح کرد: البته از آن سوی قضیه ما باید مراقب باشیم که آن زشتی های پنهان در لایه های اجتماعی اگر هم وجود دارد نباید آن قدر برجسته شود که دشمن سو استفاده کرده و زیبایی های ما را ندیده گیرد و بخواهد اهداف خود را دنبال کند و بگوید که الگوی نامطلوبی از نظام اسلامی وجود دارد.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی نراق همچنین بیان داشت: البته شفاف سازی کار خوبی است که باعث هشدار دادن به مردم و مسئولان می شود اما از سویی پیامدهای منفی توی بوق و کرنا کردن این گونه مسایل را باید در نظر گرفت و مراقب بود که بی جهت خود را در موضع انفعال و قضاوت منفی دیگران که از ما انتظار الگوی مطلوب دارند قرار ندهیم.

تقویت سواد رسانه ای؛ لازمه مقابله با معضلات و آسیب ها

وی با بیان این که ما در کلان جامعه و هم درون حوزه علمیه نیاز به ایجاد و تقویت سواد رسانه ای داریم ، گفت: سواد رسانه ای به ما کمک می کند که بدانیم چقدر و کجا باید شفاف سازی کنیم و کجا این ها را به نمایش بگذاریم و یا این که قبل از این که این اتفاقات ناخوشایند در جامعه رخ بدهد به مداوای آن ها بپردازیم و مراقب باشیم که به دست خودمان ، آب به آسیاب دشمن نریزیم.

این محقق حوزوی  خاطرنشان کرد: در واقع ضمن این که قبول داریم که نباید از شفاف سازی غافل شد اما به هر حال پیدا کردن راه متعادلی در این باره یکی از موضوعاتی است که حوزه باید به آن بپردازد و برای ما باید ها و هنجارهای دینی و فقهی را مشخص کند؛ در این رابطه فعلاً الگویی در دست نداریم اما حوزه های علمیه با تکیه بر سواد رسانه ای می تواند به ارایه این الگو بپردازد.

 

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۱۹ فروردين ۹۶ ، ۲۲:۴۲
حسن خیری

«اگر مرد هستید قاعده ای برای فعالیت شما نیست اما اگر زن هستید باید تابع قواعد بازی باشید. می پرسید کدام بازی؟... »
مدونا

«اگر مرد هستید قاعده ای برای فعالیت شما نیست اما اگر زن هستید باید تابع قواعد بازی باشید. می پرسید کدام بازی؟... »

سرویس جهان مشرق- مدونا لوئیس چیکونی خواننده آمریکایی در اواخر سال 2016 میلادی جایزه زن سال را از مجله بیلبورد دریافت کرد، اما مهمتر از این جایزه، سخنان او پس از دریافت جایزه بود که بی پرده به شرایط دشوار و توهین آمیز فعالیت هنری زنان در آمریکا پرداخت.

او ابتدا با لحنی کنایه آمیز، خود را «پادری» نامید و هنگامی که حاضران متعجب شدند، به موضوع اصلی پرداخت، یعنی تبدیل شدن زنان خواننده در آمریکا به یک شیء زیبا و سرگرم کننده که هیچ کس از آنها اندیشیدن نمی خواهد.

این خواننده مشهور آمریکایی از خاطرات تلخ خود در ابتدای فعالیت هنری گفت، یعنی زمانی که در 1979 به عنوان یک جوان 21 ساله وارد بازار هنری نیویورک شد، تجربیاتی از چاقوکشی و تجاوز به او روی یک پشت بام و حمله به منزلش تا رفتن به آتلیه مجلات هرزه نگار «برای امرار معاش» و از رویارویی با توهین به ویژه پس از گسترش اینترنت تا «آزار و سوءاستفاده بی امان» که در طول فعالیت هنری اش به عنوان زن تحمل کرده است.

مدونا سپس واقعیتی که با آن روبرو شده بود را توضیح داد:«اوایل کارم، جنسیت برایم مهم نبود. فقط می خواستم خواننده باشم.... فکر می کردم قاعده و محدودیتی (مرتبط با جنسیت) وجود ندارد. اما اشتباه می کردم.»

این خواننده آمریکایی گفت یک بار خودش را با پرینس، خواننده مرد مقایسه کرده و به این فکر کرده که چرا پرینس مجبور نیست «لباس توری و کفش پاشنه بلند بپوشد، رژ لب بزند و پشت خود را تکان دهد؟!». و به خود پاسخ داده «او یک مرد است. آنجا بود که برای اولین بار یه این حقیقت پی بردم که زنان به اندازه مردان آزادی ندارند. احساس می کردم فلج شده ام. مدتی طول کشید تا بتوانم خودم را جمع کنم و با این زندگی بسازم."او نتیجه گرفت «بله. اگر مرد هستید قاعده ای برای شما نیست اما اگر زن هستید باید تابع قواعد بازی باشید. می پرسید کدام بازی؟ اینکه می توانید زیبا و بامزه و سکسی باشید اما ادای باهوش ها را در نیاورید. از خودتان نظر نداشته باشید، یا دست کم نظری نداشته باشید که خلاف وضعیت موجود باشد. یعنی به شما اجازه می دهند که مثل فاحشه ها لباس بپوشید و مردان مثل یک شیء با شما برخورد کنند اما اختیار این فاحشگی (مردانه پسند) را ندارید و به هیچ وجه نباید تخیلات جنسی زنانه را ترویج کنید. باید همان چیزی باشید که مردها از شما می خواهند.»

او که 58 سال از عمرش می گذرد گفت قاعده دیگری هم برای زنان وجود دارد «نباید سن تو بالا برود!» درواقع خوانندگان زن در آمریکا از میان سالی با چالش های بیشتری نیز مواجه می شوند «اینکه سن شما بالا برود، یک گناه محسوب می شود. دائماً به شما انتقاد می کنند، تهمت می زنند و به هیچ وجه اجازه نمی دهند در رادیو بخوانید.» او خود را به دلیل اینکه با وجود این شرایط و خلاف بسیاری از خوانندگان دوام آورده است، یک انسان خوشبخت دانست.

منبع:

http://www.billboard.com/articles/events/women-in-music/7616927/madonna-billboard-woman-of-the-year-labrinth

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۰۸ فروردين ۹۶ ، ۰۹:۴۷
حسن خیری

گزارش ستاد نماز جمعه و مراسم وزوان – ۹۶/۱/۴

CIMG3744

نماز شکوهمند جمعه ی وزوان به امامت حجت الاسلام والمسلمین دکتر خیری امام جمعه ی موقت بخش میمه برگزار گردید . خطیب جمعه ی وزوان پس از حمد و ثنای الهی و تبریک سال جدید و میلاد حضرت زهرا به نقش ” زن ” در نظام اجتماعی پرداختند . اهم مطالب این خطبه به شرح زیر است :

CIMG3746

در نظام ارزشی اسلام و از باب ارزش گذاری تفاوتی بین زن و مرد وجود ندارد . خداوند می فرماید : مردم ما شما را خلق کردیم از زن و مرد و قبیله به قبیله آفریدیم برای شناخت همدیگر ، بدرستی که بین  زن و مرد از هر قوم و نژاد بهترین آنها با تقوی ترین آنهاست . ایمان و عمل صالح بهترین صفت برای برتری زن و مرد محسوب می شود .

CIMG3772

– هیچ تناقضی بین نقش اجتماعی زن در جامعه و نقش تربیتی وی در خانواده وجود ندارد . اسلام مخالف حضور زن در جامعه نیست مشروط بر اینکه نقش مادری و تربیتی خود را بخوبی ایفا کند .

CIMG3777

خطبه ی دوم نماز جمعه ی وزوان با حمد و سپاس الهی و درود و صلوات بر معصومین علیهم السلام و قرائت دعای فرج و تبریک سال جدید به نمازگزاران آغاز شد . امام جمعه ی موقت بخش میمه در آغاز خطبه ی دوم به معنای نوروز از دیدگاه امام صادق ع پرداخت و گفت در تعبیر امام صدق نوروز روز الست است . روزی که خداوند از بندگان پیمان گرفت . روزی که خورشید طلوع کرد . روزی که پیامبر برای علی ع بیعت مجدد گرفت . روزی که جبرئیل بر پیامبر نازل شد . روزی که علی ع در جنگ نهروان پیروز شد . اهم مطالب خطبه ی دوم نماز بدینشرح است :

CIMG3779

مسئله ی اصلی اقتصاد و نیاز اولیه و ضروری جامعه است و باید مورد توجه جدی قرار گیرد . اسلام می گوید فقر باعث از بین رفتن دین و ایمان می شود . مسئله ی ازدواج جوانان باید جدی گرفته شود . ورود کالاهای خارجی باید حرام شود تا لطمه ای به تولید داخلی نخورد . بازار ما نباید بازار ترکیه و چین باشد . مقام معظم رهبری فرمودند برای پیشرفت جامعه نیاز به مدیر فعال ، متدین ، انقلابی و کار آمد داریم .

CIMG3801

– بحث انتخابات بسیار مهم است . فریب شعارهای فضای انتخاباتی را نخوریم . از دوگانگی و دو قطبی شدن جریان انتخابات پرهیز کنیم . رای مردم را بپذیریم .

– مناسبتهای هفته : ۲۹ اسفند روز ملی شدن نفت . دوم فروردین روز عملیات فتح المبین . رحلت آیت الله بروجردی در فروردین ۱۳۴۰ . نوروز ۱۳۶۶ سخنرانی امام در مورد تفکیک اسلام ناب محمدی و اسلام امریکایی و پیدایش گفتمان جدید در دنیای اسلام .

CIMG3789

مکبر – حسین شاکری

خلاصه ی خطبه ها – علی عاصمی پور

تصاویر – احسان خوش باطن

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۰۵ فروردين ۹۶ ، ۱۱:۲۱
حسن خیری

دومین نشست هم اندیشی صاحبنظران سبک زندگی با هدف بررسی چالش های اینده سبک زندگی در ایران برگزار شد.

به گزارش اداره روابط عمومی موسسه سبک زندگی آل یاسین، دومین نشست هم اندیشی صاحبنظران سبک زندگی با هدف بررسی چالش های اینده سبک زندگی در ایران برگزار شد.

در این جلسه که روز دوشنبه چهارم بهمن ماه برگزار شد، چالش های آینده سبک زندگی در ایران، موانع و راهکارها توسط کارشناسان سبک زندگی مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت و در پایان نیز دکتر فعالی ریاست محترم موسسه به جمع بندی مطالب مطرح شده پرداخت.

لازم به ذکر است؛ در این جلسه علاوه بر حجت الاسلام و المسلمین دکتر فعالی، حجت الاسلام و المسلمین دکتر علیزاده، حجت الاسلام و المسلمین دکتر آذربایجانی، حجت الاسلام و المسلمین دکتر خیری، حجت الاسلام و المسلمین دکتر شریفی و دکتر شرف الدین؛ دکتر فاتحی و دکتر اخلاصی از اعضای هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی نیز حضور داشتند.

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۲۷ اسفند ۹۵ ، ۱۷:۵۸
حسن خیری

نشست علمی

با حضور نخبگان حوزه و دانشگاه ؛ نشست علمی «رهبری در دوره استقرار و تثبیت» برگزار شد به همت انجمن مطالعات اجتماعی حوزه نشست علمی « رهبری در دوره‌ استقرار؛ رهبری در دوره‌ تثبیت » و مقایسه دو دوره رهبری در جمهوری اسلامی ایران با حضور اساتید، دانش پژوهان و صاحب نظران حوزه ودانشگاه در سالن همایش های دبیرخانه انجمن های علمی حوزه برگزار شد

این نشست علمی با ارائه و سخنرانی علی رضا شجاعی زند جامعه شناس و عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس و نقادی حجج اسلام و المسلمین حمید پارسانیا عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و خیری دانشیار و رئیس دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق شامگاه یکشنبه برگزار شد،علیرضا شجاعی زند در این نشست اظهارداشت: امروز آنطور که شایسته و مطلوب است جامعه علوم انسانی ما نسبت به موضوع مهم رهبری در نظام اسلامی به بهانه اینکه درگیر مسائل دیگری است و یا این مسائل مربوط به ژورنالیست ها می باشد و یا اینکه دیگران به آن بپردازند از وظیفه خود سر باز زده و کوتاهی می کنند.

نویسنده کتاب « جامعه شناسی دین » افزود: امروز پدیده هایی همچون پیاده روی اربعین، راهپیمایی 22 بهمن، راهپیمایی 9 دی به عنوان پدیده های اجتماعی مطرح است که از سوی علمای علوم انسانی دیده می شود، البته حرف ما سر کسانی که نگاه سوء دارند و عمداً نادیده می گیرند نیست، بلکه کسانیکه از سخن من و شما ساده می گذرند و پدیده بی نظیر رهبری را به طور جدّی نظاره گر نیستند حرف داریم.

استاد جامعه شناسی دانشگاه های تهران ادامه داد: وقتی ما در برخورد با مسائل مهم و پیچیده ای که در جامعه با آن دست به گریبان هستیم و با اشاره سر انگشتان ایشان حل می شود نمی توانیم ساده بگذریم و چرا تا کنون غفلت کرده ایم؟

وی خاطرنشان کرد: البته امروز بعد از گذشت 37 سال از انقلاب هنوز ادبیاتی دراین خصوص پایه ریزی نشده است و تنها در همان اوایل انقلاب از نگاه فقهی و با توجه به اهمیت مساله ولایت فقیه روی این موضوع صحبت ها و بررسی هایی صورت گرفت.

شجاعی زند با اشاره به اهمیت این بحث و ظرفیت آن برای مطرح شدن در جامعه علمی با انتقاد از وضع موجود اعضای جامعه علوم انسانی کشور گفت: علوم انسانی ما مبتلا به نوعی عقب افتادگی از مسائل روز جامعه خود است و در عین حال که نسبت به واقعیت های جامعه پیرامونی خود بی اعتنا است، با مسائل اصلی جامعه از موضعی طلبکارانه برخورد می کند، گویی با مسائل مهم تری درگیر است و غالباً هم با استفاده از برچسب هایی مثل ژورنالیستی بودن و پوپولیستی بودن و ... سعی می کند از مسئولیت خود شانه خالی کند، مگر اینکه بالاخره دیگران در کشورهای غربی این پدیده ها و مسائل را ببینند و آن را برجسته کنند و از طریق یک فرآیند ترجمه به یک ادبیات علمی رایج تبدیل شود.

وی در تبیین اهمیت پدیده رهبری در ایران اظهارداشت: ما با وجود اینکه شبانه روز با مسائل ریز و درشت کشور درگیر هستیم و نقش جایگاه رهبری را در حل و فصل و سامان بخشی به آنها با طرق مختلف میبینیم، اما خود رهبری را به مثابه یک پدیدهای بی نظیر در تاریخ سیاسی ایران ندیده ایم. شاید منتظریم که شوک فقدان برای ما پیش بیاید و بعد به سراغ تحلیل تاریخی برویم.

وی گفت: امروزه به خاطر سرعت بالای تحولات جهانی، نیازمند تحلیل های به هنگام هستیم تا به تصمیم گیری ها کمک کند. در واقع شرایط کنونی به گونه ای است که تحلیل تاریخی کفایت نمی کند.

استادیار دانشگاه تربیت مدرس با بیان سابقه پرداختن به موضوع رهبری و ولایت فقیه در تاریخ مباحث کلامی، فقهی و تاحدی فلسفی  و یا پرداخت های ایدوئولوژیک- سیاسی پیرامون آن به خلأ موجود در مباحث جامعه شناسی حول این موضوع اشاره کرد و افزود: اکنون که قریب به 4 دهه از این پدیده گذشته و ولایت فقیه به یک پدیده عینی با آثار و پیامد ها و تجلیات خاص خود تبدیل شده است که نیاز به مباحث جامعه شناسی و جامعه شناسی سیاسی بیش از پیش احساس می شود و من می خواهم از این منظر به این پدیده نگاه کنم. در واقع درباره یک پدیده محقق می خواهیم صحبت کنیم نه یک ایده و در جایگاهی هستیم که دو تجربه خاص را پشت سر گذاشته ایم، یکی تجربه رهبری امام خمینی در یک شرایط و موقعیت اجتماعی و سیاسی خاص و تجربه دیگری که مربوط به رهبری آیت الله العظمی خامنه ای می باشد.

 شجاعی زند به « ویژگی ها و صفات رهبری » اشاره کرد و گفت: این بحث یک نتیجه ای دارد که به ما امکان مقایسه این دو رهبر را می دهد بطوریکه افلاطون به عنوان شاخص ترین فیلسوف سیاسی فضیلت گرا 4 فضیلتی را که حاکمان باید به طریق اولی آن را داشته باشند، بیان می کند که شامل حکمت، خویشتن داری، شجاعت و عدالت است.

وی افزود: همچنین در آموزه های دینی از سه صفت اصلی علم،عدالت و تقوا یاد شده است که ریشه های آن را می توان در حدیث معروف منتسب به امام صادق علیه السلام «فَأمّا مَن کانَ مِن الفُقَهاءِ صائنا لنفسِهِ حافِظا لِدینِهِ مُخالِفا على هَواهُ مُطِیعا لأمرِ مَولاهُ فلِلعَوامِّ ...» پیدا کرد. فارابی نیز صفات 12 گانه ای را برای رهبران مدینه فاضله بیان کرده است. اما جمع این آراء را می توان در 6 صفت برای رهبری تقسیم کرد.

این محقق و پژوهشگر جامعه شناسی ادامه داد: « علم دین »، « آگاهی از زمان»، « عدالت»، « شجاعت»، « تقوا»، « تدبیر، که ویژگی اصلی رهبری است که از نتیجه 5 صفت دیگر پدید می آید » از جمله صفات رهبری از نظر فارابی می باشد.

وی به دشواری های مقایسه دو رهبر (امام راحل و مقام معظم رهبری) اشاره کرد و گفت: یک مشکل مهم در مقایسه این دو رهبر، قرابت و فاصله نزدیکی است که ما با این دو پدیده داریم. اما باید توجه کرد که دیگران در کشورهای دیگر هستند که در حال کارکردن روی ابعاد مختلف رهبری در ایران هستند. مثلاً فوکویاما در تحلیل معروف خود که دو بال انتظار و شهادت را می گوید عنصر سومی را بیان می کند که عامل فعال کننده آن دو بال است و آن «ولایت فقیه» است، دیگران کار می کنند و نسخه های خود را می پیچند اما ما بی توجهی می کنیم.

شجاعی زند اظهارداشت: مقایسه دو رهبر اساساً کار دشواری است، خصوصاً رهبرانی که مربوط به یک نحله هستند، چرا که مقایسه در زمانی معنا می یابد که شباهت مطرح باشد و در میان شباهت ها تمایزات را پیدا کنیم. دراینجا دو شباهت اساسی می توان برای رهبری دینی- سیاسی جامعه ایران بیان کرد، یکی از حیث اهداف است، خصوصاً اهداف کلان و میانی،  حیث دوم ویژگی هایی است که این افراد را شایسته رهبری کرده است که در فراز اول بیان شد.

وی ادامه داد: با توجه به شباهات فوق تفاوت میان رهبران اگر بخواهیم از لحاظ شخصیتی در نظر بگیریم، تأثیر این تمایزها و تفاوتها در رهبران بلافصل به خاطر ویژگی های مشترک اشاره شده در مطالب فوق به شدت کاهش می یابد. اما آن حیث متفاوتی که به هیچ وجه نمی توان آن را ندیده گرفت، تمایز در شرایط زمانی است. یعنی در رهبری به اقتضای موقعیت های متفاوت تدابیر مختلفی شکل می گیرد. اساساً فلسفه وجودی رهبر در هر زمان تفاوت و تمایز موقعیت هاست.

عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس به مساله « تدبیر، مهمترین شاخص رهبری» اشاره کرد و گفت: مهمترین شاخص رهبری تدبیر است و این شاخص این نتیجه را می دهد که رهبر مختار است. یعنی رهبری در تدبیر خود مقلّد رهبر یا رهبران قبلی نیست و مبدع و مجتهد است. ولو در الگوگیری به رهبر قبلی مراجعه کند اما متوقف به رهبر قبلی نیست.

وی افزود: به عبارت دیگر رهبر حیّ است، یعنی تصمیم و تدبیرش زنده و متناسب با شرایط روز است. عده ای از این ویژگی که اساس رهبری است سوء استفاده می کنند و به تقابل ها دامن میزنند، به گونه ای که بین امام خمینی و حضرت آیت الله خامنه ای مقایسه موردی می کنند. اینکار شاید در نگاه اول نوعی بزرگداشت امام (ره)باشد، اما با این کار قدرت اختیار و تدبیر را از رهبری گرفته ایم و بهانه را برای شانه خالی کردن از امر رهبر حیّ فراهم ساخته ایم و باب تفسیر رهبر قبلی را گسترش داده ایم. در واقع مقایسه بین دو رهبر باید مقایسه کلان باشد نه در موقعیت های موردی.

در ادامه نیز حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا و خیری به بیان مطالبی پیرامون کاستی های مطالب دکتر شجاعی زند پرداختند.

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۲۷ دی ۹۵ ، ۲۲:۵۷
حسن خیری
سانسور در  راستای تأمین منافع عمومی و مصلحت جمعی از شؤونات حکومت اسلامی است

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر پایگاه اطلاع رسانی فقه حکومتی، در عصر حاضر رسانه‌ها به جز جدایی ناپذیر زندگی انسان تبدیل شده اند به گونه‌ای که بخشی از زندگی روزمره مردم را به خود اختصاص داده‌اند و امروزه زندگی بدون رسانه ای مانند تلویزیون برای مردم غیرقابل تصور شده است.
از سوی دیگر با پیشرفت علم و تکنولوژی رسانه و تولیدات و محصولات رسانه ای یا به اصطلاح محصولات فرهنگی مرزهای جغرافیایی را در نوردیده و در بخشی اعظمی از جهان هستی در معرض دید و اختیار مردم قرار می‌گیرد و به عبارت دیگر محصولات رسانه ای و تولیدات فرهنگی به عنوان کالای تجاری بخشی از حجم مبادلات مالی کشورهای جهان را تشکیل می دهند.
اما از آنجایی که در سال‌های اخیر مبحث یکپارچه سازی فرهنگ جهانی و سیطره فرهنگ غربی بر سایر فرهنگ‌ها مطرح شده و فرهنگ غربی به عنوان فرهنگ غالب در شکل محصولات رسانه ای به دنبال کنار زدن تولیدات فرهنگی و فرهنگ‌های سایر ملل مطرح شده است مبحثی به نام سانسور و پارازیت در سطح جهان شکل یافته، مبحثی که توانسته تا حدی از اثرات مخرب فرهنک مهاجم بکاهد اما با توجه به اینکه فقه اسلامی برای مالکیت افراد و به عبارت دیگر حق معنوی برای آثار قائل است این موضوع موجب نوعی تزاحم میان مبحث سانسور و مالکیت معنوی شده است که ما در راستای مشخص شدن ابعاد فقهی سانسور و جایگاه آن در اسلام با حجت الاسلام والمسلمین دکترحسن خیری، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی نراق و نویسنده کتاب« دین، رسانه و ارتباطات اجتماعی» و استاد دانشکده صدا و سیمای قم به گفت و گو نشسته و نظر ایشان را در مورد این مسأله جویا شدیم.

فقه اسلامی با مبحث سانسور موافق است/تأکید اسلام بر مبحث سانسور به علت اهمیت بحث ارشاد و هدایت پذیری و تفاوت بینش‌ دینی، فرهنگی و اجتماعی مخاطبان است
وسائل ـ آیا شرع مقدس اسلام با مبحث سانسور موافق بوده و آیا برای این موضوع مصداقی در زندگی ائمه (ع)  و جوازی شرعی وجود دارد؟
بله براساس ضوابط کلی که از اسلام برداشت می‌شود باید گفت که شرع مقدس اسلام با مبحث سانسور موافق بوده و مبحث سانسور را مجاز دانسته است و باید دقت کرد که این موضوع در زندگی اهل بیت(ع) دارای مصداق بوده و در سیره رسول خدا(ص) هم این موضوع تأکید دارد.
باید توجه کرد که یکی از مصداق‌های سانسور در سیره اهل بیت(ع) در مورد تعلیم کتاب‌های ضاله است که شیخ مفید در المقنعه در این زمینه بیان می‌کنند که «ولا یحل کتب الکفر و تخلید الصحف الاّ لإثبات الحجج فى فساده و التکسب بحفظ کتب الضلال و کتبه على غیر ماذکرناه حرام» یعنی «حفاظت از کتب کفر جز براى اثبات فسادش حلال نیست و کسب از راه حفظ کتب ضاله و نگارش آن بغیر از آنچه گفته شد حرام است».
که این سخن شیخ مفید به نوعی تأیید کننده مبحث سانسور است زیرا تعلیم کتاب‌های ضاله جز در مواردی که برای تعلیم اهل فن، نقد و پاسخگویی به آن  باشد حرام است و تمامی فقها همانطور که بیان شد در این زمینه با شیخ مفید هم عقیده بوده و اهل بیت(ع) نیز این موضوع را مورد تأیید قرار داده اند.


حال تصور کنید که رسانه ای بدون اینکه مخاطب شناسی لازم را انجام داده باشد اقدام به ترویج شبهات مختلف در سطح جامعه و در میان مردم کند و در اثر این کار عده‌ای از مردم گمراه و منحرف شوند در اینجا اسلام این کار رسانه را از نظر شرعی مجاز ندانسته و اجازه استفاده از پارازیت و سانسور را می‌دهد که این موضوع به علت مبانی تعالی بخش اسلام بوده، زیرا اسلام در مبحث تعلیم و تربیت به این موضوع معتقد است که تعالیم مختلف باید با توجه به درک و فهم هر انسانی در اختیار او قرار بگیرد و حضرت علی(ع) هم در کلامی گهر بار در این زمینه می‌فرمایند که «کلم الناس علی قدر عقولهم» یعنی با مردم به مقدار فهمشان تکلم کنید.
همچنین سیره انبیا و اولیا این بود که  در هنگام سخن گفتن وضع مخاطب را در گفتن حقایق در نظرمی گرفتند، چون در غیر این صورت، هم علم ضایع می شد و هم مخاطب؛ زیرا.کسی که قابلیت و ظرفیت ندارد ممکن است با شنیدن حقیقت به گمراهی و ضلالت بیفتد.
تأکید اسلام بر امر مخاطب شناسی در زمینه تعلیم و تربیت به این علت است که اگر فرد از ظرفیت محدودی برخوردار بوده و توان درک مطلب را نداشته باشد چه بسا که همین مطلب زمینه گمراهی و سوء فهم او را فراهم کند در حالی که مبنای اسلام، ارشاد، رشد یافتگی فرد، تعالی و تکامل در اثر تعلیم و تربیت است.

 

وسائل ـ آیا مبحث سانسور با اصل آزادی بیان  در تضاد و تزاحم است؟
باید به این نکته دقت کرد که آزادی به معنای مطلق وجود نداشته بلکه اصل آزادی، اصلی مشروط است و این آزادی باید تا جایی باشد که موجب ظن و سوء فهم اسلام و تعالیم اسلامی نشود زیرا همانطور که گفته شد در اسلام اصل بر ارشاد و تعالی انسانی بوده و در‌واقع زمانی که انسان توان محدودی دارد اجازه بیان هر مطلبی برای او طبق اجازه شرع ممکن نخواهد بود؛ بنابراین براساس  موضوع مخاطب شناسی  و به این علت که در اسلام اصل بر مبنای ارشاد و هدایت پذیری انسان بوده و تفاوت انسان‌ها در بنش اجتماعی، فرهنگی و دینی است سانسور و پارازیت در شرع اسلام مورد تأیید است.

وسائل ـ از آن جایی که اسلام تأکید ویژه ای بر رعایت حریم خصوصی افراد و حق مالکیت آن‌ها دارد و از آن جایی که سازنده آثار هنری از جمله فیلم‌ها مالک آن‌ها هستند آیا بدون اجازه مالک می‌توان در اثرش دست برد و آن را سانسور کرد و آیا شرع مقدس چنین اجازه ای را به ما داده است؟
در این زمینه باید دقت کرد که اسلام با اصل حمایت از حقوق افراد و احترام به اصل مالکیت موافق است اما در اینجا باید این سؤال را پرسید که آیا سازنده فیلم حق دارد موجب اضلال و گمراهی دیگران شود و از آن جایی که این موضوع یک سیره عقلایی بوده و فرد حق ندارد به این بهانه؛ هر موضوعی را که می‌خواهد بیان کند و اصل آزادی، اصلی مشروط است به همین علت در اینجا سانسور حکم سم زادیی را داشته و بهانه اینکه فرد مالک یک سم است نمی‌توان به او اجازه داد که دیگران را به سم آلوده کند.
همچنین باید به این نکته دقت کرد که اگر یک فرد اثری خلق کرده که موجب سلامت جامعه می شود نباید حق او را تضییع کرد و اثرش را دست کاری کرد زیرا به این ترتیب، جامعه از نعمت سلامت و فرد از نعمت بهره مندی از ثواب آن اثر محروم می شود؛ اما اگر فرد چیزی تولید کند که موجب بیماری افراد جامعه شود چون سلامت جامعه را به خطر انداخته این کار او مجاز نبوده و اجازه دخالت شرعی برای اصلاح توسط شارع مقدس داده می‌شود که در این زمینه می‌توان به فیلم‌های التقاطی اشاره کرد که دارای اثری دوسویه بوده یعنی هم جنبه منفی داشته و هم جنبه مثبت و در آن بخش که ضرر بیشتر است به حکم عقل ـ البته اگر می‌توان ـ باید این فیلم را مورد پالایش قرار داد.


چرا که عقل حکم می‌کند از آن جایی که افراد جامعه در بینش فرهنگی ، دینی و اجتماعی با هم متفاوت بوده و هدف دین نیز ارشاد و هدایت پذیری انسان است به همین علت در اینجا مبحث سانسور و پارازیت داخل می‌شود زیرا اگر در اینجا از این مبحث استفاده نشود ممکن است موجب آسیب دیدن بخشی از جامعه و از بین رفتن وحدت جمعی در سطح جامعه شود مانند آثاری که طعنه به یک قومیت خاص داشت و چون سانسور نشد برای همیشه اثر حذف شد زیرا این کار موجب جریحه دار شدن احساسات و عصبانیت یک قوم و گروه خاص در سطح جامعه شد در نتیجه رسانه ملی این اثر را از دستور کار خود حذف کرد.
                   معیار انجام سانسور و پارازیت عقلانیت جمعی است نه معیارهای فردی و سلیقه های شخصی
از آن جایی که فقه ما یک فقه عقلانی و عقلانیت مدار است در زمینه سانسور و پرازیت هم براساس آموزه های دینی و شرعی فرد مجاز نیست که براساس خواست فردی و سلیقه شخصی خود عمل کند بلکه باید خواست جمعی و منافع فردی و عقلانیت اجتماعی را در نظر گرفته و پس از آن با مراجعه به اهل فن در که در اینجا کارشناسان متخصص و زبده دینی هستند این کار را انجام دهد و فرد غیر متخصص براساس سلیقه شخصی و یا منافع فردی خود مجاز نیست که در یک موضوع به این مهمی دخالت کند و در این زمینه، عمل بر مبنای سلیقه و خواست فردی از نظر شرعی مجاز نیست

                       سیره حضرت رسول(ص) و برخورد دوگانه ایشان با سلمان و ابوذر نیز مؤید مبحث سانسور است

حضرت علی(ع) انسان‌ها را معادن طلا و نقره عنوان می‌کنند و بیان می‌کنند که از آن جایی که خواص طلا و نقره دو گانه است و باید با آن‌ها برخوردی دوگانه و متفاوت داشت انسان هم به همین شکل هستند و این حدیث حضرت علی(ع) در سیره نبوی به خوبی نمود دارد و این موضوع را می‌توان در مورد سلمان و ابوذر به خوبی مشاهده کرد.
سلمان و ابوذر دو یار با وفا و صدیق پیامبر (ص) بودند اما از آن جایی که سطح درک این دو با هم متفاوت بود و سلمان در درک مباحث از ابوذر قوی‌تر بود به همین علت حضرت رسول(ص) نکاتی را که به سلمان می‌گفت با ابوذر در میان نمی‌گذاشت و در زمینه بیان می‌کردند که «اگر آنچه سلمان می‌داند ابوذر هم می‌دانست موجب قتل و هلاکتش می شد» که این موضوع نشان می‌دهد باید با هرکس متناسب به ظرفیت درک و فهم او برخورد کرد و لازم نیست که انسان هر راستی را به هر شخصی بگوید چون ممکن است همین راست زمینه گمراهی  او را فراهم کند.


                                       علما با حضور برخی از افراد بحث و درس خود را تعطیل می‌کردند
همچنین در زمینه سانسور سیره عالمان نیز مؤید این موضوع است و گاهی اتفاق می‌افتاد که عالمان وقتی مشغول درس و بحث بودند و شخصی بر آن‌ها وارد می‌شود که توان و ظرفیت فهم یک مطلب را نداشت عالمان درس و بحث خود را تعطیل می‌کردند زیرا برای تعلیم و تربیت انسان و ارشاد او اهمیت قائل بودند و نمی‌خواست در اثر فهم یک مطلب که فرد؛ درک آن را ندارد از دین و زمره دین مداران خارج شود و باید دقت کرد که این امر هم یک نوع سانسور است ولی همانطور که گفته شد در سانسور نباید به شکل سلیقه ای و فردی عمل کرد بلکه باید مصلحت و عقلانیت اجتماعی را در نظر گرفت و پس از آن با مراجعه به اهل فن این کار را انجام داد و توجه به این نکته لازم است که   مشهور فقها با مبحث سانسور موافق هستند.
براساس آنچه گفت شده باید به این نکته دقت کنیم  آزادی همانطور که گفته شد مشروط بوده و مطلق نیست و بیان هر چیزی که خلاف دین و سیره عقلاباشد آزادی بیان نیست و این نوعی خود‌باختگی است که غرب در روشنفکران ما ایجاد کرده که تصور می‌کنند بیان افسار گسیخته مطالب آن هم در صورتی که حتی ضد دین باشد آزادی است در حالیکه عقل حکم می‌کند آزادی در انواع مختلف از جمله آزادی بیان مشروط بوده و تا زمانی مجاز است که منافع جمعی و مصلحت عمومی را در معرض خطر قرار ندهد.


وسائل ـ به نظر شما آیا حکومت اجازه دخالت در امر سانسور را داشته و آیا این موضوع از وظایف حکومت ها محسوب می شود؟
از آن جایی که حکومت نماینده اجتماع بوده و در قبال اجتماع و مسائل اجتماعی مسوؤلیت دارد به همین علت، اموری که جنبه اجتماعی و عمومی داشته و مصلحت عمومی و عامه مردم را در خود نهفته دارد جزء وظایف و امور حکومتی است و از آن جهت که جنبه اجتماعی و عمومی داشته جز دولت و حکومت، شخص دیگری اهلیت ورود و دخالت در آن را ندارد اما اگر این امور جنبه فردی و شخصی داشته باشد حکومت اجازه دخالت در آن را ندارد.
در ادبیات سیاسی و دینی ما مبحثی به نام حق الله و حق الناس مطرح است در اینجا هم باید گفت که معیار دخالت  حکومت در امور مختلف همین دو معیار بوده و اگر امری مربوط به کلیت اجتماع و حق الله بوده حکومت اهلیت دخالت در آن را دارد و اگر معیار آن حق الناس و امری شخصی و فردی باشد حکومت اجازه دخالت در آن را ندارد.
بر همین اساس اگر موضوعی مربوط به کلیت اجتماع بود،  حاکم اسلامی به عنوان  رهبر و نماینده مردم باید حدود و ثغور دخالت در آن موضوع را مشخص کند برهمین اساس باید یادآور شد که سانسور در صورتی که مربوط به کلیت اجتماع و حق الله باشد دخالت در آن از شؤونات حکومت اسلامی و حاکم اسلامی محسوب می شود./۹۶۸/403/ص
تهییه و تنظیم : فاطمه قاسمی 

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۰۳ مهر ۹۵ ، ۲۱:۵۰
حسن خیری

1
بسمه تعالی
بررسی و نقد نظریه پی یر بوردیو بر مبنای حکمت صدرایی

"چاپ شده در فصلنامه نظریات متفکران اجتماعی مسلمان، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران"
1 حسن خیری
چکیده:
در این مقال نخست مبنای نظری حکمت صدرایی به عنوان ملاک ارزیابی تشریح شده و آنگاه منظومه
فکری بوردیو مطرح و به نقد دیدگاه او مبادرت می شود. در مبنای نظری بحث اصالت وجودی فرد و جامعه ،
حرکت جوهری ، حقیقت انسان، منابع شناخت، فطرت گرایی و تکامل گرایی از نظر ملاصدرا بیان شده است. و در
رویکرد انتقادی بوردیو، تلاش برای از میان برداشتن ضدیت کاذب میان عینیت گرایی و ذهنیت گرایی، بررسی
طبیعت ثانوی 2و تجارب جامعه شناسان درون عرصه ها به عنوان جهانی علمی و آکادمیک ، عاملان اجتماعی را
شناسایی دانستن که از دلایل پیروی می کنند و نه محکومان نیروهای مکانیکی و انتخاب گران خود آگاه و اعتقاد به
اینکه طبیعت ثانویه در درون فضا ها و عرصه ها شکل می گیرد و عرصه ها ساختارهایی هستند که استراتژی ها و
مبارزه ها درآن رخ می دهد؛ از جمله مباحثی است که پیگیری شده است. ناتوانی در تلفیق عاملیت- ساخت و
برداشت ناتمام از جامعه سنتی و مدرن و منطق رفتار در این جوامع، ارائه راهی برای برون رفت از جبر گرایی و
تعینات اجتماعی از جمله مواردی است که در نقد بوردیو مورد توجه قرار گرفته و در پایان تلاش شده است با
ارائه نظریه هویت فضا، غلبه احساسات؛ غلبه تعلقات اجتماعی و گزینش عقلانی و ارائه مدل حرکت فرد و جامعه
گزارش دقیقتری از فرآیند تحولات جامعه انسانی ارائه گردد.
کلید واژه ها: حکمت صدرایی، ،طبیعت ثانوی، عرصه ها، عاملیت- ساختار، طبقات اجتماعی، عاملان
اجتماعی، تعلقات اجتماعی، گزینش عقلانی، اعتبارایات
1 استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق
2 habitus
2
مقدمه
مقدمه:
بی تردید نقد رویکردهای رایج اقدام واسطی است که علوم گرفتار آمده در تقلید و از خود بیگانه را به سوی تولید
اندیشه بومی و مبتنی بر مبانی مورد تأیید نظریه پرداز راهبری می کند. حکمت صدرایی با داشتن ظرفیت به هم آمیخته
از ساحت های مبنا شناختی و جامعیت نگرش به فرد و جامعه در حوزه هستی شناختی می تواند محک مناسبی برای
ارزیابی مبانی نظریات و اندیشه های رایج به شمار آید. ملاصدرا در حکمت متعالیه فلسفه ای عقلانی، عرفانی و وحیانی
تدوین کرده است که خاستگاه بسیاری از آراء و اندیشه ها و رفتارهای جمعی شده است . انقلاب اسلامی را از آن
جمله می خوانند و اینک با طرح مباحث بومی سازی و تولید دانش انسانی اسلامی این حکمت از مجاری فیاض آن
بشمار می رود.
از نظریات ممتاز و قابل اعتنایی که در جهان غرب ارائه شده و ذهن اندیشمندان حوزه علوم اجتماعی را
به خود معطوف داشته است ، نظریه پی یر بوردیو است. او تلاش می کند با تلفیق عاملیت- ساخت ، خوانش
جدیدی از رابطه فرد و جامعه ارائه دهد. رویکرد تلفیق عاملیت- ساخت از رویکردهای رایج در اندیشه های
اجتماعی است. در برخی از این رویکردها نظیر دیدگاه گیدنز عامل گرایی نسبت به ساختارگرایی و در برخی نظیر
دیدگاه بوردیو ساخت گرایی غلبه دارد.
پی یر بوردیو ) 1930 - 2002 ( متأثر از نظریه مارکسیستی و اندیشه های ژان پل ساتر و کلود لوی اشتروس
بوده و از اهداف بنیادی اش واکنش در برابر زیاده روی های ساختارگرایی می داند. مشهورترین گرایش فکری
بوردیو تأکید بر عملکرد و علاقه اشت به تلفیق نظریه و عملکرد در جامعه شناسی است. رد پای نفوذ نظریه پردازان
دیگر چون وبر و دورکیم را نیز در می توان در کارهای او مشاهده کرد. بوردیو افکارش را طی یک گفتگوی انتقادی
تحول بخشید. او جامعه شناسی را یک ورزش مبارزه می داند. شهرت او به دلیل ماجراجویی و رهبری دانشجویان
شورشی سال 1968 و کتاب میراث خواران اوست. او طرفدار یک علم هدفدار و متعهد است. او به خاطر اعتراض
به کیفیت آموزشی و ساختار اقتدار گرای آن موفق به اتمام رساله خود نشد. او دانشجوی لوی اشتراوس و دستیار
ریمون آرون و رقیب آلن تورن در تصاحب کرسی ریمون آرون بود . او مخالف سرسخت نئولیبرالیسم و بر این
اعتقاد پایه ای بود که جامعه پیش از هر چیز یک نظام سلطه است که سازوکارهای بی شماری را به راه می اندازد تا
بتواند خود را بازتولید کند. کارهای او بیشتر به ساختارگرایی تمایل دارد و او را نظیر فوکو مابعدساختارگرا می
3
پندارند. نظریه اش را می توان نظریه تولید و بازتولید قدرت خواند و بر بررسی فرآیندی می پردازد که نظم اجتماعی
سعی می کند از ظریق آن استبداد خود را پوشیده نگه دارد. او را می توان فرانوگرا دانست چرا که عقلانیت روشنگری
را شدیدا نقد می کند. با جهانی شدن در قالب ساختار بازار مخالف است. تنوع فرهنگی را باور دارد و با غرب
محوری مخالف است.
"بوردیو دوگانه بینی را فاجعه آمیز می داند. دوگانه بینی دانش ورزی محض و دانش متعهد . به زعم او
برای اینکه یک دانش پژوه متعهد واقعا مشروعیت داشته باشد باید علم خود را به دانش متعهد تبدیل کند." ) نامه
علوم اجتماعی ، توسلی، 1383:3 (" او از یک سو در واقع گرایی پیرو دورکیم است و عینیت را سرلوحه کار خود
می داند و از سوی دیگر ذهن گرا است و از متدلوژی وبری متأثر است. مارکسیسم سومین جریانی است که اندیشه
او را متأثر ساخته و به روابط و مناسبات قدرت در منازعه و مبارزه گروهها در طول تاریخ تأکید می کند. ")
همان: 4 ("او مهم ترین فرانظریه پرداز معاصر بوده و بی تردید اندیشه او در جامعه شناسی فرهنگی در پایان قرن
بیستم بی همتا است .") اسکات لش، 1383:238 (" به گمان او تبیین زندگی اجتماعی نه فقط بر ساخت که بر کنش
های فردی و معانی بیناذهنی استوار است و حتی در این میان نباید در واکنش به ساخت گرائی واقعیت آن را به
پدیدارهای بیناذهنی و فردی فروکاست. تحلیل یکپارچه کارگزاری- ساختی مبین تبیین همزمان و توامان کنش افراد
و زمینه ساختی بروز آنها است. ") محمدی اصل، 1388 : 247 )
در این نوشتار با بهره گیری از مبانی حکمت صدرایی به بررسی و نقد نظریه بوردیو که مبتنی بر تلفیق
عاملیت- ساخت است، پرداخته می شود. گرچه در آثار متعددی مبانی صدرایی درباره فرد و جامعه تشریح شده
است و همینطور در کتابهای نظریات جامعهه شناختی و برخی مقالات آراء بوردیو بیان شده است اما نقد بوردیو بر
مبنای حکمت صدرایی به نحوی که در این مقال آمده بدیع بوده و دارای پیشینه ای نیست. در این نوشتار از روش
توصیفی- تحلیلی و انتقادی استفاده شده است.
پرسش:
بوردیو چگونه عاملیت- ساخت را تلفیق کرده و بر مبنای حکمت صدرایی چه نقدی بر آن وارد
است؟
منطق بوردیو برای تفکیک ادوار علوم چیست و چه نقدهایی بر پایه حکمت صدرایی بر آن وارد
است؟
منطق بوردیو برای تفکیک جوامع چیست و بر اساس حکمت صدرایی چه نقدی بر آن وارد است؟
4
دیدگاه بوردیو درباره تعین اجتماعی معرفت چیست و بر اساس حکمت صدرایی چه نقدی بر آن
وارد است؟
هدف:
این مقاله بر آن است تا بر مبنای حکمت صدرایی به واکاوی و نقد نظریه بوردیو و آراء وی در
خصوص تلفیق عاملیت- ساخت ، منطق تفکیک ادوار علوم و جوامع و نظرگاه او درباره تعین اجتماعی مبادرت
ورزد . واز این رهگذر زمینه ای برای طرح اندیشه های اسلامی و به نمایش گذاشتن توان آنها برای رویارویی
با اندیشه های رایج به نمایش گذارد.
چارچوب مفهومی
کنش : کرداری است مبتنی بر یک طرح از پیش تصویر شده . همین طرح است که کنش را از دیدگاه کنشگر
اجتماعی معنی دار می کند . ) ریتزر : 351 ( کنش عبارت است از رفتار دارای قصد و نیت . به عبارت دیگر افراد در
کنش اجتماعی دارای دلیل و انگیزه اند.
عاملیت: مفهوم عاملیت نظیر مفهوم کنش به بعد انگیزشی، قصد و آگاهی عامل اشعار دارد وعامل می تواند کنشگران
انسانی و یا گروهها و سازمانها باشد.
ساخت یا ساختار structure " نحوه چینش بین اجزاء یک کل است .و ساختگرایی بدین معنا است که روابط
و مناسبات بین اجزا دارای نقش تعیین کننده در وضعیت فرد و اجتماع است.
فطرت: فطرت انسان یعنی ویژگیهایی در اصل خلقت و آفرینش انسان . )مطهری، فطرت همان : 19 (فطرت انسانی
نوعی آزادی به انسان می دهد که او را بر ایستادگی و مخالفت در برابر تحمیلات اجتماع توانمند می سازد ." )مطهری
، 1374 ، مجموعه آثار ، ج 13 همان ، 27 )
اصالت: مفهوم فلسفی اصالت در میان جامعهشناسان این است که آیا فرد وجود حقیقی دارد و جامعه وجود اعتباری
یا به عکس است.
اصالت وجود :مراد از اصالت وجود این است که موجود بالذّات و منشأ آثار در خارج، وجود اشیاء است، نه ماهیّت
آنها )صدرالدین شیرازی، 1419 ، ج 1 : 38 - 39 .)
5
تشکیک وجود:ب ر اساس تشکیک وجود، عالم هستی مراتبی دارد که مرتبة بالا نسبت به پایین از شدّت وجودی
بیشتری برخوردار است )صدرالدین شیرازی، 1419 ، ج 3 : 363 ؛ همان، ج 7 : 255 - 256 ؛)
حرکت جوهری: حرکت ذاتی و درونی اشیاء مادی است که بر اساس آن، تمام موجودات عالم ماده، سیلان وجودی
دارند و به سوی کمال وجودی سیر میکنند )صدرالدین شیرازی، 1419 ، ج 3 : 103 (. و چون جوهر حرکت، حرکت
استکمالی و اشتدادی دارد، از این جهت نفس انسانی و سایر موجودات عالم با یک حرکت استکمالی، به طور مستمر،
قوای خود را به فعلیت میرسانند و این حرکت سرانجام به نقطة پایان میرسد که در آن همه کمالات هر نوع، به فعلیت
میرسند. ).) طباطبایی، نهایه الحکمه: 212 )
طبیعت ثانوی :"مفهوم طبیعت ثانوی وعرصه دومفهوم کلیدی درجامعه شناسی بوردیو است از دیدگاه بوردیو
مفهوم طبیعت ثانوی را به نحوی می توان ساخت های اجتماعی ذهنی شده دانست که بدوا از راه تجارب نخستین فرد
به ذهن اومنتقل می شود وشکل می گیرد )نهادهای نخستین (،سپس تجربیات بزرگسالی )نهادهای ثانوی (بدان اضافه
می شود.")توسلی: 6 )
عرصه ها: در اندیشه بوردیو "عرصه یا زمینه ها ساختار بیرونی عامل های درونی را تشکیل می دهند.عرصه ها،
فضاهای زندگی اجتماعی اند که به تدریج از یکدیگر مستقل شده و در فرآیند تاریخی به محور روابط اجتماعی و نتایج
ویژه ای شکل پیدا کرده اند.افراد در عرصه های مختلف اجتماعی به دلیل واحدی فعالیت نمی کنند عرصه هنری ،عرصه
اقتصادی ،عرصه سیاسی ،عرصه مطبوعاتی ،عرصه دانش، هرکدام عرصه ای است که نیرو ها واستعدادها را به آزمون
می گذارد.عرصه ها درعین حال میدان های مبارزه ومنازعه اجتماعی هستند که برای حفظ قدرت یا تنظیم روابط
فرادستان وفرودستان میدان رقابت بین کنش گران یا بازار رقابت دراین عرصه ها از ساز وکارهای ویژه "سرمایه ای
کردن" منابع مشروع ومشخص است. برهمین اساس است که بوردیو به تعداد سرمایه های اجتماعی اشاره دارد.در
عرصه اجتماعی و در بازار ثابت تنها یک نوع سرمایه به کارگرفته نمی شود.بلکه علاوه بر سرمایه اقتصادی، سرمایه
اجتماعی،هنری،مذهبی و اختصاصا سرمایه های نمادین )سمبلیک(حضور دارند.")همان : 7( عرصه ها به دو دسته
تقسیم می شوند عرصه های تنگ دامنه و عرصه های پهن
تری تولید
وعرصه می شود.
6
حکمت صدرایی
:
حکمت متعالیه ، حکمتی است که به اصالت وجود،حرکت جوهری، وحدت در عین کثرت، و تشکیکی بودن
وجود اعتقاد دارد و انسان را نوع متوسط دانسته و برای اعتباریات حظی از وجود قائل است. )ر.ک.جوادی آملی، 1389 :
326 ( در ادامه به برخی از معتقدات این حکمت که می تواند ما را در ارزیابی از نظریه بوردیو یاری رساند اشاره می
کنیم.
الف(اذعان به اصالت فرد
ملاصدرا، انسان را یک حقیقت وجودی با ابعاد و مراتب متعدّد میداند )صدرالدین شیرازی، 1419 ، ج 4 : 156 -
158 ؛ همو، 1354 : 22 .)
در انسانشناسی صدرایی، اراده و آزادی، بارزترین وجه تمایز انسان از سایر موجودات، و از وجوه تشّبه انسان به
خداوند است. )پناهی، 1383 : 23 (؛ ( بر اساس این رویکرد " چه بسیار ] اتفاق [می افتد که انسان کارهایی را بواسطه
عادت ] طبیعت ثانوی [ یا نادانی یا عصبیت و مانند آنها انجام می دهد در حالی که خود می داند کاری غیر لازم یا بی
خود و یا ناشایسته و نکردنی می باشد.") علامه طباطبایی، بی تا : 316 ( پس غلبه ساختار بر عامل وجود ندارد. این
موضوع در معرفت شناسی اسلامی تفکیک ادراکات به ادراکات حقیقی و ادراکات اعتباری اعتباریات به دو قسم قبل از
اجتماع و بعد از اجتماع تبیین شده است.
ملاصدرا همانند ارسطو برای عقل بشری دو مرتبه نظری و عملی قائل است. کمال انسانی در مرتبهی عقل نظری «
را رسیدن به عقل مستفاد میداند. و برای عقل عملی نیز مراتبی قائل است که رتبه اوّل تهذیب ظاهر با التزام به تکالیف
و احکام شریعت است و مرتبه دوّم تهذیب باطن و تطهیر قلبها از صفات ناپسند، مرتبهی سوّم نورانی نمودن نفس یا
صور علمی و معارف ایمانی و مرتبه چهارم فنای نفس از ذات خود و قطع نظر از غیر خداست. او مشاهده میکند وی
سفر کمال و باطن انسان را دارای سه مرحله از خلق به حق و در حق و از حق به خلق میداند. ملاصدرا در شواهد
الربوبیه کمال عقل نظری را مهمتر از کمال عقل عملی میداند لذا اندیشیدن را برترین عبادت تلقی میکند زیرا انسان با
تفکر به خدا میرسد. )خسروپناه: 250 (بر این مبنا می توان به نقد طبیعت ثانوی ) عادت واره ها ( به عنوان محرک
رفتار آدمی در اجتماع مبادرت ورزید
اذعان به فطرت داشتن آدمی هم اذعان به اصالت فرد است و هم اذعان به اینکه آمادگی های مکتسبه از اجتماع
نیست که آدمی را در جایگاه عامل اجتماعی می نشاند همانطور که در باور بوردیو خواهد آمد.؛ چرا که بر مبنای آن
7
آدمی دارای سرمایه ای نهفته در وجود اوست. گرچه در آموزههای فلسفی ملاصدرا به واژه فطرت تصریح نشده است
ولی می توان با طرح مباحث زیر به چنین امری اذعان داشته است:
"طبق انسان شناسی صدرایی، انسان یک ظرف توخالی و بدون اقتضاء نیست که بتواند با هر نظام معنایی به راحتی
و با آرامش زندگی کند، بلکه مطابق نظریه فطرت، انسان از ادراکات و گرایش های فطری برخوردار است. از این رو،
دلدادة یک نظام معنایی خاص است. تنها یک حوزة معنایی با فطرت و جان انسان پیوند تکوینی دارد و انسان تا وقتی
که به آن نرسد، دچار سیلان، سرگردانی و بی قراری است. بحران معنا، اضطراب، استرس، و... توصیف انسانی است که
به حوزه های معنایی ای متحد شده که منطبق بر فطرت و حقیقت او نیستند و آرامش ندارند.." )پارسانیا، 1391 : 149 )
در انسانشناسی صدرایی، اراده و آزادی، بارزترین وجه تمایز انسان از سایر موجودات، و از وجوه تشّبه انسان به خداوند
است. )پناهی، 1383 : 23 )
ب(اذعان به اصالت جامعه در حکمت صدرایی
بر طبق حکمت متعالیه، اعتباریات مانند امور حقیقی آثار واقعی دارند و از امور حقیقی گرفته میشوند و میتوانند
منشأ حرکتهای تکوینی شوند. )طباطبائی، اصول فلسفه و روش رئالیسم ، 2 / 160 و ر.ک:همو: ترجمه تفسیر المیزان:
ج 18 / 471 - 472 .( بنابراین غیر از شکل قراردادی،شان وجودی دارند وآثار وخواصی از خود برجای میگذارند.پس
جامعه هم دارای شان وجودی و آثار و خواص خاص خویش است. آیه الله جوادی آملی بر آن هستند که با استفاده از
عبارت "الوجود مساوق للوحده و الوحده مساوق للوجود "می توان استنباط کرد که ملا صدرا در حکمت متعالیّه قائل
به وجود حقیقی داشتن جامعه است، البته همانطور که وجود، حقیقت ذات مراتب است. ..وجودات حقیقیه یکسان
نیستند. .. بالاخره بر اساس تشکیک، نباید توقع داشت که وجودات از یک سنخ باشند. پس می توانیم بگوییم جامعه
وجود دارد. وقتی جامعه وجود داشت قانون نیز این گونه است ".)جوادی آملی، نشریه پگاه : 5 )
از منظر ملاصدرا، همان طور که جهان طبیعت نوعی وحدت در عین کثرت دارد، جامعه نیز به منزله موجود واحد
و یگانهای است که در خارج کثرت دارد و دارای مصادیق متعددی است ت. )مطهری، مجموعه آثار، 2 / 375 )
بنابر این مکتب، هویّت انسانی فرد در درون با تحریک محرک خارجی از قوه به فعل میآید.هویت بر مبنای
صدرائیان با تأثیر علل و عوامل خارجی از گوهر ذات او پدید میآید و آن محرّک بیرونی میتواند فرد دیگر یا جامعه
باشد. آن فرد میتواند معصوم یا غیرمعصوم و عادل یا غیرعادل و آن جامعه میتواند صالح یا طالح باشد.
8
بر این اساس، طرح اصالت جامعه به معنای اثرگذاری در پیدایش هویت انسانی نسبت به فرد بر مکتب صدرایی
به عنوان یک احتمال و در حدّ فی الجمله نه بالجمله بجاست، زیرا جامعه بر این مبنا میتواند در تعیین مسیر هویّتیابی
فرد سهیم باشد.")جوادی آملی، 1389 : 323 - 322 )
"از نظر او ] ملاصدرا [ کمال فرد در کمال جامعه مؤثر است." ) طباطبایی،بررسیهای اسلامی، 1 / 103 (. "پس انسان
و جامعه به همراه یکدیگر و متقابلاً به رشد و تکامل نایل میشوند و اجتماع انسانی به موازات علوم و اراده انسانها
همواره در حال تغییر و تکامل هستند، هر چه کمالات مادی و معنوی انسان بیشتر شود، جامعه انسانی نیز به سوی کمال
حرکت میکند. )طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، 4 / 145 ( و اجتماع انسانی از احکام طبیعی انسان تأثیر پذیرفته است
و براساس کمال نوعی انسان، تکامل مییابد.) همان: 1 / 568 ( پس انسان و جامعه به همراه یکدیگر و متقابلاً به رشد
و تکامل نایل میشوند و اجتماع انسانی به موازات علوم و اراده انسانها همواره در حال تغییر و تکامل هستند، هر چه
کمالات مادی و معنوی انسان بیشتر شود، جامعه انسانی نیز به سوی کمال حرکت میکند. )طباطبایی، ترجمه تفسیر
المیزان، 4 / 145 )
ج(قدرت و معرفت در حکمت صدرایی
در رویکرد صدرایی قدرت اولین موضوعی است که می بایست با معرفت صحیح عجین گردد. و بر پایه ملاک
درست و نادرست و نه دوست و دشمن پی ریزی شود. نیاز به رهبری از چنین شناختی مطرح می شود. مشروعیت در
نظام دینی به خداوند منتهی می شود و مقبولیت به آگاهی انسانهای متدین. برگشت حکمت عملی به حکمت نظری بر
این اساس ارائه می شود."از نگاه صدرالمتألهین، همان طور که انسان دارای بعد حیوانی و بعد عقلانی است، جامعه نیز
این گونه است. بعضی جامعه ها واقعاً در حیوانیت به سر می برند و برخی از جوامع انسانی اند. از دیدگاه صدرالمتألهین،
سیاست متعالیه اختصاص به جوامعی دارد که واقعاً انسانی اند؛ اما ایشان برای جوامعی که حیوانی اند، به این صورت
قائل به سیاست نیست. صدرالمتألهین در بحث رهبری، بیشترین اهمیت را برای تنظیم حقایق و نیازهای سیاسی قائل
است و می فرماید: آن موضوعاتی که به جان مردم، عقاید و مسائل فرهنگی آنها مربوط است، در اولویت است، پس از
آن، مسائل بهداشتی، تغذیه و اقتصاد که به تأمین بدن مردم مربوط است، در جایگاه دوم قرار می گیرد. موضوعاتی که
به مسائل رفاهی و اموال مردم مربوط ست نیز در مرتبه سوم جای می گیرد. بنابراین مصوبات مجلس، دستگاه ها و
وزارتخانه ها و نیز برنامه ریزی بودجه، باید به گونه ای تنظیم شود که در مرحله اول به بخش فرهنگی، در مرحله دوم
9
به بخش بهداشت و درمان و در مرحله سوم به توسعه اقتصادی توجه شود و بر این اساس کشور اداره شود)جوادی
آملی، نشست با جمعی از پژوهشگران فلسفه سیاسی، 16 خرداد 1386 )
منابع معرفتی در حکمت متعالیه،) صدر المتألهین، الحکمت المتعالیه فی الاسفار الاربعة العقلیه، ج 8 ، بنیاد حکمت
صدرا )تهران: 1383 ( حس، خیال، وهم، عقل نظری، عقل عملی و شهود است. هر یک از منابع مزبور با سطحی از
واقعیت، مواجه بوده و معرفتی مناسب با همان سطح را به دنبال میآورد .
معرفتهای حسی، خیالی و وهمی به لحاظ زمانی مقدم بر دیگر انحای معرفت میباشند و لکن معرفت عقلی،
شرط لازم دانش علمی است، یعنی تا زمانی که دانشهای حسی خیالی و وهمی با معرفت عقلی، قرین و همراه نشوند،
دانش علمی متولد نمیشود. عقل، بخشی از معرفت علمی را از طریق مواجهة مستقیم با واقعیتهای عقلی، تولید میکند،
و بخشی دیگر از معرفت علمی را با کمک حس و خیال ایجاد میکند. ضرورت حضور معارف عقلی برای تکوین دانش
حسی، استقرایی و تجربی، حکایت از ابعاد تئوریک شناخت علمی انسان نسبت به جهان طبیعت و مظاهر مشهود و
طبیعی زندگی انسانی و اجتماعی دارد . )پارسانیا، 1387 )
ملاصدرا معتقد نفس الامر داشتن معرفت علمی است. و معرفت های علمی جنبه کاشفیت و کشف از حقیقت
دارند. این به معنای نفی مطلق تأثیر پذیری معرفت از روابط و مناسبات اجتماعی و نفی مطلق تعین اجتماعی داشتن
معرفت نیست."زیرا اولاً: هنگامی که معرفت علمی از نفسالامر خود به افق ذهن و معرفت دانشمند، وارد گردیده و از
طریق آن به عرصة فرهنگ، وارد میشود، ورود آن به عرصة فرهنگ، بدون عمل اجتماعی و فرهنگی ممکن نیست و
ثانیاً: ورود حقایق علمی به عرصة ذهنی افراد، مجرد از عوامل و زمینههای اجتماعی نیست و لکن تأثیر این عوامل در
حد علل اعدادی است. شرایط و روابط اجتماعی با زمینههای تربیتی و یا نیازها و فرصتهای اجتماعیای که به وجود
میآورند، زاویة خاصی را برای ذهن افراد در جهت دریافت حقایق علمی از مبادی آسمانی معرفت و یا در جهت
تصرفات و اعتبارات عملی، نسبت به آن مفاهیم فراهم میآورد. این زاویه با آن که محدودة علم را به تناسب کارکردها
و آثار اجتماعی مفاهیم و معانی مشخص میگرداند، در محتوای درونی معرفت از جهت ارزش معرفتی و جنبة کاشفیت
آنها اثر نمیگذارد. صحت و سقم یک معرفت از زاویة گرایش، عواطف و یا منافع فردی و یا جمعی افرادی که به آن
روی میآورند رقم نمیخورد . ")همان(ملاصدرا با تبیین معرفت های بدیهی که مشترک بین همه انسانها است و قائل
شدن به وجود نفس الامر برای معرفت به ارزشهای جهان شمول اذعان نموده است.
10
د(فرهنگ از منظر حکمت صدرایی
صورتی از آگاهی )اعم از عقلی، « : به طور خلاصه، می توان فرهنگ را از منظر حکمت صدرایی چنین تعریف کرد
وهمی یا خیالی(، که به وساطت برخی انسان ها از آسمان وجودی خود نازل شده و به عرصه آگاهی مشترک اجتماعی
پارسانیا، ( ». آنان راه یافته و اراده و رفتار عمومی آنان را تحت تسخیر و تصرف خود در آورده است 1391 : 123 )
فرهنگ، در حقیقت صورت تنزلیافته معنا به عرصه فهم عمومی و رفتارهای مشترک و کنشهای اجتماعی است. معانی
در این مقام از زاویه ذهن و گوشه رفتار فرد، خارج شده و به متن زندگی و رفتار اجتماعی وارد میشوند و باورها،
عادتها، نهادها و کنشهای اجتماعی را شکل می دهند. )همان: 124 )
توجه به نکات فوق، ظرفیت انتقادی نظریة فرهنگ صدرایی را نیز برجسته می سازد؛ چراکه می توان از یک سو
علم، به معنای کشف واقع، را به عنوان معیار شناخت نظام معنایی عقلی از نظام های وهمی و خیالی معرفی کرد و از
سوی دیگر، اتحاد با نظام معنایی عقلی را برای انسان ها تجویز کرد. به عبارت دیگر، بر اساس نظریة فرهنگ صدرایی،
می توان از تمایز فرهنگ حق و باطل سخن گفت و مجاهدت در جهت تحقق فرهنگ حق در تاریخ را به انسان ها
توصیه کرد. در رویکرد مذکور، فرهنگ حق، فرهنگى خواهد بود که در سنجشهاى علمى، صحیح و صادق باشد و
فرهنگ باطل، فرهنگى است که با ارزش گذارى علمى، کاذب و باطل شمرده شود. )پارسانیا، 1389 ، ص 51 به نقل
از خورشیدی، 1390 ) :
نظریه بوردیونظریه تلفیق گرای بوردیو
"بوردیو شاید بیش از هر کس دیگر در گشودن گره هایی از مسأله رابطه ساختار و عاملیت سهم شایان
اهمیتی داشته است.") اسکات لش، 1383 : 363 ( "نظریه پردازان اروپایی بسیار بیشتر از نظریه پردازان آمریکایی
به فلسفه علاقه مند بوده اند.و فلسفه از دیر باز به قضیه عاملیت انسانی توجه داشته است.نظریه پردازان اروپایی
فلسفه عاملیت را بنا گذاشتند و بعد ساختاری را به آن افزودند.")ریتزر /ص 750 )
"محرک نظریه بوردیو علاقه اش به از میان برداشتن آن چیزی است که خودش آن را ضدیت کاذب میان
عینیت گرایی و ذهنیت گرایی و یا به تعبیر او ضدیت بیهوده میان فرد و جامعه می انگارد.") بوردیو، 1990 : 31
؛ ریتزر، 1383 : 715 ( "او منتقد واقعیت اجتماعی دورکیم ، ساختارگرایی سوسور، لوئی اشتروس و ماکسیست
های ساختارگرا است؛ چرا که آنها بر عینیت ساختار تأکید می کنند و فراگرد اجتماعی کنش کنش گر و ادراک کنش
گر را نادیده می گیرند...بوردیو طرفدار موضعی است که در عین ساختارگرا بودن عوامل انسانی را نیز در نظر داشته
است. " ) ریتزر: 715 ( به اعتقاد وی دیدگاههایی نظیر پدیده شناسی شوتس ، نظریه کنش متقابل نمادین بلومر ،
11
روش شناسی مردم نگارانه گارفینگل ، نمونه های ذهنیت گرایی به شمار می آیند که به عاملیت تأکید می کنند و
ساختار را از قلم می اندازند.
"اوبر رابطه دیالکتیکی میان ساختارهای عینی و پدیده های ذهنی تأکید می کند .") ریتزر: 716 ( "او به
جهت گیری نظری اش عنوان " ساختارگرایی ساختارگرایانه " 3 ، ساختگرایی ساختاری" یا " ساختارگرایی تکوینی
" 4می دهد. ") ریتزر: 716 ( "بوردیو ساختار های عینی را مستقل از آگاهی و اراده عاملان انسانی می انگارد ،
عاملانی که می توانند عملکردها یا صورت های ذهنی شان را هدایت کرده و آنها را مقید سازند . او همزمان موضع
ساختارگرایانه نیز اتخاذ می کند که همین امر به او اجازه می دهد تکوین طرح های ادراک اندیشه و کنش را نیز
مانند ساختارهای اجتماعی بررسی کند."ساختها در یک معنا از خلال تکوین اجتماعی منبعث از رابطه میان " طبیعت
ثانوی" فرد و عرصه " اجتماع" تولید می شوند. این اندیشه او محل التقاط ایدالیسم و رآلیسم است. ") توسلی: 5 )
هدف نظریه پردازی از نظر بوردیو ورود به جامعه شناسی نیست؛ بلکه برای آزاد سازی جامعه شناسی از
فشارهایی است که بر آن تحمیل شده است. تلاش می کند تا تأثیرات عوامل خارجی بر کارش را بکاهد ؛ اما آگاه
است که چنین تلاشی محدود است "او امیدوار است که جامعه شناسان از خشونت نمادین که بر آنها از سوی جامعه
شناسان مقتدرتر اعمال می گردد، آزاد شوند.") ریتزر، 2000 ، 460 ( بوردیو "دانشمند اجتماعی را همان قدر درگیر
کشاکش زندگی هر روزی می داند که هر کنش گر دیگری را.") اسکات لش ، 1383 ، 364 ( بنابر این" از نظر او
شخص جامعه شناس نیز از دام " تعین اجتماعی معرفت" رها نیست. جامعه شناس برای دریافت کامل تر واقعیت
به دو عامل بستگی پیدا می کند : نخست علاقه اش به شناخت و فهمیدن و فهماندن حقیقت و دوم امکان و ظرفیتی
که برای بازتولید واقعیت دارد. از نظر او تنها دانشی که با شیوه های سنتی قطع رابطه کرده باشد ، می تواند به چنین
هدفی نزدیک شود . از نظر او یک اصل مهم و اساسی است و آن اینکه واقعیت اجتماعی کشف می شود ، ساخته
می شود و تصدیق می شود. ") توسلی : 8 - 9 ( "او همچنین به بی توجهی جامعه شناس نسبت به گفتمان های عامیانه
و نهادها و سازمانهایی که استنتاجات عینی به نفعشان نیست ؛ خرده می گیرد." ) همان: 9 ( "بنابراین بوردیو اصول
راهبردی حاکم بر علم جامعه شناسی را که با دانش عامیانه یا فهم عام) عقل سلیم( قطع ارتباط کند ، مورد توجه
خاصی قرار می دهد." ) همان: 10 - 11 )
بوردیو به دنبال رد پای فیلسوف معروف لودویک ویتگنشتاین و مورس مرلو پونتی نقطه عزیمت خود را
در جامعه شناسی کنش بر مشی و نگرش روشنفکری متکی می کند . به عبارت دیگر عرصه کنش را به نظرگاه
روشنفکری تقلیل می دهد. روشنفکر کنش را مشاهده و تبیین می کند بر عکس کنش گر که کنش را انجام می دهد.
بنابر این روشنفکرمآبی نوعی عینیت گرایی است که کنش را یک امر انضمامی به مثابه شیء مورد شناخت می شناسد
3 Construtivis structuralism
4 Genetic structuralism
12
بدون آن که به رابطه کنش گر با کنش او بپردازد. یکی از پیامدهای این عینیت گرایی روشنفکر مآبانه این است که
تقدم را به شخصی می دهد که از بیرون بدان نگریسته و توسط جامعه شناسی تجزیه و تحلیل می شود.
الف(عاملیت در اندیشه بوردیو
"از منظر بوردیو عاملان اجتماعی نه محکوم نیروهای مکانیکی اند و نه انتخاب گران خودآگاه . بلکه آنها
شناسایی هستند که از دلایل پیروی می کنند.") بوردیو، 1381 : 63 ( بنابر این هم از کنش گرایی محض خود را برحذر
می داند و هم از ساختارگرایی افراطی و معتقد است عاملان اجتماعی کنش گرایان فعال و شناسایی هستند که به
یک احساس راهیابی عمل ) استراتژی ( مجهزند و بر مبنای آن نظامی از ترجیح ها و اصول نگرش نسبت به امور و
طبقه بندی آنها ارائه می دهند و از ساختارهای معرفتی پایدار پیروی می کنند که خود محصول ذهنی شدن جمعی
ساختارهای عینی است و الگوهای عمل که به درک موقعیت و پاسخ نسبت به آن جهت می دهد .عاملان اجتماعی
نیازی ندارند که مقاصد رفتارهای خود را به عنوان غایت مورد توجه قرار دهند. آنان درون فضای اجتماعی بر اساس
استراتژی عمل می کنند.
"از نظر او عاملان اجتماعی دارای سرمایه های متفاوت فرهنگی و اقتصادی بوده و در نتیجه از ساختار
های عینی و ذهنی متفاوت برخوردارند و این تفاوت ساختاری آنان را در موقعیت های اجتماعی متفاوت قرار می
دهد و تعامل آنها در موقعیت های متفاوت موجب بازتولید ساخت های ذهنی و عینی می گردد. بنابر این هر یک از
عاملان برای وجود داشتن مجبور به شرکت در بازی ای است که انبوهی از تلاش ها و انبوهی از فداکاری ها را به
او تحمیل می کند. ") بوردیو، 1381 : 66 )
"جهان اجتماعی که آثار فرهنگی عرصه ادبی، هنری، علمی و غیره در درون آن تولید می شود ؛ فضایی از
روابط عینی میان موقعیت ها ایحاد می کند. مثلا موقعیت هنرمند مقدس و غیر مقدس . بر این مبنا آگاهی از آن چه
در ضمن یک تولید فرهنگی صورت می گیرد ، تنها در صورتی ممکن است که عامل یا مؤسسه را در شبکه روابط
بیابیم که هریک به صورت استراتژیک عمل می کند." ) بوردیو، 1381 : 90 )
فردی
عاملان اجتماعی دارای سرمایه های مختلف فرهنگی و اقتصادی تعاون و تنازع
گروهی
فضایی از روابط عینی میان موقعیت ها جهان اجتماعی
استراتژی ها
شکل گیری مکاتب
13
شیوه ها
ب(ساختگرایی در اندیشه بوردیو
"عرصه های بوردیو ساختارهایی هستند که استراتژی ها و مبارزه ها درآن رخ می دهد. مدرنیزاسیون فرآیند
تمایز یابی و خود مختار شدن "میدان های تنگ دامنه" حقوقی ،سیاسی ،فکری، هنری و... از عرصه های قدرت
عمومی تر)عرصه های پهن دامنه (است. مدرنیزاسیون فقط از طریق مبارزه ها تحقق می یابد.نبرد نوکیشی با کهن
کیشی فقط برای دگرگونی نیست بلکه برای کسب خودمختاری هر عرصه معینی از عرصه قدرت نیز هست.عرصه
قدرت بر مبنای منطق کارل اشمیت به گونه"دوست/دشمن"عمل می کند درحالی که عرصه های محدودی که رو
به خود مختاری )تنگ دامنه(می روند به طور فزاینده ای همراه با پیشرفت فرآیند مدرنیزاسیون بر مبنای منطق
"درست/نادرست"عمل می کنند.این منطق درست/نادرست درکل عرصه هایی که رو به خود مختاری می روند حاکم
است.به این معنا که گزاره های زیبا شناختی،علمی-هنجاری وحقوقی به مثابه گزاره هایی کم وبیش معتبر فهمیده
می شوند.این مدرنیته آشکارا "جهان گفتمان" هابرماس است.")اسکارت لش /ص 376 )
ج(تأثیر پذیری عاملان از ساختارها)طبیعت ثانوی(
عاملان اجتماعی در درون فضای اجتماعی بر اساس میزان دارایی سرمایه های فرهنگی و اقتصادی دارای
موقعیت های متفاوت رفتار می کنند. ساختارهای عینی و ذهنی شکل یافته در درون فضاهای اجتماعی و عرصه های
مختلف طبیعت ثانوی برای افراد را موجب می شوند. و طبیعت ثانونی نوع خاصی از آمادگی و استعدادها مکتسبه
از ساختارها را برای عاملان اجتماعی بهمراه داشته و عاملان اجتماعی بر اساس این آمادگی خود را با قواعد جهان
اجتماعی منطبق ساخته ) کنش استراتژیک( و با قواعد جامعه همراهی می کنند .
فضای اجتماعی ساختارهای عینی و ذهنی طبیعت ثانوی کنش منطبق با طبیعت ثانوی
آمادگی و استعدادهای
مکتسبه از ساختارها عدم نیاز به آگاهی صریح
نمادین و برنامه ریزی شده
آن چه از فرد انتظار می رود این است
که خود را با قواعد تطبیق دهد نه این
که به بهترین نحو با قواعد جامعه همراه باشد
14
آزادی عمل عامل اجتماعی عدم تبیین علی و تفهمی
"با عطف توجه به سرمایه ها پاسخ به این پرسش که "آیا شعور و رفتار آدمیان بر محاسبه خودآگاه
عقلانی متکی است؟" منفی است. چرا که " با میان کشیدن پای مفهوم سرمایه نمادین در واقع بازپرسی از
نگرش خام به موضوع شکل ریشه ای تری پیدا می کند؛ پاک ترین و خالص ترین اعمال – حتی اشکال افراطی
زهد و فداکاری – همواره می تواند مشکوک باشد که رگه هایی از جستجوی بهره نمادین تقدس ، شهرت و
غیره در آن باشد.") اسکات لش : 230 (" آنگاه بوردیو این پرسش را مطرح می کند که "چرا مهم است که ما
در قالب تعبیر عادت واره) طبیعت ثانوی( بیندیشیم؟" پاسخ او این است که چون طبیعت ثانوی در عرصه ها
) حوزه ها( شکل می گیرد و فرد در درون عرصه ها زاده می شود و طبیعت ثانوی زمینه ساز فهمیدن این است
که رفتارهای بی طمع ، خالی از شائبه منفعت جویی شخصی وجود دارد." )همان : 222 )
د(نفی ارزشهای جهان شمول
"بر مبنای پذیرش تأثیر پذیرش آدمی از عرصه ها و شکل گیری طبیعت ثانوی بوردیو ارزشهای جهان
شمول را مورد تردید قرار می دهد چرا که " تمامی ارزش های جهان شمول در حقیقت ارزش های خاصی
هستند که جهان شمول شده اند. و لذا در معرض تشکیک و سؤظن اند. ") بوردیو، 1381 : 225 ( "او با
رویکرد انتقادی و تضادگرایانه خویش بر آن است که اصولا ارزش های جهان شمول چیزی است که ساخته
و پرداخته فرهنگ مسلط ها است و آنها می بایست امر جهان شمول ) حقوق، اندیشه ، خدمات همگانی ،
اندیشه منفعت عمومی و غیره ( را علم می کردند و اگر غلط نکنم آنها اساسا برای این که به سلطه برسند می
بایست مبلغ امر جهان شمول می شدند. ")همان : 227 )
ه(فرهنگ مبنای ادغام عامل-ساخت
"بوردیو برای ادغام ساخت و کارگزاران) عاملان( زندگی اجتماعی می کوشد فرهنگ را به مرکز
جامعه شناسی منتقل کند تا بتواند به تحلیل پویائی ابعاد زندگی اجتماعی نائل آید. به گمان او فرهنگ مبین
بخش یکپارچه سازمان اجتماعی است که خاستگاه عملکرد سیاسی ، کنترل تولید و چرخش معانی به شمار
می رود و هرگونه نابرابری اجتماعی بواسطه دسترسی نامساوی به سرمایه های آن صورت می بندد... از نگره
بوردیو فرهنگ چونان مجموعه ای از نمادها و معانی و کالاهای هنری ) موسقی، ادبیات، منزل آرائی، فراوری
غذا( همواره نقش طبقه اجتماعی را بر خود دارد. ")محمدی اصل: 249 ( "در مدل انتقادی بوردیو از فرهنگ
، این پدیده شامل عناصری چون هنر و ادبیات و موسیقی بوده که می توان قدر و ارزش آنها را جدا از منافع
و قدرت و صرفا به عنوان موضوعاتی زیبائی شناختی در نظر گرفت. به علاوه از نظر بوردیو همه کردارهای
فرهنگی در قلمرو ستیز اجتماعی و مناسبات قدرت قرار دارند. پس اولا فرهنگ تافته ای جدابافته از جامعه
نیست ؛ ثانیا فرهنگ به ایدئولوژی طبقاتی تحویل نمی شود و ثالثا فرهنگ وسیله خنثی سازی یا مشروع سازی
15
نابرابری های طبقاتی در عرصه اجتماع نمی نماید. در این صورت باید به عملکرد فرهنگ در بازتولید فرهنگی
طبقات توجه کرد و به عبارتی تولید طبقاتی فرهنگ و بازتولید فرهنگی طبقه را مد نظر قرار داد. ") محمدی
اصل : 250 )
و(قدرت و معرفت در اندیشه بوردیو
پس جوامع به سوی تفکیک عرصه ها به پیش می روند. عرصه هایی که داعیه خودمختاری دارند و از این
جهت عرصه های تنگ دامنه شکل می گیرند . در این خصوص بحث قدرت و معرفت در مباحث بوردیو جای خود
را می یابد. بر اساس نگرش بوردیو عرصه های مختلف بر اساس میزان خودمختاری در طیفی قرار می گیرند که از
عرصه سیاسی به عنوان دارنده کمترین خودمختاری و پهن دامنه ترین عرصه و در نتیجه دارای منطق دوست/دشمن
آغاز می گردد و به عرصه علم که دارای بیشترین خودمختاری و تنگ دامنه ترین عرصه که تولیدات آن برای
تولیدگران و دانشمندان عرضه می گردد. و دارای منطق درست/نادرست می باشد ؛ می انجامد. در وسط طیف نیز
عرصه حقوق، هنر و ... قرار می گیرد.
از منظر بوردیو قدرت مدرن از رابطه میان عرصه ها و مصرف کنندگان ناشی می شود در حالی که قدرت
در جوامع پیشامدرن از رهگذر سلسله مبادله های بی واسطه میان فاعلان انسانی تحقق می یابد و با این تفکر از لوی
اشترواوس فاصله می گیرد
قدرت/ معرفت
به سوی مدرنیزم) مرزبندی عرصه ها(
معرفت قدرت
عرصه علم عرصه ها... عرصه هنر عرصه حقوق عرصه سیاسی
بیشترین خودمختاری کمترین خودمختاری
منطق درست/نادرست منطق دوست/دشمن
16
ز(استراتژی ایستا و مبارزه جوامع
به زعم بوردیو جوامع سنتی از استراتژی ایستا و جوامع مدرن از استراتژی مبارزه نوکیش و کهن کیش و
مبارزه برای خودمختاری عرصه ها از عرصه دین برخوردارند. جهان ایمان شاخصه جوامع سنتی و جهان گفتمان
شاخصه جوامع مدرن و برهم ریختگی مجدد عرصه ها شاخصه پست مدرن است.
نقد نظریه بوردیو بر اساس حکمت صدرایی
الف(ناکامی در تلفیق عاملیت- ساخت
تلاش بوردیو برای تلفیق عاملیت و ساخت ناکام مانده و به سمت ساختار گرایی چرخیده است و کنشگر را درگیر
جبری ساختاری دیده است. این مبنا با رویکرد صدرایی مورد مناقشه است که خاستگاهها و استعدادهای فطری و نه
صرفا استعدادهای مکتسبه از ساختار اجتماعی برای آدمی قائل است. بر مبنای حکمت صدرایی می تواند گزاره های
فرا اجتماعی و فرا تعلقات محیطی قائل شد که محک و ملاک درست و نادرست و سره و ناسره در همه دورانها است.
پس بوردیو گرچه مبنای کار خویش را گذشتن از ساختارگرایی عینیت گرا و به طور خاص گذر از اندیشه های لوی
اشترواس که ساختارهای ذهنی را تبلور ساختارهای عینی می داند، قرار داده است ولی در تلفیق عاملیت و ساختار
توفیق چندانی نداشته و به رغم طرح عملیات استراتژیک و رقابت با طرح فضاهای اجتماعی و عملیات درونی عرصه
ها توفیقی برای رهایی از ساختارگرایی نداشته است.
ب(مناقشه در ملاک تفکیک علوم
تردیدی در این نیست که جهان بویژه در قرن بیستم به سمت تفکیک عرصه و تجزیه علوم به عنوان مختلف روی
آورد و تلاش کرد تحت عنوان علمی و غیر علمی خواندن یافته های بشری مرزی میان یافته های علمی و غیر علمی
بیابد اما موضوع این است که ملاکی که برای این مهم بکار گرفت با خودبینی تمامیت خواه ناشی از درکی از علم بود
که از جامعیت و مانعیت روشی برخوردار نیست علوم مشاهدتی و تجربی نه برای تولید دانش قادرند همه پدیده های
ناظر به انسان و اجتماع را تبیین و معرفی نمایند و نه همراه نمودن آن با تفهم، آدمی را از شناخت بسیاری از مسائل
مورد نیاز بی نیاز می کند. بنابر این سوگمندانه باید گفت که روح و عمق مرزبندی علوم جدید نه برمنطق درست و
نادرست که بر پیش فرض و پیشداوری و سوگیری استوار است که دیگر آرا را بر نمی تابد. بنابراین روح این منطق به
همان منطق دوست و دشمن باز می گردد. آنچه را که از این منبع شناختی برخوردار نیست غیر علمی تلقی کرده و
حاضر به شنیدن استدلال آن و به رسمیت شناختن ان نیست. این در حالی است که در منطق صدرایی اولا موضوع
17
شناخت تعیین کننده منبع شناخت است و ثانیا با ارائه استدلال شفاف نیاز به وحی و نقل را به اثبات رسانده و با ترسیم
حدود و ثغور حقیقت از غیر آن راه حقیقت نمایی و خرافات را بسته است و با آزادگی و شجاعت آغوش خویش را
برای استماع هرگونه استدلال گشوده است.
گرچه پست مدرن مجدد به برهم زدن مرزبندی ساختگی مدرن دست می یازد و آن را مورد تردید قرار می دهد
ولی به دلیل عدم ابتنا بر منطق و نقطه عزیمت منطقی و مستحکم به فروپاشی همه یافته های بشری منجر می شود و
چیزی در قبال آن ارائه نمی دهد. روشنفکری بی ریشه و بی خانمانی تولید می کند که همه معارف و دستاوردهای
بشری را یکجا به حاشیه می راند.
ج(مناقشه در تفکیک گفتمان جوامع
اینکه در جامعه سنتی گفتمان ایمان حاکم است و معرفت بیشتر در معرض دخالت مستقیم قدرت قرار دارد نیز
واجد کلیت و فراگیری نیست. این رویکرد یک کاسه دیدن مبتنی بر همان رویکرد منفی و پیشداوری و تسلط منطق
دوست و دشمن بر این نوع نگاه استوار است که در نوشته پیشین آمد. پاره ای از علوم در جهان سنتی بویژه آن بخشی
از آن که به طور مستقیم متأثر از ادیان راستین همانند اسلام بوده است دارای منطق مستحکم درست و نادرست بوده و
اصولا پیش فرض هر دانشی بر این منطق استوار بوده است . بر این اساس علوم و دانش های مستحکمی در فلسفه و
انسان شناسی و ... شکل یافته که هنوز نیز از استدلال و برهان محکم برخوردار بوده و اندیشه های نو را به چالش می
کشد. در بینش صدرایی قدرت و سیاست علی الاطلاق از آن خداوند است و با توجه به اهمیت مضاعف آن بیش از
عرصه های دیگر به منطق درست و نادست مبتنی است. بر این قاعده است که امامت جامعه بر اصول و قواعد بسیار
دقیق و حساسی مبتنی است و مدینه های فاضله ترسیم شده از این اصول نظیر مدینه فاضله فارابی و اندیشه های
اجتماعی بزرگانی چون خواجه نصیر الدین طوسی از ارکان جامعه مطلوب سیاست و راهبری جامعه دانسته شده است.
بر این اساس ضرورت پالایش عرصه سیاست مقدم بر پالایش هر عرصه ای دیگر است.
از پیامدهای مرزبندی علوم تجزیه انسان و ناقص کردن فهم او از خود و جامعه خویش بوده است . رفع این
نقیصه با به هم ریختگی پست مدرن مرتفع نمی گردد ؛ چرا که فاقد منطق مبنایی و نقطه عزیمت و قدرت شناخت
جامع از انسان و محیط اوست. این کاستی تنها از رهگذر نظام معرفتی ممکن است که قادر به شناخت جهان و انسان
به عنوان یک کل به هم پیوسته بوده و خود را از ابزارهای شناختی متناسب با موضوع نظیر تجربه و وحی و نقل و ...
محروم نکرده باشد.
18
از منظر بوردیو بین استراتژی و مبارزه تفاوت وجود دارد. استراتژی را افراد به عنوان شیوه های مأنوس درپیش می
گیرند و در پی انباشت سرمایه نمادین هستند و وجود متن و زمینه ) عرصه و فضا( فرهنگی – اجتماعی ایستا و معینی
را فرض می گیرد در حالی که مبارزه میان جماعت های نوکیشی و کهن کیشی در گیر است و می تواند به تغییر
اجتماعی- فرهنگی بینجامد.
با سامان دادن به بحث شناخت شناسی دیگر نیازی به تفکیک میزان قدرت مانور کنش گران در جامعه سنتی و
مدرن با طرح بحث اقدام استراتژیک در جامعه سنتی و استراتژی و مبارزه در جامعه مدرن نیست . چه اینکه با پذیرش
میزانی از انتخاب و گزینش ورای ساختارهای محیطی کنش از نظر ماهیت در جوامع مختلف یکسان بوده ولی میزان
وابستگی ادمی به ساختارها متفاوت است . بی تردید در جوامع امروزی با کاهش تعلقات اجتماعی بر قلمرو کنش
کنشگران افزوده شده و امکان آگاهی افراد بیشتر شده است .
با این مبنا می توان گفت که تمایز مواجهه جوامع با محیط شان به میزان خودآگاهی فردی و اجتماعی آنها بستگی
دارد. در این خصوص تفاوتی ماهوی میان جوامع قدیم و جدید نیست. در صدر اسلام با تمایز دینی شاهد منازعه درون
خانوادگی و قبیله ای هستیم که بر اساس معیار بوردیو قابل تبیین شفافی نیست. همانطور که امروز " استحصال تمایز
مذهبی نتیجه یک نوع آگاهی است که در پرتو آن منافع و خصومت ها مجددا تعریف می شوند.") محمدی، 1382
: 152 ( و این تمایز امروز هم "تمایز معنی داری میان خود و غیر خود در ذهن مشترک این جوامع پدید آورده است.")
همان : 156 ( بر این اساس تمایز بخشی بین جوامع سنتی و جوامع مدرن در هویت رفتارها به عنوان دوست و دشمن
و درست و نادرست چندان موجهه تلقی نمی شود . منطق و برهان گرایی در فرهنگ و تمدن سازی اسلامی از ملاکات
اساسی شمرده می شود و بر مدار آن صلابت علمی- منطق درست و نادرست- همراه با مدارای رفتاری – پرهیز از
منازعات مذهبی و دینی به طور که این خصلت تمدن اسلامی را از تمدن های دیگر از جمله تمدن غربی که دست به
ایجاد گتو برای غیر خودی ها می زدند متمایز کرده است.- تولید تمدنی نمود که ویژگی ایمانی آن نه بر جهانی ایستا
بلکه بر پویایی و توسعه علوم و فنون اعجاب انگیزی استوار بوده است.
د(دو منطق جاری در طول تاریخ
مطالعات تمدنی بویژه مطالعه تمدن اسلامی حاکی از آن است که دو جریان همواره در طول تاریخ تاکنون وجود
داشته و دارد. یکی جریان های قبیله گرای مبتنی بر منطق دوست و دشمن که نمود مذهبی آن در جریانهای سلفی گری
از صدر اسلام تاکنون و از خوارج تا داعش و نمودهای علمی آن از خرافه گرایی و تصلب قرون وسطایی تا جریانهای
19
اعدام کننده دانشمندان چون گالیله تا جریانهای افراطی تجربه گرا و معاند با روش های معرفتی دیگر عقلی و وحیانی
قابل مشاهده است. و دیگر، جریانهای عقل گرا مبتنی بر منطق درست و نادرست و استدلال گرا که نمودهای آن در
سیره انبیای الهی و دانشمندان از قدیم تاکنون قابل عرضه است.
ه(نقد به تعین اجتماعی معرفت
بوردیو معتقد است که دانشمند اجتماعی همان قدر درگیر کشاکش زندگی هر روزه ای است که هر کنش گر دیگر
. بر این اساس او نیز در قید و بند ساختارها و طبیعت ثانوی در عرصه ها است و اسیر قید و بندهای بازارهای نمادین
است. پس نمی توان انتظار کنش بی غرض داشت چه اینکه کنش در درون ساختها و عرصه ها صورت می پذیرد. و
شخص جامعه شناس نیز از دام " تعین اجتماعی معرفت" رها نیست. و راهی که او برای برحذر داشتن جامعه شناس
از این تعین ارائه می کند علاقه به شناخت در جامعه شناس و امکان بازتولید واقعیت از سوی اوست. ولی چگونه علاقه
او به شناخت او را از دام تعین اجتماعی می رهاند. چگونه می توان مطمئن شد که جامعه شناس از تعین اجتماعی
رهیده است؟ در این باره بوردیو ملاکی ارائه نمی کند. این مشکل را هابرماس تلاش کرد با طرح کنش ارتباطی ممکن
الحدوث در جامعه مدرن برطرف نماید و لوکاچ نیز بر آن است که تنها در جامعه مدرن امکان آگاهی طبقاتی درباره امر
اجتماع ممکن است . و گیدنز نیز بر این باور است که در جامعه مدرن امکان تأمل کنش گران به صورت عقلانی و نه
مستتر و ضمنی به قواعد اجتماعی وجود دارد.
این موضوع نیز هم به رویکرد ساختارگرایی بوردیو باز می گردد و هم اینکه تلاش او برای رهایی جامعه شناس
از جبر اجتماعی را بی اثر می کند و در نهایت راهی برای برون رفت از موضوع و موجه نمودن نظر کارشناسی جامعه
شناس ارائه نمی دهد . برای حل این مسئله باید به بحث شناخت شناسی بازگشت و راهی برای مرزبندی معرفت نسبی
و معرفت مطلق یافت که این تلاش در شناخت شناسی اسلامی صورت پذیرفته و خوانندگان را به بحث اعتباریات
علامه طباطبایی به عنوان شاگرد مکتب صدرایی ارجاع می دهم. )علامه طباطبایی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقاله
ششم( بر اساس این رویکرد " چه بسیار ] اتفاق [ می افتد که انسان کارهایی را بواسطه عادت ]طبیعت ثانوی [ یا نادانی
یا عصبیت و مانند آنها انجام می دهد در حالی که خود می داند کاری غیر لازم یا بی خود و یا ناشایسته و نکردنی می
باشد.") علامه طباطبایی، بی تا : 316 ( پس غلبه ساختار بر عامل به نحوی که مورد نظر بوردیو است وجود ندارد. این
موضوع در معرفت شناسی اسلامی تفکیک ادراکات به ادراکات حقیقی و ادراکات اعتباری اعتباریات به دو قسم قبل از
اجتماع و بعد از اجتماع تبیین شده است.از جمله اعتباریات قبل از اجتماع انتخاب اخف و اسهل است . به این معنا که
20
افراد به سوی اموری گرایش دارند که برای او راحت تر است . توجیه رفتار مرد الجزایری برای ازدواج با دختر عموی
خود با این معیار این است که او آگاهانه تصمیم می گیرد با دختر عموی خود ازدواج کند ؛ چرا که دنبال دردسر نمی
گردد. پس" تأثیر این اصل در عادات و رسوم و لغات در انسان بسیار روشن است. انسان پیوسته می خواهد با سرمایه
کم، سود بسیار برد و با تلاش سبکتر ، کاری سنگین تر انجام دهد. " ) علامه طباطبایی، بی تا : 318 ( علامه در پاسخ
به این پرسش که "حقایق علمی مخلوق و تابع خود ما ] زندگی انسانی و اجتماعی [ است و یک ثبوت غیر قابل تغییری
ندارد" ) علیزاده، 1383 : 454 ( اینگونه پاسخ می دهند که " وصف مزبور )تغییر( مخصوص به یک سلسله ویژه ای
از معلومات و ادراکات است که مطابق خارجی آنها اجزای اجتماعی است که خود ما به وجود می آوریم ، و ناچار تا
تغییراتی که خود ما در اجزا و شرایط اجتماعی ایجادی خود می دهیم ، ادراکات ویژه آنها نیز تغییر می پذیرد. اما یک
سلسله ادراکاتی که مطابق آنها خارج از ظرف اجتماع است و با فرض وجود و عدم انسان مجتمع یا هر جانور زنده
اجتماعی به وصف تحقق و وجود موصوفند ؛ یعنی بود و نبود حیوان مدرک در واقعیت آنها مؤثر نیست ، آنها با اختلاف
محیط زندگی و تربیت و تلقین اختلاف پیدا نمی کنند.") همان : 454 ( بنابر این " علامه نشان داده اند که اگر نظریه
اعتباریات با نظریه فطرت گره نخورد به نسبیت اخلاق نفی اخلاقیات می انجامد.") سوزن چی ، 1389 : 113 ) 5
"بدین ترتیب علوم مربوط به آدمی به دو دسته علوم نظری و عملی ) حکمت نظری و حکمت عملی( تقسیم می شود.
حکمت نظری ، علوم مربوط به واقعیت نفس الامری وجود) از جمله وجود آدمی( است و حکمت عملی ، علوم مربوط
به عملی کردن و تدبیر و برنامه ریزی عملی و امور اعتباری... گزاره های تجویزی و حکمت عملی ریشه در گزاره های
توصیفی و حکمت نظری خواهند داشت و آنگاه توصیه هایی که در علوم انسانی وارد می شود، قابلیت بررسی معرفتی
و صدق و کذب پیدا می کنند.")سوزن چی ، 1389 : 114 - 115 )
و(نقد نفی ارزشهای جهان شمول
با اذعان به تأثیر پذیری آدمی از عرصه ها و شکل گیری طبیعت ثانوی ،و بر مبنای رویکرد انتقادی او ارزشهای
جهان شمول مورد تردید قرار می گیرد . در حالی که با معیارهای ارائه شده در معرفت شناسی از سوی اندیشمندان
مسلمان امکان شناخت مطلق و پیش از تعلقات و تعینات اجتماعی میسور است و بر مبنای عقل و فطرت می توان به
ارزش هایی که همچون گزاره های منطقی و ریاضی نمی توان در درستی آن تردید کرد در حوزه ارزشهای اجتماعی
ارائه کرد.
5 برای اطلاح بیشتر به بحث اعتباریات علامه و پاورقی های شهید مطهری بر کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم مراجعه شود.
21
آنچه از حکمت صدرایی و مبانی انسان شناسی اسلامی و مطالعات اجتماعی و تاریخی می توان استنباط کرد این
است که روند کلی جهان انسانی به سوی افزایش آگاهی ها در حرکت است. این فرآیند را می توان در قالب فضا و
هویت " فرآیند غلبه احساسات؛ تعلقات اجتماعی و گزینش عقلانی " تحلیل کرد. )ر.ک.: خیری، 1389 : فصل فضا
و هویت " فرآیند غلبه احساسات؛ تعلقات اجتماعی و گزینش عقلانی "( بر مبنای این مدل تحلیلی از واقعیات جامعه
انسانی در مراحل نخستین زندگی فردی و اجتماعی بر پایه غلبه احساسات شکل می گیرد و به مرور با رنگ پذیری از
محیط اجتماعی تعلقات اجتماعی معیار و محرک رفتاری قرار می گیرد و با افزایش آگاهی های انسانی و برگشت حقیقی
به خویشتن گزینش های عقلانی ملاک نوع رفتار خواهد بود. در طول تاریخ ادیان آسمانی و غیر تحریفی تلاش کرده
اند آدمی را به فطرت خویش ارجاع دهند فطرتی که عقل را بها داده و آدمی را از هوای نفس که زاینده کینه و دشمنی
و تنازعات بی پایه و اساس است برحذر داشته اند. ابتنای رفتارهای فردی و جمعی بر هوای نفس و دوری از فطرت و
عقل امروز بیش از گذشته منطق اعمال را مبتنی بر دوست و دشمن قرار داده است. همانطور که در گذشته همراهی با
عقل و فطرت زاینده تمدنی بوده که منطق درست و نادرست را ملاک تشخیص حق و باطل قرار داده است.
22
با توجه به مباحث مطرح شده می توان مسیر و سیر آدمی را به شرح زیر ترسیم نمود:
مدینه فاضله مدینه غیر فاضله
نتیجه گیری:
سیر
آدمی
عرصه شناخت
ادراک/ بینش
عرصه اقدام/عادات
رجحان عقلانیت ذاتی
رجحان عقلانیت ابزاری
غلبه احساسات و عواطف
فطری
غلبه احساسات و عواطف
غریزی
گرایش مبتنی بر
نهادههای زیستی
هوای نفس
گرایش مبتنی بر
استعدادهای انسانی
)فطری(
مسیر
تکامل
انحطاط
23
از اقداماتی که می تواند در راستای رسیدن به نظریات جامعه شناختی بر پایه اصول و مبانی مستحکم
اسلامی انجام داد باز خوانی اندیشه های رایج و نقد آن بر اساس اندیشه های اندیشمندان مسلمان است.
حکمت صدرایی بانفوذترین و جامع ترین حکمتی است که دربردارنده ظرفیت پی ریزی اندیشه های ناب
اجتماعی اسلام است. این فلسفه امروزه به عنوان شالوده طرح نظریه انقلاب اسلامی و در مرکز اندیشه بومی
سازی دانش و ارائه الگوهای پیشرفت اسلامی قرار دارد. به هم آمیختگی فلسفه وشریعت به عنوان شالوده و
ساختار نظام اجتماعی اسلام این حکمت را متمایز نموده است.
از سوی دیگرپی یر بوردیو نظریه پرداز برجسته ای است که آراء او در کنار آراء هابرماس و گیدنز به
عنوان مهم ترین نظریه پردازان دوران معاصر در کانون توجه پویندگان مطالعات اجتماعی قرار دارد.
در این مقاله تلاش شد با تشریح اصولی ترین ارکان نظریه بوردیو در جامعه شناس فرهنگ با سنگ
محک حکمت صدرایی نقادی شود. با این هدف رویکرد تلفیقی بوردیو در باب عاملیت و ساخت و دیدگاه
او درباره تفکیک دانش و جوامع و موضوع اسارت در تعین اجتماعی مورد بررسی قرار گرفت. محصول این
مطالعه عبارت است از :
بوردیو گرچه تلاش کرده در رویارویی با لوی اشترواس عاملان اجتماعی را دارای استراتژی در عمل
نشان دهد که محصور در ساخت های اجتماعی نیستند اما در این راه توفیق چندانی نداشته و کفه ترازوی او
به سمت ساختگرایی سنگینی کرده است چرا که گرچه عاملان ترسیمی او نه کاملا آزاداند که بتوان بر طبق
تفهم معانی رفتار آنها شناخته شوند و نه صرفا مطیع ساختار های اجتماعی که با روش تبیینی راه شناخت آنها
هموار گردد ؛ ولی بوردیو با طرح اسارت در تعین های اجتماعی و آمادگی های مکتسبه برخاسته از عرصه ها
عملا پیشرفتی در تبیین موضوع نداشته است. این در حالی است که در اندیشه های اسلامی از جمله در حکمت
صدرایی با طرح نظریه فطرت و جایگاه عقل در نظام معرفتی و بحث انواع اعتباریات ما قبل و مابعد اجتماعی
راه برای اذعان به عاملیت انسانی هموار است.
بوردیو تلاش کرده در روند دانش و توسعه عرصه ها منطق حاکم بر ادوار را تشریح کرده و در این
مسیر حرکت از منطق دوست و دشمن به سوی منطق درست و نادرست را تبیین کند . این در حالی است که
او از این موضوع غفلت کرده که روح دانش محروم شده از منبع عقل و وحی به سمت قضاوت غیر منطقی و
غیر واقع بینانه از دانش های دیگر گرایش یافته و تنها خود را برخوردار از ملاک درست و نادرست توصیف
کرده و با دیگران به دشمنی پرداخته است . این درحالی است که با مبانی حکمت صدرایی منابع شناخت به
تناسب موضوعات توسعه یافته و اذعان به نفس الامر او را برخوردار از منطق و محک برای قضاوت درباره
درستی و نادرستی دانش قرار داده است. و در این رهگذر تکلیف تفکیک جوامع بوردیو نیز روشن می گردد
که نه بر مدار ایستایی و پویایی بلکه بر مدار دو جریان حاکم در طول تاریخ می توان جوامع را طبقه بندی
24
نمود که ترسیم مدینه های فاضله و غیر فاضله بر مدار عناصر فرا تاریخی و فرا مکانی با این هدف صورت
پذیرفته است.
م
نن ابع مآخذ:ابع و مآخذ:
اله بداشتی، علی ،) 1388 ( انسان شناسی صدر المتالهی ، ن مجله پژوهشهای فلسفی - کلامی، شماره
9 و 10 ,
بوردیو، پی یر ،) 1381 ( نظریه کنش، دلایلی عملی و انتخاب عقلان ، ی ترجمه مرتضی مردیها، تهران
، انتشارات نقش و نگار
پاتنام، رابرت،و دیگران) 1384 ( سرمایه اجتماعی ؛ اعتماد ، دموکراسی و توسعه، به کوشش کیان
تاجبخش، ترجمه افشین خاکباز و حسن پویان، تهران، نشر شیرازه
پارسانیا، حمید) 1391 ( جهان های اجتماع ، ی تهران، کتاب فردا
پارسانیا، حمید، ) 1387 ( رئالیسم انتقادی حکمت صدرا ، ی فصلنامه / علوم سیاسی / 1387 / شماره
42 ، تابستان
پناهی، محمدحسین. ) 1383 ش(. بررسی زمینهها و اهداف انقلاب اسلامی ایران بر اساس شعارهای
انقلا ، ب فصلنامة علوم اجتماعی. دانشگاه علامة طباطبایی، شمارة 11 و 12 ،
توسلی، غلامعباس،) 1383 ( تحلیلی از اندیشه پی یر بوردیو درباره فضای منازعه آمیز، نامه علوم
اجتماعی، شماره پیاپی 23 ) جلد 11 ، شماره 3 ، شهریور(
جوادی آملی، عبدالله، ) 1389 ( جامعه در قرآن، تفسیر موضوعی قرآن، تحقق:مصطفی خلیلی، قم
:انتشارات اسراء،
جوادی آملی ، عبدالله،) 1387 ( سیاست حکمت متعالیّه ، نشریّه پگاه حوزه ، 229
خواجه نصیری الدین طوسی،) 1360 ( اخلاق ناصری، تصحیح و توضیح مجتبی مینوی علیرضا
حیدری، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی،
خورشیدی، سعید،) 1390 ( صورتبندی نظریة فرهنگ صدرایی )با الهام از دیدگاههای استاد
حجتالاسلام پارسانیا(،قم: معرفت فرهنگی-اجتماعی، شماره اول زمستان ص 152 - 129
خیری، حسن ) 1389 ( دین ، رسانه ، ارتباطات اجتماعی، قم : پژوهشگاه علوم . فرهنگ اسلامی
25
ریتزر، جرج، نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر، ترجمه محسن ثلاثی، چاپ هشتم، تهران ،
انتشارات علمی
سوزن چی، حسین، ) 1389 ( معنا، و راهکارهای تحقق علم دینی، تهران: پژوهشکده مطالعات
فرهنگی و اجتماعی
صدرالدین شیرازی ، محمّد بن ابراهیم ) 1383 (. الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربع . ة جلد 1 ،
3 ، 4 . قم : منشورات مصطفوی
صدرالدین شیرازی، محمّد بن ابراهیم ) 1360 ش( اسرار الایا . ت تصحیح محمد خواجوی. تهران:
انجمن حکمت و فلسفه.
صدرالدین شیرازی، محمّد بن ابراهیم. ) 1354 ش( المبدأ و المعا.د تصحیح سید جلالالدین آشتیانی.
تهران: انجمن حکمت و فلسفة ایران.
طباطبایی، سید محمد حسین،) بی تا( اصول فلسفه و روش رئالیس ، م قم : انتشارات دفتر نظر اسلامی
وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
طباطبایی، محمد حسین ) 1362 ( نهایه الحکمه،، قم: مؤسسه النشر الاسلامی االتابعه لجماعه
المدرسین
طباطبایی، محمد حسین،) 1387 ( بررسی های اسلام ، ی به کوشش سید هادی خسرو شاهی، قم:
موسسه بوستان کتاب
طباطبایی، محمد حسین،)بی تا( تفسیر المیزان ترجمه سیدمحمد باقر موسوی، قم: دفتر انتشارات
اسلامی، ج 2 ، 4 ، 9،10 ، 16 ،
علیزاده، عبدالرضا،حسین اژدری زاده، مجید کافی) 1383 ( جامعه شناسی معرفت؛ جستاری در تبیین
رابطه ساخت و کنش اجتماعی و معرفت بشری، قم : مؤسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه،
فارابی، ابونصر محمد،) 1991 ( آراء اصل المدینه الفاضل ، ه چاپ ششم، بیروت: دارالمشرق،
کسل، فیلیپ؛ ) 1383 ( چکیده آثار آنتونی گیدن ، ز حسن چاوشیان،انتشارات ققنوس؛
لش، اسکات،) 1383 ( جامعه شناسی پست مدرنیز ، م ترجمه حسن چاوشیان، تهران، نشر مرکز
محمدی اصل، عباس،) 1388 ( نظریه های جامعه شناس ، ی تهران ، انتشارات جامعه شناسان
26
محمدی، رحیم،) 1382 ( درآمدی بر جامعه شناسی عقلانی ، ت تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران
مطهری، مرتضی،) 1389 ( مجموعه آثار، ج 13 تهران: صدرا
Ritzer, George, (2000)Classical Sociological,McGraww-Hill Com,
Review and Criticism of Pierre Bourdieu's Theory on the Sadraee Wisdom
6Hassan Kheiri
Abstract
At first, this article explained the theoretical foundations of Sadraee wisdom as a criterion for evaluation, then; it discussed the Bourdieu’s intellectual system and then is criticized his approach. In discussing the theoretical foundations of authenticity of individual and society, substantial motion, human truth, knowledge, integration and development-oriented nature based on Sadra’s point of view are expressed. However, some of the issues that are addressed in Bourdieu’s critical approach are: trying to eliminate the false opposition between objectivism and subjectivism; the study of habitus and sociologists’ experience in different fields of study as a scientific and academic world; Social actors are known as those who follow reasoning, not those who are condemn to mechanical forces and self-aware selectors and believed that hamitus is shaped within the space and fields; and fields are structures where strategies and fights are occurred within them.. Some of the subjects that are considered in Bourdieu's critique include the inability to integrate agency-structure, incomplete understanding of traditional and modern society and logic of behavior in these communities, and
Assistant professor, Islamic Azad University, Naraq Branch 6
27
offering a way to obviate determinism and social properties. Finally, it has been tried to present a more accurate report of the process of human society development by providing identity-environment theory, overcoming emotions, overcoming social belonging, rational selection, and presenting movement of individual and society model.
Keywords: Sadraee wisdom, Second Nature, different fields of study, agency-structure, social classes, social actors, social interests, rational selection, considerations

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۲۳ شهریور ۹۵ ، ۲۱:۲۲
حسن خیری

1
بسمه تعالی
بررسی جامعه شناختی قانون
" حمایت منکرحمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر "

"چاپ شده در دو فصلنامه علمی پژوهشی بررسی مسائل اجتماعی ایران، دوره2، شماره 6، پاییز و زمستان 94"
حسن خیری 1
چکیده:
قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر اخیرا از سوی مجلس شورای اسلامی به تصویب رسیده و در
روزنامه رسمی ابلاغ شده است. با این وجود رئیس جمهور به دلیل وجود پاره ای اشکالات از رهبری درخواست توقف
اجرای آن را کرده، ولی در نهایت شورای حل اختلاف صلاح را در اجرا و رفع نواقص آن دیده اند. از آنجا که این طرح
هم اکنون در دست بررسی است در این مقاله تلاش شده با رویکرد جامعه شناختی موضوع امر به معروف و نهی از
منکر به طور کلی و این قانون به طور خاص مورد بررسی قرار گیرد.
با توجه به ضرورت توجه به عناصر کنشگرایانه و ساختارگرایانه و اقتضاءات اخلاقی و قانونی در روابط و
مناسبات بین فردی و نظارت عمومی و غلبه فقه فردگرایانه قانون مزبور مورد بررسی قرار گرفت. و در عین تأکید بر
تمایز نظام ارزشمدار اسلامی که لازمه آن این است که نمی توان از احساس مسئولیت های فردی صرف نظر کرد، ارائه
قانونی که زیر ساختها و ساختهای اجتماعی را همزمان با اقدامات کنشی مورد توجه قرار دهد مورد تأکید قرار گرفت.
کلید واژه ها:
امر به معروف و نهی از منکر، قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر، کنشگرایی، ساختارگرایی،
فردگرایی، نظارت عمومی، حسبه، اخلاق، حقوق
1 استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق
2
مقدمه:
امر به معروف و نهی از منکر دو فریضه الهی است که ملاک و شاخص جامعه اسلامی شمرده شده است.)آل
عمران: 1010 حج: (»؛ (امر به معروف و نهی از منکر یکی از صفات و ویژگی های انسان های مؤمن 38 - 41 ( ملاک
آل عمران/ (» برتری امت اسلامی 110 (راه انبیاء و صالحان است.)الحر العاملی، ج ۱۶ : ۱۱۹ ( قوام و پایداری دین به امر به
معروف و نهی از منکر است.) میزان الحکمه، ح ۱۲۶۸۸ ( بقیه اعمال نسبت به این فریضه چون آب دهان نسبت به دریا
است.) نهج البلاغه حکمت 374 ( جامعه ای که این فریضه را عیب بدانند جامعه بدی هستند.)الحر العاملی، ج 16 :
118 ( مسئولیتی همگانی است. )) فاضل مقداد، ج 3 : 170 )
روح امر به معروف و نهی از منکر به همدردی، همبستگی، تعارف و تعاون و احساس مسئولیت و امانت
داری باز می گردد. "مهمترین تضمین برای تحقق عملی حقوق بشر وظیفه نهی از منکر است. ")کوک، ج 2 :
810 )
همه جوامع برای حفاظت و پاسداری از ارزشهای مورد قبول خود، سیستمهایی دارند و از چیزهایی که
نمیپسندند جلوگیری میکنند.پس امر به معروف و نهی از منکر خاص جامعه مؤمنان نیست؛ منتها نگرش، دایره
و گستره اهتمام به این موضوع اجتماعی و عقلانی متفاوت است. به عنوان مثال، در کشور فرانسه، ورود
فیلمهای هالیوود را محدود کرده اند وتوجیه آنها این است که این نوع فیلمها، موجب تخرب فرهنگی است.
زنان در پارلمان هند به سینمای هالیوود اعتراض کردند که چرا اینقدر در معرفی زنان، لجام گسیخته است و
زنان بصورت عروسکهایی معرفی میشوند که این توهین به آنها است. لذا از دولت هند خواسته اند که در
چرخه فیلمسازی دخالت کند و اجازه ندهد که با شخصیت زن، بازی شود. در ژاپن اعتراض شده است که
بدلیل تعرضاتی که در مترو به حیثیت زنها می شود، باید بخش زنان و مردان از هم تفکیک شود. "سندی
قانونی مربوط به سال 1616 / 1025 در آلمان وظیفه قاضی محکمه ای را امر به حق و نهی از ناحق تعیین می
کند.")کوک، ج 2 : ص 889 - 887 ("گلدتسهیر در بحثی گسترده در مورد این وظیفه دو همتای آن خارج از
جهان اسلام را به عنوان شاهد ذکر می کند.یکی سازمان نظام ممیزی در آیین کنفوسیوس در چین بود؛ که می
توان نظام آشناتر ممیزی در دوران جمهوری روم را به آن افزود. هر دو سازمانهایی بودند مورد حمایت دولت و
به معنای دقیق کلمه می توان آنها را در ردیف سازمان حسبه اسلامی دانست. که خود موردی خاص از نهی از
3
منکر است. اما با مفهوم کلی اسلامی در مورد قدرت اجرایی مؤمنانی که در خارج از هرگونه چارچوب
سازمانی قرار دارند متفاوت است. ")کوک، ج 2 : ص 900 ("در بحث های آکویناس دو نوع نکوهش از هم
تفکیک شده است؛ نکوهش به خاطر گناهکار و دیگری نکوهش بخاطر مصلحت عمومی؛ دومی را نکوهش
قضایی می خواند.")همان:ص 912 ( "کنفوسیوس گفتاری دارد به این مضمون که آدمی باید دوستان را پند دهد.
اما اگر پاسخ ندادند از دست بردارد.")همان: ص 916 ( بیشتر بحث هایی که بطور مشروح در روایت آکویناس
آمده طبیعتا به سنت مسیحی و مخصوصا به شکل لاتینی آن اختصاص دارد. اما وجود این شباهت های کلی
موجب تعجب خواننده ای است که با آموزه های اسلامی نهی از منکر آشنایی دارد. نکوهش برادرانه یک وظیفه
است. اما نه وظیفه ای مطلق؛ نمی توان آن را بدون توجه به مکان و زمان انجام داد. و نباید ما خود را مأمور
بازرسی زندگی دیگران قرار دهیم. نکوهش یک گناهکار به خاطر خود آن شخص با هشدار های ملایم وظیفه
هر شخص نیکوکاری است. خواه فرومایه باشد خواه بلند پایه، هر چند این وظیفه بیشتر بر دوش بلند پایگان
است. از این رو فرپایه ای می تواند بلند پایه ای را نکوهش کند. به شرط آنکه این کار در خلوت به نرمی و به
شکلی مؤدبانه باشد و بدون گستاخی و خشونت اما اگر دین در خطر است باید آشکار بیان شود. ) همان: ص
907 - 908 ( دربحث های آکویناس دو نوع نکوهش از هم تفکیک شده است نکوهش به خاطر گناهکار و
دیگری نکوهش بخاطر مصلحت عمومی. دومی را نکوهش قضایی می خواند. ) همان: ص 912 ( ابن ابی الحدید
اشاره می کند که اعراب جاهلی نهی از منکر را می شناختند.و با استناد به این پیمان ] حلف الفضول [ این
موضوع را ثابت می کند. ) کوک، ج 2 : ص 894 )ابن ابی الحدیدج 19 ص 305 ))
پس امر به معروف و نهى از منکر، به معناى داشتن حساسیت قوى نسبت به وجود منکرات و عدم وجود
معروفها است. مسلمان متعهد یا آن کس که زندگى اجتماعى فعالى دارد، کسى است که همواره در پى تحقق
هنجارهاى دینى و آرمانهاى آن در جامعه است و تلاش می کند آنچه مایه تضعیف آنها مىشود، از میان برود. از این رو
خود را موظف مىداند تا به هوش باشد و براى تحقق معروفها بکوشد و در جهت نابودى منکرات عمل کند. این
حساسیت گسترده و عمیق بر حسب لزوم گاه بهصورت پند و اندرز است و گاه در قالب اقدام عملى و ارائه جلوه
درستى از معروف. گاه نیز ضرورت اقتضا مىکند که براى حفظ جامعه اسلامى و یا نشر آرمانهاى دینى که خود از
برترین معروفها است سلاح برگیرد و به دفاع از آرمان خود برخیزد. پس جهاد نیز یکى از نمونههاى امر به معروف
4
و نهى از منکر است. بعلاوه سرنوشت مشترک آدمیان آنان را به تکاپوی رفع موانع و ایجاد زندگی جمعی سالم تر سوق
می دهد. )محمد حسین طباطبایی، تفسیر المیزان، 3 ، 327 ( ضرورت حساسیت جمعی نسبت به پاره ای از امور،
اندیشمندی چون کوک غیر مسلمان را بر آن داشت تا با مشاهده بی تفاوتی جمعی نسبت به خانمی که در مترو
نیویورک مورد تعرض قرار گرفت، موضوع را پیگیری نموده و آن را در فریضه امر به معروف و نهی از منکر اسلامی
یافته و یکی از کتب مرجع و نسبتا جامع از منظر مذاهب اسلامی را عرضه نماید.
بر این مبنا، روح این فریضه نه به دخالت در امور دیگران بلکه به دخالت در اموری باز می گردد که به سرنوشت
مشترک آنان مربوط است. یا هشدار به دیگران است در انجام یا ترک اموری که مصلحت آنان را به دنبال دارد.
بحث امر به معروف و نهی از منکر به عنوان زیر بنایی ترین عنصر شکل گیری جامعه دینی سالها است که به بحث
جدی در ادبیات سیاسی و دینی اجتماعی تبدیل شده است. گاهی مشاهده می شود که آمرین و ناهین از سوی –
مخاطبان مورد ضرب و شتم قرار می گیرند و وضع قوانین در دستور کار مجلس قرار می گیرد و نیروهای انتظامی در
چندین نوبت عزم خویش را برای مبارزه با مظاهر فساد جزم کرده اند و موعظه و نصیحت نیز مکرر توسط متولیان دینی
و سیاسی وعلمای اخلاقی و تربیتی صورت می پذیرد مع الوصف کمتر شاهد اثر بخشی این اقدامات هستیم.
تاکنون شاهد تأسیس ستاد امر به معروف و نهی از منکر و تدوین قوانین مختلف مرتبط با این موضوع بوده ایم و
در آخرین اقدام قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر از سوی مجلس شورای اسلامی تصویب و ابلاغ شد
و مقرر شد در حین اجرا نگرانی های ناشی از اجرای این قانون مرتفع گردد. اینک این قانون مجدد در دست بررسی
است و نویسنده درصدد است برای کمک به این فرآیند از دریچه جامعه شناختی تاریخی و سازمانی و با رویکرد آسیب
شناسانه به واکاوی موضوع مبادرت ورزیده و بر این باور است که غلبه فردانگاری تکلیف در فقه، خود را به قانون
تسری داده و کم توجهی به رویکرد جامعه شناختی و مخاطب شناختی موجب کمی کارآمدی قوانین از این دست گشته
است.
در این مقاله تلاش می شود تا با ارائه مدلی ترسیم کننده جایگاه نظارتهای عمومی و قلمرو و محدودیت های آن به
نقد قانون مزبور مبادرت شود و این پرسش مطرح است که با رویکرد جامعه شناختی قانون " حمایت از آمران به
معروف و ناهیان از منکر" چگونه ارزیابی می شود؟
5
برای پاسخ به پرسش به بررسی و تحلیل امر به معروف و نهی از منکر در فقه و آموزه های اسلام پرداخته و
مواجهه تاریخی با این فریضه در حکومت های اسلامی به اختصار تشریح شده و با رویکرد جامعه شناختی مسئله
شناسی صورت پذیرفته و راهکارهایی نیز برای برون رفت ارائه می شود.
مسئله تحقیق
طی چندسال اخیر، شاهد باز شدن پرونده های بسیاری از ضرب و جرح آمران به معروف و ناهیان از منکر بوده
ایم. "از ابتدای انقلاب تا اواسط سال 1392 ، هشتاد و پنج جانباز آمر به معروف و ناهی از منکر گزارش شده است.")
خبرگزاری ایسنا( . در بهار سال 90 بود که اخباری مبنی بر مضروب شدن روحانی آمر به معروف مخابره شد. روز دهم
اردیبهشت ماه آن سال این روحانی در محدوده خیابان 30 متری نیروی هوایی دختر و پسری را دید که پس از نهی از
منکر به آنها، پسر جوان به سمتش حمله ور شد و با مشت به صورتش کوبید. شدت جراحات وارده و ضربه آن قدر
شدید بود که چشم چپ این روحانی را تخلیه کردند و در حال حاضر از چشم مصنوعی استفاده می کند .
چند روزبعد هم امام جماعت دانشگاه علوم پزشکی تهران در آستانه ی نابینایی چشم راست خود قرار گرفت .
25 تیرماه سال 90 در یکی از محلات شرق تهران، جوان 19 ساله ای در حین بازگشت از هیأت در حالی که
همراه چند نفر از شاگردان یک مدرسه بود به واسطه امر به معروف و نهی از منکر مورد ضرب و شتم قرار گرفت .علی
خلیلی پس از سه سال تحمل درد و رنج، در نوروز سال جاری جان خود را به دلیل جراحات وارده از دست داد .
23 تیرماه 92 نیز بانوی محجبه ای پس از امر به معروف به زن بی حجاب، در ماه رمضان مورد ضرب و شتم قرار
گرفت. این موارد، تنها مواردی هستند که در رسانه ها منتشر شده اند و موارد بسیاری از دانشگاه ها و اماکن فرهنگی و
عمومی و غیره وجود دارند که به گوش هیچ کس نمی رسند اما هستند و نمی توان آن ها را انکار کرد.
در خصوص امر به معروف و نهی از منکر در اصل هشتم قانون اساسی آمده است:"در جمهوری اسلامی ایران
دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر وظیفه ای است همگانی و متقابل بر عهده مردم نسبت به یکدیگر، دولت
نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت. شرایط و حدود و کیفیت آن را قانون معین می کند."
امام خمینی در سال 1358 به شورای انقلاب ضمن پیامی تشکیل یک اداره مستقل از دولت را که دارای شعبی در
کل کشور بوده و ناظر برتمامی اعمال دولت اسلامی و تمام اقشار مردم می باشد را خواستار می شود. ) امام خمینی،
صحیفه نور، ج 9 : 213 ( در سال 1372 مقام معظم رهبری در راستای اجرایی نمودن اصل هشتم قانون اساسی فرمان
6
تأسیس ستادی تحت عنوان " ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر "را صادر می کنند. و در سال 1383 در قوه
قضائیه آیین نامه ای تحت عنوان " آیین نامه ستاد پیشگیری و حفاظت اجتماعی " به تصویب رسید. عمده وظیفه این
ستاد در حوزه امر به معروف و پیشگیری از جرم بیان شده است. و در سال 1384 مصوبه ای تحت عنوان "
راهکارهای اجرای گسترش فرهنگ عفاف و حجاب " توسط شورای فرهنگ عمومی تهیه شد و به تصویب شورای
عالی انقلاب فرهنگی رسید. در سال 1389 برای بررسی تخصصی امر به معروف و نهی از منکر پژوهشکده ای زیر نظر
ستاد احیاء در قم تأسیس گردید.
با بروز حوادث ناگوار در اجرای امر به معروف و نهی از منکر و ناکافی دانستن ضوابط موجود، مجلس شورای
اسلامی چندین نوبت به ارائه طرح اقدام کرده است. در تاریخ های 2 / 3 / 89 و 20 / 4 / 91 طرح یک فوریتی حمایت از
آمران به معروف و ناهیان از منکر دو مرتبه با عنوان " طرح امر به معروف و نهی از منکر" در مجلس شورای اسلامی
اعلام وصول شد، ولی به نتیجه نرسید. در تاریخ 1 / 4 / 93 بار دیگر نمایندگان مجلس طرحی را با عنوان " حمایت از
آمران به معروف و ناهیان از منکر " با قید دو فوریت مطرح نمودند که با یک فوریت آن موافقت شد و قانون حمایت از
آمران به معروف و ناهیان از منکر در جلسه علنی مورخ 23 / 1 / 94 به تصویب نهایی رسید و در تاریخ 2 / 2 // 94 شورای
نگهبان آن را تأیید کرد و در تاریخ 9 / 2 / 94 از سوی رئیس مجلس به رئیس جمهور ابلاغ گردید.
مفهوم شناسی
» نهی « به معنای فرمان دادن و در خواست ایجاد چیزی؛و شأن، شیء، کار و حادثه بکار رفته است. واژه » امر « واژه
به معنای بازداشتن، منع کردن و نهایت رسیدن می باشد؛ زیرا نهی، برغایت و بلوغ دلالت دارد و نهایت هر چیزی،
غایت آن است.
صاحب جواهر معتقد است که معروف در اصطلاح، هر کار نیکی است که دارای صفتی زائد برحُسن باشد؛ در
صورتی که انجام دهنده، حُسن آن را شناخته یا برآن راهنمایی شود و در اصطلاح منکر هر کار قبیحی است که انجام
دهنده، قبح آن را شناخته یابر آن راهنمایی شود. )نجفی، جواهر الکلام، 21 ، 356(
نظارت)مصدرعربی( در لغت به معنی نگاه، بررسی و حفاظت دقیق است)لفت نامه دهخدا( « ناظر در اصطلاح
به شخصی گویند که عمل یا اعمال نماینده شخص یا اشخاصی را مورد توجه قرار می دهد و صحت و سقم آن عمل
یا اعمال را به مقیاس معینی که معهود است، می سنجد.") لنگرودی، ۱٣۶۸ : ٧٠۶ )
7
امر به معروف و دعوت به خیر : دعوت به خیر زبانی و توام با نرمی و آرامش و فاقد هرگونه امر و نهی است در
حالی که در امر به معروف و نهی از منکر امر و نهی مطرح است هر چند این دو نیز همراه با آرامش و قول لین باشد. به
عبارت دیگر دعوت به خیر ماهیت تعلیمی دارد ولی امر به معروف دارای ماهیتی امری و الزامی است که پس از مرحله
دعوت به خیر است.) صادقی، :ج 5 : 319 )
امر به معروف و نظارت عمومی : نظارت عمومی مشتمل بر چهار مرحله است : 1. تعلیم و تعلم 2. دعوت به حق
و خیر 3 . خثر خواهی و دلسوزی که آن را نصح گویند و 4 . امر به معروف و نهی از منکر.) عمید زنجانی، 1421 ق،
ج 1 : 237 - 238 )
امر به معروف و نصیحت ائمه المسلمین: نصیحت ائمه مسلمین از ابعاد مختلفی با امر به معروف و نهی از منکر
متفاوت است. در ماهیت متفاوتند امر همراه با لزوم و الزام است. در حالی که نصیحت تنها خیرخواهی است. قوام
نصیحت به انگیزه ها ی خیرخواهانه آن است و در امر به معروف و نهی از منکر این مهم چندان دخالتی ندارد.) امام
خمینی، بی تا، : 471 )
مبنای نظری بحث
فردیناند تونیس، جوامع را به لحاظ شاکله جوامع از نظر پایه های روابط و مناسبات بین افراد و ساختارهای جامعه
دو گونه دانسته اند. جوامع سنتی و تشکیل یافته در محیط های کوچک در قالب دهکده و روستا که در این جوامع افراد
یکدیگر را می شناسند و رابطه صمیمی و عاطفی بین آنها رواج دارد و در چنین جوامعی کنترل های اجتماعی در بیشتر
موارد غیر رسمی و مبتنی بر شرم و حیاء است. افراد پشتوانه عاطفی و مالی و جانی هم بوده و در سلسله مراتب سنتی
حریم افراد پاس داشته می شود و در مقابل جوامعی که در گستره وسیع تر در قالب شهر و بزرگتر از ان شکل می یابد و
در این جوامع روابط مبتنی بر عقلانیت و حسابگری و غیر عاطفی است و ضوابط و قوانین رسمی کنترل کننده است.
اتزیونی شاکله جوامع و سازمانها را در ماتریسی ترسیم کرده که بر اساس آن سه نوع قدرت را در سازمانها و
جوامع متمایز می کند: قدرت اجباری، قدرت مادی و قدرت هنجاری.او سه نوع رابطه بیگانگی، حسابگری و اخلاقی را
به ترتیب برای آن سه قدرت بیان می کند. زندان نمونه ای از وضعیتی است که قدرت در آن اجباری و رابطه متناسب
با آن بیگانگی است. بازار نمونه قدرت مادی و رابطه حسابگرانه و مراکز مذهبی و عضویت در احزاب نمونه مراکز با
قدرت هنجاری و رابطه اخلاقی است. )صبوری، 1374 : 191 )
8
چالمرز جانسون نظم اجتماعی را با توجه به عنصر ساخت مورد توجه قرار داده است. به اعتقاد او اجزای متشکله
یک نظام اجتماعی نمونه های رفتاری است که بر مبنای توقع و انتظار رفتار مشابه سایرین بروز می کنند. این اجزاء
شامل تکالیفی است که بین اعضای جامعه توزیع شده و از آنها به عنوان " نقش" های اجتماعی نام برده می شود. نقش
ها را هنجار های اجتماعی مشخص می سازند. هنجارها قواعد مثبت حاکم بر رفتار ها هستند و خصوصیت نقش های
مختلف را تعیین می نمایند. و خود یا توسط روند قانونگذاری ایجاد می شوند یا ناشی از آداب و رسوم هستند. و یا در
هر دو ریشه دارند. هنجارها، مشتق از ساخت ارزشی یک نظام اجتماعی و جزئی از آن بشمار می روند. بدین رو،
ارزشها را ثبات و استحکام می بخشند. کارآیی هنجارها در تنظیم رفتار های مربوط به نقش ها متأثر از درجه همسازی
بین ساخت ارزشی یک جامعه و محیط حاکم برآن است. تعادل یک نظام اجتماعی وابسته به درجه سازگاری بین ارزشها
و تقسیم کار در آن است. و از آنجا که این دو عامل تعیین کننده ساخت نظام جامعه نیز هستند، تغییر در آنها به تحول
در ساخت اجتماعی منجر می گردد، یک نظام اجتماعی سالم می تواند ساخت خود را بدون بر هم خوردن حالت تعالی
خود تغییر دهد. ) خیری، بررسی حداقل.. : 39 - 37 )
دورکیم وجدان جمعی را موجب انسجام اجتماعی می داند. این ادراک و احساسات و هنجارهای مشترک در
جوامع ابتدایی با کمی جمعیت و تقسیم کار ساده و با بساطت اخلاقی تحقق می یابد. به عبارت دیگر فرهنگ عمومی
این جوامع بر خرده فرهنگها و فرهنگ های تخصصی شکل گرفته در متن جامعه غلبه دارد. و حقوق کیفری و بازدارنده،
نماد این همبستگی و انسجام و ضامن نظم اجتماعی بشمار می رود. و در جوامع شهری دارای انبوه جمعیت، تقسیم کار
گسترده اجتناب ناپذیر بوده و آن تراکم اخلاقی و کاهش فراوانی احساسات و ادراکات هنجارهای مشترک را به دنبال
دارد. به عبارت دیگر فرهنگ های تخصصی و غیر مشترک غلبه می یابد و تفاوت ها برجسته تر می گردد. در این
جوامع نیز حداقل ادراک و احساسات مشترک و درک نیاز به پیوند اجتماعی فرهنگ عمومی مشترک انسجام – -
اجتماعی را ضمانت کرده و همبستگی در قالب حقوق ترمیمی و متولی جامعه پذیری افراد تجلی می یابد.
زتومکا، منشأ وحدت فردی و اجتماعی را عمدتا آرمانی و هنجاری ساخت اجتماعی می داند و محرک اولیه تغییر
در تحلیل نهایی را خلاقیت انسانی می داند. از این منظر، نظم اجتماعی محصول آرمانهای مشترک ) ارزش شناسی،
وجود شناسی، تکلیف شناسی و زیبایی شناسی(، هنجارهای مشترک ) هنجارهای اخلاقی، اجتماعی، رؤیه ای (، تعامل
مشبک ) روابط گفتاری، اجتماعی، سیاسی، مبادله( و مواضع اجتماعی مشبک ) ذهنیت، نقش اجتماعی، رتبه اجتماعی و
9
سرمایه اجتماعی ( است. پس نظم اجتماعی نتیجه نفوذ متقابل مجموعه های مشترک آرمانی و هنجاری با شبکه های
فرصتی و تعاملی کنشگران فردی و جمعی است. ) چلبی، : 35 - 36 )
اندیشمندان مسلمان نظیر فارابی نیز مدینه فاضله ترسیمی خود را بر چند رکن بنا کرده اند که عبارتند از: آگاهی و
معرفت آحاد افراد جامعه، تعاون، سعادت، عدالت، محبت و رهبری. بر این اساس آمیختگی و هماهنگی حکمت نظری
و حکمت عملی تمایز این جامعه از جوامع غیر فاضله است. به عبارت دیگر هم در این جوامع شناخت به مصالح و
مفاسد برای احاد افراد جامعه وجود دارد و هم اینکه آحاد افراد جامعه بدان پای بند هستند فارابی ارزشهای مشترک را
در چارچوب محبت و عدالت مورد توجه قرار داد، و بر این باور است که عامل اصلی همبستگی محبت است و استقرار
و استمرار آن در گرو عدالت است. محبت و دوستی موجب پیوند آحاد افراد جامعه شده و عدالت موجب پویایی و
استمرار آن میگردد. فارابی بر همین مبنا در سطوح ارتباطات خرد بر همبستگی بر اساس محبت تأکید می کند ولی
استمرار همبستگی را با ابتناء بر عدالت میسر می داند. و ارزشهای مشترک را در چارچوب محبت و عدالت مورد توجه
قرار داد، و بر این باور است که عامل اصلی همبستگی محبت است و استقرار و استمرار آن در گرو عدالت است.البته
همه اینها در حداقل ظرف اجتماعی به نام شهر قابل تحقق است. پس شهر او شهری نظیر شهرهای امروز جوامع مبتنی
بر عقلانیت و حسابگری و روحیه فردگرایی نیست.)رجبی، 1378 : بحث اندیشه فارابی( خواجه نصیر الدین طوسی
تعاون )همکاری مبتنی بر مساوات و اعتدال( را تنها ضامن نظم و اعتدال در جامعه و تأمین نیازهای طبیعی انسان
میداند، به نحوی که عدم تحقق آن به بینظمی و اختلال در جامعه و حتی نابودی نوع انسان منجر میشود. )همان :
155 )
شهید صدر نیز با ارائه نظریه استخلاف بر آن است که لازمه خلیفه الهی بودن آدمی آن است که اولا مسئولیت پذیر
باشد و ثانیا خود را امانت دار بداند و این دو عنصر او را به سوی آزادگی در رفتار و حریت هدایت می کند.) حکیم،
مجتمنا: 186 - 189 )
آنچه از این رویکردهای نظری و آموزه های اسلامی استفاده می شود این است که :
اول: در جامعه اسلام کنشگر قوام جامعه است. اسلام جامعه توده شده و بی تفاوت را بر نمی تابد. پس فرهنگ
سازی باید بر مبنای معرفت افزایی و آمادگی حضور فعالانه و مسئولانه افراد صورت پذیرد
10
دوم: جامعه اسلامی جامعه ای پویا است و تخصص گرایی و قانون گرایی را با ترسیم حق الله 2 به عنوان حق
الاجتماع و تضمین کننده حداقل وجدان جمعی که تولید نظم اجتماعی می کند، به رسمیت شناخته است. به رسمیت
شناسی بنای عقلاء و سیره متشرعه در این راستا قابل بیان است. انعطاف پذیری قانونگذاری متناسب با شرایط و البته
مبتنی بر اصول نیز بکارگیری الگوی کارآمد و منعطف را مورد تأیید قرار می دهد. بر این مبنا آنچه را موجب اختلال در
نظم عمومی و تضییع حقوق آحاد افراد جامعه گردد، بر نمی تابد. از این نظر اقدامات فردی جای خود را به قانون
گرایی و التزام بدان می دهد. کیفر مبتنی بر قانون و شرع و نه تشخیص فردی، اصلاح گری فردی و اجتماعی در قانون
گذاری به عنوان هدف قانون گذاری، بازدارندگی مجازات، کیفر به فراخور شخصیت مجرم و شرایط شخصی و
خانوادگی و تعادل میان جرم و کیفر نیز بر این خصلت می افزاید. و این نظام با شریعت سهله و سمحه به معنی آسان و
سهل و با قواعدی چون قاعده لاحرج، قاعده لاضرر، قاعده ید، قاعده سوق مسلمین، اصاله البرائه، حمل فعل مؤمن بر
صحت زمینه تحقق عقلانی می یابد.
سوم: جامعه از نهادها و سازمانهای مختلفی شکل یافته که برخی چون نهادهای مذهبی نظیر مسجد قاعده رفتار
اخلاقی بر آن حاکم است و برخی چون بازار، حساب و کتاب و قانون ضامن بقای آن است و برخی نیز چون
سازمانهای انتظامی و نظامی قاعده الزام و اجبار بر آن حاکم است. پس امر به معروف به عنوان تکلیفی شرعی و فردی
مبتنی بر حساسیت نسبت به معروف ها و منکرات در شاکله نمونه سازمانی اول حضور دارد؛ ولی در نمونه دوم و سوم
اساسا قوانین و الزامات تضمین کننده نظم سازمانی است و این دو فریضه به عنوان تکلیف همگانی مکمل آن ضوابط و
قوانین الزامی لحاظ می گردد.
– 2 جرایم در حقوق اسلامی به موارد زیر تقسیم میگردد:
– الف(حدود: مجازات معینیاند و حقالله شمرده میشود. لذا قابل اسقاط نیستند. بر مصلحت عمومی دفع فساد از جامعه و تأمین سلامت و امنیت
استوارند.جرایم مستوجب کیفر حدود ده مورد خلاصه میشود: ۱ زنا؛ - ۲ قذف؛ - ٣ شرب خمر؛ - 4 سرقت؛ - 5 محاربه؛ - ۶ ارتداد؛ - ٧ بغی؛ - ۸
لواط؛ - ۹ مساحقه؛ - ۱٠ قوادی ]سه جرم اخیر تنها در فقه جعفری از حدود شمرده میشوند[.این حقوق پایه نظم اجتماعی بشمار می روند. و -
لازم الاجرایند. مثلا در زنا اگر علنی شد زانی و مزنیه علیه نمی توانند بگویند ما به این عمل رضایت داشته ایم. الزاما افراد باید این حریم ها را
رعایت کنند.
– ب(قصاص و دیات: مجازاتی معیناند و حقالناس به حساب میآیند. لذا قبل مطالبه و اسقاط و تبدیلاند. اموری با غلبه جنبه شخصی بحساب
می آیند.
– ج(تعزیر: مجازات جرایم تعزیری نامشخصاند و قاضی در انتخاب آزاد است. و تعیین مصادیق آن در هر زمان به حاکم شرع واگذار گردیده
است.
11
چهارم: برقراری نظم عمومی پایدار مستلزم هماهنگی نظام هنجاری اخلاقی بر مدار محبت ونظام حقوقی بر مدار
قانون و عدالت است.
روابط انسانها"از نظر قلمرو شخصی یا اجتماعی داشتن رابطه
بر پایه مصالح اجتماعی"اجتماع بما هو الاجتماع بر پایه مصالح فردی
حق الله )حدود الهی( حق الناس
التزام به قانون بر پایه عدالت حد نصاب تعامل حقوقی:بر پایه عدالت
تشویق تعامل اخلاقی: ایثار و اغماض و..: بر پایه محبت
ساختار گرایی)در مفهوم واقعیت گرایان(
اجتماع ساخت و کنش کنش گرایی و )شکل گیری ساخت ذهنی با
فهم مشترک عموم مردم(
پنجم: ساختار متفاوت جوامع، مستلزم تفاوت در اقدام است. در جامعه دارای تعلقات اجتماعی قومی و قبیلگی
ملتزم سازی افراد با بهره گیری از کنترل های غیر رسمی و حیاء و اقتدار برخی افراد قابل تحقق است؛ در حالی که در
جوامع امروزی تعلقات قومی عشیره ای کاهش یافته و ساحت گزینش گری افراد افزایش یافته است بنابر این اثر -
بخشی کنترل های غیر رسمی کاهش یافته و کمتر می توان با بهره گیری از امور اخلاقی اصلاح رفتاری ایجاد کرد. ولی
نقش کنترل های رسمی سازمانی و تعلقات تشکیلاتی و حزبی و سازمانهای مردم نهاد افزایش یافته است.
نگاهی تاریخی به موضوع
امر به معروف به صورت سازمانی و دولتی و به عنوان وظیفه محتسب " نخستین بار در زمان مهدی خلیفه سوم
عباسی به وجود آمده هر چند تأسیس این سازمان در عهد امویان در شهر واسط هم گزارش شده است.در برخی دوره
12
ها این سازمان زیر نظر خلیفه و در برخی موارد زیر نظر قاضی رهبری می شد.")رضایی راد، 1384 ، ص 88 (" این
سازمان بر بیش از هفتاد مورد از رفتار های اجتماعی نظارت می کرد. از کارهایی چون : نظارت برامور اقلیت ها و
مبارزه با بدعت های اعتقادی و فقهی گرفته تا وضع خانه سازی، نظارت بر داروسازی و پزشکان و مکتب خانه ها و
رسیدگی به امور بازار که این امور به وسیله مأموران مخفی و آشکاری به نام عریف یا امین انجام می گرفت. البته در
بعضی دوره ها وظایف شهرداری ها و رسیدگی به مسائل رفاهی هم بر عهده حسبه قرار گرفت. ولی به رغم اعتقاد
پژوهشگرانی چون جرجی زیدان و برخی دیگر وظیفه اصلی سازمان حسبه امر به معروف مورد توجه قرار می گرفت.
")همان: 90 ("در کنار سازمان و نیروهای حسبه، سازمان شرطه، قاضی مظالم یا حاجب یا متصدی خراج و صاحب بیت
المال نیز فعال بوده اند. محتسب خلیفه را نهی از منکر می کرد و یا قاضی را از سهل انگاری در رتق و فتق امور مردم
باز می داشت. و هیچ کدام حق سرپیچی نداشتند و سخن او را به کار می بستند. تداخل کار محتسب و حاکمان موجب
شد تا بعضی از علمای اهل سنت کوشیده اند تا امر به معروف را به امور اخلاقی محدود سازند.و در کتاب های خود
بخشی از مسائل امر به معروف را ذکر نکنند و به جای آن نصیحت را وظیفه عموم مردم بدانند.")همان: 110 )
"در ایران در عصر غزنویان و سلجوقیان فعالیت حسبه به اوج خود رسید و در هر شهر و روستایی نماینده ای از
نمایندگان حسبه حضور داشت
در عصر صفویه در بسیاری از شهرهای بزرگ ایران یک محتسب وجود داشت و همه آنها زیر نظر محتسب
الممالک بودند و این نهاد سازمان و تشکیلات خاصی یافته بود.")همان : 111 ("کار امر به معروف و نهی از منکر در
حیطه اختیارات شیخ الاسلام قرار گرفت. محتسب در دوره صفویه دفتری داشت که در آن اسم تک تک نانوایان و
صاحبان سایر مشاغل و نشانی محل کار آنها به ثبت می رسید. حتی بعضی از صاحبان مشاغل موظف بودند که دکه
خود را در کنار دکه محتسب بنا کنند تا او از نزدیک بر کار آنها نظارت داشته باشد و آنها بدون اجازه محتسب حق
کسب نداشتند. همچنین محتسب مهری داشت که در صورت مصلحت به علامت تأیید بر روی کالای فروشندگان یا
نامه هایی که صادر می کرد؛ مهر می زد. و می گفت مهر به نامه زدن بهتر از بد گمان شدن است. ")همان: 120 - 121 )
"وزن کردن کالا ها و رعایت قیمت کالاها از جمله مواردی است که محتسب انجام می داد. عریف به عنوان
کارشناس محتسب فعالیت می کرد. و نیز نماینده یا وکیل هر صنف با محتسب مرتبط بود که دار الوکاله را بوجود آورد.
")همان: 122 ( "وظیفه قضاوت هم بین سه نفر تقسیم می شد: قاضی، قاضی مظالم و محتسب. قاضی عهده دار حل
اختلافاتی بود که با دین ارتباط داشت؛ محتسب در مسائلی دخالت می کرد که به امنیت و نظم عمومی مربوط می شد و
13
حل و فصل آن محتاج سرعت بود و حل قضایایی که قاضی و محتسب از آن عاجز می ماندند بر عهده قاضی مظالم
بود. مانند رسیدگی به اختلاف میان مردم و مسئولان." )همان: 124 ("در بعضی از منابع تاریخی آمده است که حسبه
برای حفظ موقعیت خود از دولت مردان اطاعت محض می کرد و دخالت های مغرضانه و نامشروع در امور جزئی مردم
روا می داشت و علاوه بر دخالت های خشن و نامناسب در امور اقلیت های مذهبی به کشتن کسانی می پرداخت که
عقیده آنها را قبول نداشت و یا به اعتقاد ایشان مشکوک بود ")همان: 180 (" این که حتی در ایران عصر حاضر هم از
خطر سیاسی شدن نیروی انتظامی گفت و گو می شود نشان دهنده این مطلب است که خطر سیاسی شدن امر به معروف
خطری نیست که محدود به یک زمان یا یک مکان یا محدوده ای خاص باشد و در هر زمان و مکانی می تواند اتفاق
بیفتد.")همان: 181 ( شاید به همین دلیل است که بر خلاف فقهای اهل تسنن فقهای شیعه از عنوان حسبه استفاده نکرده
و همان عنوان امر به معروف و نهی از منکر را به کار برده اند.
امر به معروف و نهی از منکر در مباحث فقهی
و آنو ارزیابی آن :
سنت فقهى ما بر این قرار است که مباحث امر به معروف در کتاب الجهاد و به عنوان بخشى از آن نقل مىشود.از
نظر فقهای شیعه نظیر شهید دوم در روضه البهیمه ج 2 ص 234 ، شیخ طوسی در الاقتصاد ص 147 ، شهید اول در
الدروس الشرعیه ج 2 ص 118 ، کاشف الغطا در کشف الغطا ص 419 و شیخ انصاری در المکاسب ص 18 و
المکاسب المحرمه ج 1 ص 204 امر به معروف و نهی از منکر واجب عقلی است. برخی گفته اند طبق اجماع واجب
نقلی است
از نظر برخی فقها این دو فریضه واجب کفایی اند و با انجام و اقدام برخی از دیگران ساقط می شود؛ چرا که
غرض شارع وقوع معروف یا ارتفاع منکر است که با انجام عده ای محقق می شود. و طبق نظر دسته ای دیگر از فقها
وجوب آن عینی است؛ چرا که اصل در وجوب وجوب عینی است.)جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج 21 ، ص:
359 )
غالبا فقها براى این فریضه چهار شرط را برمىشمارند :. 1 شناختن معروف و منکر؛ 2 احتمال تأثیر؛ 3 اصرار بر ادامه
منکر و ترک معروف؛ 4 موجب مفسده نبودن اجراى آن؛ برخی شرط پنجمی اضافه کرده اند و آن پایبندى آمر و ناهى به
گفتههاى خویش است.
14
لازمه این شرایط آن است که با رویکرد کنشگرایی و فردگرایانه و نه فقه اجتماعی و رویکرد ساختارگرایانه موضوع
مورد توجه قرار گیرد. به عبارت دیگر خطاب به آحاد افراد جامعه است که در مواجهه با دیگران تشخیص دهند که
تکلیف آنها نسبت به موضوع چیست؟ آیا مخاطب آنها تأثیر پذیر هست یا خیر؟ و آیا خطری آنها را تهدید می کند یا
خیر؟ این شرایط به شرطی تحقق می یابد که فرد مخاطب خود را بشناسد و این وضعیت در جوامع شهری امروزی به
عنوان تعهد نسبت به شهروندان ناشناخته قابل تحقق نیست و تکلیف ساقط می شود.
لازمه عقلی بودن این دو فریضه آن است که مکلف از آگاهی کامل نسبت به موضوع برخوردار باشد و به تمام
جوانب موضوع احاطه داشته باشد و این به معنای آن است که تا مکلف تکلیف را نشناسد تکلیفی بر او نیست. بر این
اساس در بین فقها در خصوص اینکه علم داشتن شرط وجوب است یا شرط واجب اختلافی است.در صورتی که شرط
وجوب باشد مثل شرط استطاعت است برای وجوب حج. پس جاهل معذور است و در صورتی که شرط واجب باشد
مثل تحصیل طهارت است برای نماز. پس شخص تا هنگامی که ناآگاه است، جایز نیست اقدام به امر و نهی کند، لیکن
این فریضه بر وی واجب است، همان طور که نماز بر هر مکلفی واجب است، حتی بر کافر و شخص فاقد طهارت، اما
انجام آن از طرف او صحیح نیست )زین الدین بن علی العاملی، 1414 ه، 3 : 101 - 1 - 02 )
در خصوص شرط احتمال تأثیر نیز رویکرد فردی بر فقه حاکم بوده و عمدتا احتمال تأثیر را به معنای تأثیر بر
شخص و مصداق مورد امر و نهی دانسته اند؛ در حالی که با رویکرد فقه اجتماعی احتمال تأثیر می تواند به معنای تأثیر
در سطح جامعه مطرح باشد که نفس زنده بودن این فریضه و تأثیر مجموعی اقدام به این فریضه می تواند مؤثر واقع
شود.بنابر این با رویکرد اجتماعی به این تکلیف نمی توان امر به معروف را بی تأثیر دانست و دست کم اینکه با اجرای
این تکلیف پویایی جامعه دینی و زنده بودن احکام الهی به منصه ظهور می رسد. به نظر می رسد با رویکرد اجتماعی
این موضوع را می توان با دو رویکرد بررسی نمود
الف( رویکرد طریقی؛ به این معنا که اثر بخشی ایفای این تکلیف مورد توجه قرار گیرد.
ب( رویکرد موضوعی؛ به این معنا که احیاء این فریضه به خودی خود مورد توجه قرار گیرد و نشان داده شود که
مردمی هستند که نسبت به حاکمیت ارزشهای اسلامی حساسند و جامعه بی تفاوت نیست. در این رویکرد اثر بخشی در
موضوعات فردی و اجتماعی متفاوت است. در موضوعات فردی اثر بخشی با تأثیر روی مورد خاص سنجیده می شود
و حال آنکه در اثر بخشی در موضوعات اجتماعی اثر بخشی لزوما به معنای اثر مترتب بر مورد نهی و امر سنجیده نمی
شود. چرا که در اینگونه موارد ممکن است چه بسا اثری بر یک مورد مترتب نباشد ولی تکرار آن از سوی افراد مختلف
15
فضا را بر منکر و ایفای معروف بگشاید. وانگهی گاهی خود فضا سازی و نشان دادن حساسیت موضوعیت دارد گرچه
به ظاهر اثری مستقیم بر این اقدام مشاهده نشود. گاهی نهی از چیزی ممکن است موجب شود از وخیم تر شدن اوضاع
پیشگیری کند و متخلفان فردی یا سازمانی را از توسعه اقدامات ناشایست محتاط کرده و باز دارد.
بر این اساس برای انجام این فریضه دو عرصه را باید از هم تفکیک کرد:
الف( عرصه تعاملات و ارتباطات فردی، خانوادگی، صنفی : آنچه از شرایط امر به معروف و نهی از منکر که عموما
در کتب فقهی مورد توجه قرار گرفته به این عرصه ناظر است. از جمله : آگاهی آمر به معروف و ناهی از منکر؛ احتمال
ترتیب اثر؛ منتفی بودن احتمال خطر و..
ب( نظام اجتماعی و توجه به کلیت مصالح جامعه در این عرصه معیار " اهمیت "موضوع است در این صورت
ممکن است جانها به خطر بیفتد ولی چون قضیه مهم است منعی ندارد چون قیام امام حسین ) ع( برای اقامه امر به
معروف و نهی از منکر در سطح جامعه
در عرصه توجه به مصالح کلان جامعه و کلیت جامعه نیز شرایط مختلفی متصور است از قبیل توجه به نوع
حاکمیت. بدیهی است در زمان حاکمیت مشروع اسلامی چون حاکمیت ولایت فقیه شرایط متفاوتی برای اجرای این
تکلیف وجود دارد و باید ملاحظات ویژه تقویت و همسویی با نظام مورد اهتمام قرار گیرد اما در زمان حاکمیت استبداد
و حاکم نامشروع شرایطی چون تقیه در وقت مقتضی و حفظ جان و مصلحت در جای خود قابل بررسی است و همه
اینها به مقتضای شرایط متفاوت بوده و از منطق نظام سیستمی اسلام در اولویت بندی به امور تبعیت می کند. لذا نمی
توان نسخه ای واحد پیچید و مسائل را با ساده انگاری دسته بندی کرد.
در برخی روایات بر وجود قدرت در ایفای این فریضه تأکید کرده است. "مرحوم شیخ انصاری نیز معتقدند اگر امر
به معروف و نهی از منکر نیاز به قدرت و ولایت و حکومت داشت واجب است که به سراغ تشکیل قدرت رویم و
حکومت تشکیل دهیم." ) قرائتی : 27 ( شیخ طوسی در تهذیب معتقدند که امر به معروف و نهی از منکر بر همه واجب
نیست بلکه بر قوی مطاع عالم به معروف و منکر واجب است. چرا که قرآن فرمود ولتکن منکم امه یدعون..)آل
عمران: 104 (یعنی تکلیف مختص عده ای خاص است.
از شرایط ایفای این فریضه، طبق نظر فقها، نبود احتمال خطر برای آمر به معروف و ناهی از منکر است. اگر چه اشتراط
امن از ضرر با دلائل محکمی چون قاعده لاضرر و احادیث صریح قابل تأیید است در مقابل این ادله احادیث دیگری نیز
داریم که فرار از امر به معروف را به بهانه وجود ضرر و عذر تراشی هایی از این دست سرزنش کرده و کسانی را که
16
برای این وظیفه خود را به خطر انداخته مورد تشویق و ستایش قرار داده اند.)حر عاملی، ج 11 ص 401 باب 2 از ابواب
الامر النهی حدیث 6 )
بعلاوه این رویکرد فردگرایانه توجیهی برای ورود در جایی که خطر جدی آدمی را تهدید کند، باقی نمی گذارد و
حال آنکه در مسائل مهم و مبارزه با جائران بی تردی خطر جانی و مالی محرز است. این نقیصه فقهی در اندیشه فقهی
امام خمینی جبران شده و ایشان معتقدند که موضوع اگر از امور مهم جامعه اسلامی همچون حفظ نوامیس مردم و محو
اسلام و امحاء بعضی شعائر دینی بود؛ در این صورت معیار ملاحظه اهمیت موضوع است، نه خطر داشتن و بیم جانی و
امثال آن.) امام خمینی، تحریر الوسیله، ج 2 ، بحث امر به معروف و نهی از منکر( شهید صدر به دو ساحت خرد و کلان
اجرای امر به معروف و نهی از منکر اشاره می فر ماید : " گاهی مراد از امر و نهی تذکرات و موعظه فرد به فرد و درباره
کارهای شخصی است نظیر اینکه کسی که غیبت می کند و شما او را از این کار نهی می کنید در این امر و نهی شرط
احتمال اثر و نبود خطر جانی قابل قبول است و گاهی مراد امر به معروف و نهی از منکر جلو گیری قاطع از بدعت ها،
انحرافات فکری و عملی و سیاسی جامعه، مفسدین فی الارض و احقاق حق و حذف باطل از جامعه و تغییر نظام رژیم
فاسد است. در این موارد شرط نبود خطر مطرح نیست و اگر جانها و مالها فدا شود تا قانون خدا عمل شود ارزش
دارد.") قرائتی : 45 )
اصرار مرتکب منکر بر کار خلاف نیز حاکی از این است که تکلیف در مواردی است که مکلف مخاطب خود را
می شناسد و او را زیر نظر دارد و بر این اساس در مورد افراد ناشناس نمی تواند در این خصوص قضاوتی داشته باشد.
است.
بی نظمی و اختلال نظام از آسیب های مترتب بر روش انفرادی در اجرای این فریضه است. " این جاست که می
توان دریافت که چرا برخی از علمای شیعه وجوب امر به معروف را و بعضی دیگر مرحله عملی و یدی آن را به اذن
حاکم شرع مشوط دانسته اند.") رضایی راد، 1384 ، ص 73 )
بر خلاف رویکرد غالب فقهی در روایات با رویکرد ساختارگرایی نیز به موضوع امر به معروف و نهی از منکر
توجه شده است.به این معنا که بستر ها و زمینه ها و ارکان جامعه باید طوری طراحی شود که زاینده نیکی ها و باز
دارند زشتی ها باشد. بر این اساس:
 " منکر مثل آتشی توصیف گردیده است که اگر با نهی خاموش نشود همه چیز را می سوزاند )بحار
الانوار ج 14 : 308 )
17
 با امر به معروف و نهی از منکر، جامعه از حاکمیت اشرار مصونیت می یابد. ") بحار، 97 : 72 )
 خداوند فرزندان را به کردار پدران مورد عتاب و انتقاد قرار می دهد.) آل عمران : 183 )
 با اینکه شتر صالح را یک نفر کشت این عمل به قوم نسبت داده می شود.)شمس: 14 )
 گناه در جامعه مثل سوراخ کردن کشتی در دریا توصیف می گردد که خسارت آن تنها فرد مجرم را در بر
نمی گیرد.
 پس با اقامه امر به معروف و نهی از منکر جامعه در امنیت قرار می گیرد و جاده ها امن و در آمدها حلال
و حقوق مردم اداء می شود. )کلینی، الفروع من الکافی، ج 5 ، باب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر،
روایت 1 ، ص 55. )
مروری بر قانون مزبور
قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر، مشتمل بر 24 ماده و نوزده تبصره است.در این قانون معروف
و منکر عبارت دانسته شده از هرگونه فعل، قول و یا ترک فعل و قولی که به عنوان احکام اولی و یا ثانوی در شرع
مقدس و یا قوانین مورد امر قرار گرفته و یا منع شده است. امر به معروف و نهی از منکر در این قانون ناظر به رفتاری
است که علنی بوده و بدون تجسس مشخص باشد. و مراتب آن طبق رویه متداول در فقه عبارت است از قلبی، زبانی،
نوشتاری و عملی که مراتب زبانی و نوشتاری آن وظیفه آحاد مردم و دولت است و مرتبه عملی آن در موارد و حدودی
که قوانین مقرر کرده تنها وظیفه دولت است. بر اساس این قانون در اجرای امر به معروف و نهی از منکر نمی توان
متعرض حیثیت، جان، مال، مسکن، شغل و حریم خصوصی و حقوق اشخاص گردید، مگر در مواردی که قانون تجویز
کند و نمی تواند به عنوان امر به معروف و نهی از منکر به اعمال مجرمانه از قبیل توهین، افترا، ضرب، جرح و قتل
مبادرت ورزید. مرتکب طبق قانون مجازات اسلامی، مجازات می شود.
در ماده 8 این قانون، حق دعوت به خیر، نصیحت، ارشاد در مورد عملکرد دولت به مردم داده شده و طبق ماده 9
اشخاص حقیقی و حقوقی حق ندارند در برابر اجرای امر به معروف و نهی از منکر مانع ایجاد کنند. ایجاد مانع
مستوجب محکومیت به حبس تعزیری یا جزای نقدی درجه هفت می گردد.
18
در ماده 10 با نام بردن از برخی دستگاههای متولی فرهنگ سازی نظیر آموزش و پرورش، وزارت علوم، سازمان
صدا و سیما و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از آنها خواسته است تا در جهت بالا بردن سطح آگاهی مردم از طریق
آموزش و اطلاع رسانی اقدام کنند.
در ماده 11 نیز، قوه قضائیه را مکلف به رسیدگی به جرائم موضوع این قانون با تأسیس شعب ویژه کرده است. و
در تبصره آمده است که آمران به معروف و ناهیان از منکر مشمول حمایت های قضایی موضوع ماده 4 قانون حمایت
قضایی از بسیج می گردند.
در ماده 12 برخی نهادها از قبیل وزارت خارجه موظف شده اند که اتباع خارجی را قبل و حین ورود به کشور
نسبت به قوانین و مقررات و رعایت شؤون اسلامی آگاه کنند.
در ماده 13 مقرر شده که در مواردی که جانی شناسایی نشده و یا تمکن مالی نداشته باشد دیه از محل تبصره ماده
9 این قانون وجوه در اختیار ستاد پرداخت گردد. – –
در ماده 14 آمده است که سازمانهای مردم نهاد مطابق اساسنامه آنها در زمینه امر به معروف و نهی از منکر می
توانند مطابق ماده 66 قانون آیین دادرسی کیفری و تبصره های آن اقدام کنند.
در ماده 15 نیز آسیب دیدگان جسمی و جانی بابت امر به معروف و نهی از منکر مشمول قانون جامع خدمات
رسانی به ایثارگران دانسته شده اند.
برای اجرای این قانون در ماده 16 ستاد امر به معروف و نهی از منکر پیش بینی شده است که 12 وظیفه نظیر
سیاست گذاری، آسیب شناسی، تعیین الگوهای رفتاری، زمینه سازی مشارکت مردمی، رصد اقدامات، تدوین راهبردهای
آموزشی، آموزش و پژوهش و ترویج فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر، شناسایی ظرفیت ها، حمایت از اقدامات
قانونی و ارائه گزارش سالانه به مقام معظم رهبری و قوای سه گانه را بر عهده دارد.
بر اساس این قانون وزارت کشور موظف شده نظر مشورتی ستاد را در ارائه مجوز فعالیت به سازمانهای مردم نهاد
که بخواهند در این زمینه فعالیت کنند، اخذ نماید. و مراجع ذیربط، هرگاه بدون عذر از صدور مجوز استنکاف کنند
مستوجب مجازات موضوع ماده 570 قانون مجازات اسلامی شناخته شده اند. در تبصره نیز آمده که وظایف ستاد نافی
وظایف وزرا و مسئولان نیست
در ماده 19 اعضای ستاد در سه رده کشوری، استانی و شهرستانی تعیین شده اند. بر اساس آن یکی از ائمه جمعه
موقت تهران ریاست ستاد را برعهده خواهد داشت و برخی وزارت خانه ها و رئیس صدا وسیما، سازمان تبلیغات،
19
فرماندهی نیروی انتظامی، رئیس بسیج، دبیر ستاد ائمه جمعه عضو این ستاد خواهند بود. و متناظر آن ستادهای استانی و
شهرستانی تشکیل می گردد.
در مواد پایانی نیز بر ارائه گزارش به مراجع ذیربط تأکید شده است.
پس از ابلاغ قانون از سوی مجلس، اشکالات و ایراداتی بر این قانون گرفته شد و در نهایت مقرر گردیده قانون
اجرا شود و اصلاح و تدوین قانون جامع امر به معروف و نهی از منکر نیز پیگیری شود.
نقد و ارزیابی قانون
" حمایت منکرحمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر "
اصولا در مدل نظام ارزش مدار ایران برای راهبری و نظارت، ابعاد حقوقی و قانونی با ابعاد اخلاقی آمیخته شده
است. استانداران به عنوان نهاد قانونی و دارای حوزه مسئولیتی مشخص در کنار ائمه جمعه با ساختار نظارتی و اخلاقی،
حضور نمایندگان رهبری در دستگاههای نظامی و غیر نظامی، حضور مربیان پرورشی در کنار آموزگاران، کارکرد سیاسی
هیآت مذهبی به صورت غیر رسمی در کنار تحزب گرایی نمونه هایی از این آمیختگی است. بعلاوه استفاده از نیروی
مردمی تحت عنوان تظاهرات و راه پیمایی در موضوعات مختلف از جمله مسائل سیاسی همواره مورد توجه دولت
مردان بوده و به عنوان شاخصی از مردم سالاری دینی و اقتدار ملی تلقی گردیده است. از این نظر ساختار نظام اجتماعی
و سیاسی ایران قابل مقایسه با دیگر جوامع نیست. جامعه ای که هم از ظرفیت و نیروی عظیم مردمی بهره می برد و هم
خود را در قالب نظامی قانونی و مبتنی بر ضوابط مستند و مکتوب مدنی و کیفری بازشناخته است. بنابراین در ساختار
حکومتی و سیاسی و نظام اجتماعی وجود نهادهای رسمی و غیر رسمی نظارتی به رسمیت شناخته شده است. الگوهای
مدینه فاضله ارائه شده از سوی اندیشمندان اسلامی نیز با تأکید بر آگاهی های مردمی و تعاون بین آنها و شناخت
سعادت حقیقی و ضرورت راهبری به سوی سعادت جامعه مقتضی حضور مردمی و وجود عناصر قوی احساس
مسئولیت اجتماعی آحاد افراد جامعه است. بنابر این در این مدل سازی گریزی از ایجاد فضای تحرکات مردمی نیست.
به رغم آنکه از روز نخست استقرار جمهوری اسلامی وجود تشکیلاتی برای نظارتهای عمومی و نظارت بر مردم
مورد بحث بوده است با این وجود از چند جهت تأسیس تشکیلات رسمی با احتیاط روبرو بوده است. یکی آنکه امر به
معروف و نهی از منکر سه وجهی است و بیانگر نظارت مردم بر دولت، مردم بر مردم و دولت بر مردم است. این ماهیت
قابل اجرا در قالب وزارتخانه ای که عمدتا یک بعد را پوشش می دهد؛ نیست و دیگر آنکه جمهوری اسلامی تجربه
دولت های اسلامی گذشته را پیش رو داشت و اجرای این فریضه با تأسیس امور حسبه و امثال آن که صرفا دارای
20
ماهیت دولتی بوده است؛ موفق نبوده است. از این نظر به طرح تشکیلاتی تحت عنوان ستاد و آنهم با زعامت ائمه جمعه
بسنده کرده است.و در این قانون نیز این مؤلفه حفظ شده است. با این وجود، این ستادها نتوانسته به نیازهای عرصه
نظارت عمومی پاسخ دهد و محصول آن تلاش برای تصویب قانون در این خصوص بوده است و آخرین تلاش هم با
ناخرسندی رئیس جمهوری مواجهه شده است.
این قانون، نیز، به رغم وجود عناصر مقوم کنشگرایی و ساختارگرایی، فاقد رویکرد مشخصی درباره نوع جامعه و
سازمان و مخاطب است. رویکرد فقه فردی بر این قانون نیز حاکم است و به بیان روابط بین اشخاص پرداخته و از
ترسیم زیر ساختها و ساخت های مناسب برای تسهیل فرآیند اجرای این فریضه بی بهره و یا کم بهره است.
اعتماد اجتماعی و فرهنگ سازی از امور زیر ساختی تحقق این دو فریضه است. اعتماد متقابل و تمایل به دخالت
است. اعتماد اجتماعی، سرمایه ای اجتماعی و کالایی همگانی است کیمیایی » منبع اخلاق اجتماعی « برای خیر عموم
دارای قداست است که دارای شاکلهای نمادین است و به وسیله نهادها و گروهها تولید و بر آگاهی و احساسات مردم
استوار است و مبادله و بازتولید میشود. دین از منابع اصلی سرمایه اجتماعی است؛ همانطور که قومیت و نژاد و زبان و
تاریخ یک ملت چنیناند. اتفاقات ناگوار با تدوین قانون حمایتی و بدون توجه به اعتماد اجتماعی مرتفع نمی شود.
اصولا در فضایی که تذکر در فرهنگ عمومی فضولی و دخالت در حریم خصوصی محسوب می شود، و شاخص های
موفقیت در اجرای کنترل های غیر رسمی کاهش یافته است، قانون حمایتی برطرف کننده مشکل اساسی در مسیر تحقق
موفقیت آمیز این فریضه نیست. و آسیب شناسی این وقایع آنهم پس از تجربه ای طولانی مستلزم شناخت جامعه
شناختی، روان شناختی و دانش سازمانی است. دور شدن از هویت و فرهنگ دینی، امروزه جوامع را به فردگرایی و بی
تفاوتی نسبت به سرنوشت مشترک و ضد ارزش تلقی کردن فرائضی چون امر به معروف و نهی از منکر سوق داده است
و متأسفانه برخی از این عناصر فرهنگی در جامعه اسلامی ما هم رسوخ نموده است؛ بطوری که فرائض جمع گرای
اسلامی بویژه در عرصه نصیحت و امر به خوبی ها و نهی از بدی ها کم رنگ شده و گویا این امور فضولی در کار
دیگران تلقی می گردد. این موضوع آنقدر در ذهنیت افراد نفوذ کرده که امروزه این عبارت را بارها از رسانه ها می
شنویم که نباید به نسل جدید امر و نهی کرد، آنها این گونه رفتار را بر نمی تابند. با وجود این، رویکرد موضوعی به این
دو فریضه به معنای نشان دادن اینکه جامعه نسبت به برخی امور حساسیت دارد؛ خود ارزشی است که از آثار آن نباید
عفلت کرد.
21
از اموری که می بایست در این قانون مورد توجه قرار گیرد تفکیک اموری است که در زمره حق الله به شمار می
رود و رعایت آنها مصالح عمومی را در بردارد و دولت باید به عنوان اجبار با متخلفان برخورد کند و در این عرصه
قانون گذاری شده و نباید نیازی به ورود مردم باشد. از این قبیل است همه مواردی که حاکمیت برای آن قانون مشخص
دارد. تعیین تکلیف سازمانهای مردم نهاد و تشکلها و احزاب و تمایز آن با اموری که از عموم مردم انتظار ورود و
نظارت می رود در قانون لازم و ضروری است. به عنوان مثال اگر رعایت حجاب حق الله تلقی می شود، این بدین معنا
است که دولت نباید این موضوع را به امر به معروف و نهی از منکر واگذارد؛ بلکه نخست می بایست برای آن قانون
نوشته و امر به معروف و نهی از منکر را به عنوان مکمل تشویق کند.
از اموری که نظم و انضباط اجتماعی را به خطر می اندازد؛ ایجاد احساس مسئولیت در مردم و در عین حال تعیین
مصادیق و نحوه مداخله را به مردم سپردن است. امر به معروف و نهی از منکر موضوعی عقلی است و بار شدن تکلیف
متناسب با فهم و برداشت مکلف صورت می گیرد. در صورتی که با مصالح عمومی و بر مبنای فقه اجتماعی تحدید
نشود؛ برداشتهای متفاوت از سوی مکلفان زمینه ساز انشقاق و هرج و مرج خواهد بود. این قانون به این خطر پاسخی
نمی دهد.
نتیجه گیری:
پس از گذشت نزدیک به چهار دهه از انقلاب و ایجاد ستاد امر به معروف و نهی از منکر و پس از اتفاقات ناگوار
برای آمرین به معروف و ناهیان از منکر، قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر به تصویب رسید و این
قانون نگرانی هایی را از نظر اختلال در امور و تداخل مسئولیت ها بر انگیخته است. بر این اساس می توان این موضوع
را از اساسی ترین مسائل امروز جامعه به حساب آورد.
امر به معروف و نهی از منکر شاخص جامعه دینی است و نمی توان از کنار آن به راحتی گذشت. نظام حسبه
تجربه ای است که برای اجرای امر به معروف و نهی از منکر در دولت های اسلامی در طول تاریخ به اجرا گذاشته شده
و کارنامه موفقی نداشته و در ادبیات و آثار تاریخی نیز به شدت سرزنش محتسبان مشاهده می شود. بر این اساس
جمهوری اسلامی ایران تلاش کرده از تاریخ عبرت گرفته و برای قانونی کردن این فریضه به ایجاد ستاد آنهم زیر نظر
ائمه جمعه که دارای حیثیت مردمی و نظارت دینی هستند بسنده کند.
22
امر به معروف و نهی از منکر موضوعی عقلانی است نه تعبدی؛ بنابر این اثر بخشی آن و شناخت جامعه و مخاطب
و آشنایی با اهداف شرع ضروری است. و برای اجرای این دو فریضه سه عرصه ارتباط مردم با هم ، مردم و دولت و
دولت با مردم مطرح است.
رویکرد فقهی وظایف فردی را تبیین نموده است اما وظایف نهادی و ساختاری چندان مورد توجه قرار نگرفته
است. در حالی که مسئله مهم در خصوص این قانون و قوانین مشابه آن است که ساختار جامعه و نهادها و گروههای
هدف از نظر ساختار اخلاقی ، قانونی و الزامی آن تشریح و ملاحظه گردد و ساحت فرهنگ عمومی و خرده فرهنگ
های تخصصی باز شناخته شود. این قانون نتوانسته است از ظرفیت نهادها و موقعیت های الزامی بهره جوید و بعلاوه
تعریف شفافی از ساحت های حقوقی و اخلاقی که در فقه تحت عنوان حق الله و حق الناس بیان شده است ارائه نکرده
است.
با وجود این مشکلات و تجارب، نباید از پیامدهای بی توجهی به این فریضه نیز غافل بود. این پیامدها می تواند
ابعاد فرهنگی داشته باشد نظیر افزایش عقاید التقاطی و خرافات در حوزه اعتقادی و رفتاردینی، ذهنیت غیر شفاف نسبت
به معروف و منکر، رنگ باختن ارزشها و کمی احساس مسئولیت اجتماعی. و این پیامدها می تواند جنبه اجتماعی داشته
باشد نظیر هرح و مرج و تسلط اشرا، تبعیض و فساد اقتصادی، اجتماعی، ایجاد حاشیه امن برای متخلفان.
بروز آسیبها در حوزه امر به معروف و نهی از منکر ناشی از عوامل مختلفی است. برخی از این آسیب ها متوجه
عدم درک صحیح از تفاوت حوزه اختیارات حکومتی و قانونی و میزان نفوذ و ظرفیت اعمال قانون در سطح جامعه به
طور کلی و در سازمانها و نهادها به طور خاص است. اقتضاءات جامعه مدنی به معنای جامعه ای که قانون تعیین کننده
میزان بهنجاری و نابهنجاری رفتارها است از یک سو و ضرورت بالا بودن آستانه تحریک و مسئولیت پذیری آحاد افراد
جامعه نسبت به سرنوشت خویش و دیگران و ضرورت خیرخواهی و نصیحت و امر و نهی نسبت به کارگزاران نظام از
سوی دیگر، مستلزم آگاهی عمومی و بینش صحیح مسئولان و تدوین قوانین متناسب با این شاکله اجتماعی است.
بوجود آمدن اختلافات در قانون نویسی و اجرای قانون، نظیر آنچه در اجرای مبارزه با مفاسد اجتماعی طی دو سه موج
بوجود آمده، حاکی از ضعف شناخت درست و هماهنگ، فقدان مدیریت منسجم و نظارت بر اجرای قانون، و فاصله
وجدان جمعی با محتوای قوانین است.
بنابر این با التزام به این که نظام ارزشی ایران آمیخته ای از قانون و اخلاق بوده؛ مع الوصف نباید از آسیبهای
فردگرایی تکلیفی نظیر کم توجهی به تفاوت های محیطی و مخاطب، تک روی و تقسیم سلیقه ای افراد به سالم و
23
ناسالم غفلت کرد. بنابر این مناسب است که در قانون، زیرساختها و ساختهای مقوم اعتماد اجتماعی و فرهنگ نظارت
عمومی ترسیم گردد. و آنگاه بر اساس مخاطب شناسی دقیق و ترسیم چگونگی پرهیز از اقدامات مخل نظم اجتماعی،
استعداد مؤمنان برای ایفای مسئولیت اجتماعی بر مدار خلیفه الهی بودن را هدایت و سامان داد. باید به تشکیل نهادهای
مردم نهاد دارای شناسنامه و قابل پیگرد قانونی اهتمام شود و از موازی کاری پرهیز گردد. فرهنگ سازی و آگاهی بخشی
نسبت به معروف ها و منکرات در اولویت قرار گیرد. و این موضوع نیز مورد توجه قرار گیرد که گاهی خود این فریضه
موضوعیت دارد؛ بدین معنا که باید حساسیت مردمی درباره تحقق معروف ها و پرهیز از منکرات باید به نمایش گذاشته
شود.
پیشنهادها:
بدیهی است موفقیت در تحقق این قانون نیازمند تمهیداتی است. برخی از تمهیدات ساختاری عبارتند از:
ورود مردمی به عرصه امر به معروف و نهی از منکر مستلزم فرهنگ خاص خویش است. فرهنگی که به فردگرایی
گرایش دارد و اظهار نظر درباره خوبی و بدی رفتارش را دخالت و فضولی تلقی می کند، با قانون خوب هم، با موفقیت
مورد انتظار، همراه نخواهد بود.
در این وضعیت ضرورتا می بایست حریم حاکمیتی از حریم خصوصی و عمومی تفکیک و میزان ورود افراد به
عرصه های مختلف از سوی حاکم اسلامی مشخص و بر اساس قانون مدیریت گردد.
نگاهبانی از کلیت حکومت اسلامی و نظارت عمومی بر رفتار حاکمان در عین تولید انضباط رفتاری و تقسیم کار
از مسائل مهمی است که حاکمیت می بایست الگویی برای آن طراحی نماید تا از به حاشیه رانده شدن مردم و بی
تفاوتی آنها پرهیزد شود؛ بطوری که مردم خود را ملزم به نصیحت حاکمان بدانند و از سوی دیگر مرز و حد و عرصه
های آن شفاف گردد.
برای سامان دادن به تحقق این دو فریضه باید بسترهای محیطی را مهیا کرد. به عنوان مثال باید توجه داشت که
رواج اقتصاد ربوی در جامعه، جامعه را مبتلا به بی بصیرتی می کند و توان امام شناسی از او سلب می گردد. چنانکه
مردم کوفه در زمان امام حسین )ع(چنین شدند. و نیز طبق آموزه های اسلام فقر عمومی جامعه موجب کاهش توان
دینمداری جامعه می گردد چنانکه فقر چنین جامعه ای را در معرض خطر کفر قرار می دهد. " کاد الفقر ان یکون کفرا
(" الکافی ج 2 ص 307 )
24
نظام اولویت بندی طراحی و اجرا شود. به عنوان مثال در رویکرد ساختاری حفظ نظام اجتماعی از اهمیت فوق
العاده برخوردار است. لذا حضرت هارون در فضیه سامری برای پیشگیری از تفرقه سکوت کرد.)طه: 94 )
به اقتضاءات متفاوت امر به معروف و نهی از منکر در سطح ساختاری و در سطح فردی توجه شود. در سطح
ساختاری ایجاد نظم و انضباط و اصلاح زمینه ها ی فرهنگی چون اعتماد اجتماعی و تولید مشارکت اجتماعی و
تشکلهای مردمی و سالم سازی محیطی و تولید مقررات کیفر قانونی و عملی و کنترل رسمی و رهبری رسمی و پی
ریزی قانون مناسب با ترویج اخلاق اجتماعی اسلامی از طریق مجاری آموزشی تربیتی حائز اهمیت است، از عقلانیت –
ابزاری پرهیز می شود، مقبولیت و مشروعیت قوانین و ساختارها مورد عنایت قرار می گیرد. سنت های اجتماعی تبیین
می شود. از فتنه هایی که فقط آتشش دامن آتش افروز را نمی گیرد، بر حذر داشته می شود . و در سطح خرد و فردی
تولید فرهنگ ارشاد و موعظه و نصح، پرهیز از بدبینی و برچسب زنی، تقویت مدارای رفتاری همراه با ارشاد و راهنمایی
و احساس تعهد نسبت به برادر دینی، ولایت مؤمنانه و مخاطب شناسی، ترتیب اثر، نبود خطر جانی و اقدام لسانی و
اهتمام به بکارگیری نیروی کنترل های غیر رسمی از قبیل فشارهای اجتماعی و ارائه گروههای مرجع مناسب به تناسب
شرایط مخاطب و رهبری غیر رسمی و پی ریزی اخلاق اجتماعی مناسب مورد توجه است.
امر به معروف و نهی از منکر بر منطق و درک شرایط استوار است و صرفا کاری تعبدی نیست. بنابراین اجتهاد پویا
در متن آن نهفته است و تحول و پویایی شاخصه جامعه دارای این ویژگی است. پویایی و رویکرد ضرورت تکامل و
تعالی جامعه اقتضاء می کند که جامعه همواره پویا بوده و به اقتضای شرایط زمانی و مکانی راه تعالی پیموده شود.
در تحقق شایسته این فریضه باید اصول اخلاق اسلامی رعایت گردد. از این اصول است: مسئولیت پذیری و
پاسخگویی، تقدم پیشگیری و پرهیز از مچ گیری، پرهیز از تولید سؤ پیشینه و جلو گیری از انباشت تخلفات و پروند ه
سازی و در مقابل ابتنای بر مدارای رفتاری و باور به جائز الخطاء بودن انسانها، رعایت اصول روان شناختی اصلاح
گرانه و افزایش دهنده ظرفیت انسانی و پرهیز از برچسب زنی، آگاهی بخشی و معرفت افزایی، رعایت تفاوت های
انسانی و محیطی و تربیتی و پرهیز از یکسان نگری.
در این سیستم برخی امور دارای مصلحت جمعی و ضامن نظام و انتظام اجتماعی است که آنرا حق الله خوانند. این
امور رضایت شخصی افراد توجیه کننده خطا نیست چون مصالح جمع مطرح است. و برخی امور دارای مصلحت
شخصی است و حق افراد در آن مطرح است و برخورد با مصالح دیگران ندارد و این امور را حق الناس گویند. بدیهی
25
در این سیستم حفظ نظام اقتضاء می کند که حق الله مورد اهتمام ویژه قرار گیرد و این باور ایجاد شود که در این امور
گذشت و اغماضی صورت نمی گیرد . این امور تحت عنوان حدود الهی در شریعت دارای جایگاه خاص می باشد.
رفع موانع فرهنگی نیز از تمهیدات تحقق این قانون است. در این خصوص می توان امور زیر را مورد اهتمام قرار
داد:
ظاهر گرایی و کلیشه ای شدن با ایجاد انضباط قانونی، کاسته شدن از احساس مسئولیت مردمی با واگذاری امور به
بخش رسمی و دولتی، محدود شدن به برخی امور پیدای جامعه، احتمال تأثیر پذیری از فضاها و رویکرد های سیاسی و
سیاسی کاری، غلبه فردگرایی، ابهام در حوزه امور شخصی و اجتماعی، شریعت گریزی انسان مدرن، ضعف توجه به
منکرات سازمانی، توجه به تکثرگرایی فرهنگی و ارزشی، تعدد کارگزاران امور فرهنگی، توجه به تمایز یابی و تخصصی
شدن جوامع، تقویت رویکرد اجتماعی، توجه به شهرنشینی و اقتضاءات آن از جمله کاهش فشارهای اجتماعی، تلقی
خصوصی از دین و مناسک آن، بروز فضای هویتی سیال
منابع و مآخذ:
قرآن کریم
نهج البلاغه
اراکی، محسن، ) 1390 - 1391 (، تقریرات درس خارج فقه نظام سیاسی اسلام،
اسماعیلی، محسن، ) 1384 (مشارکت عمومی، حاکمیت ملی و نظارت همگانی در فقه سیاسی و حقوق سیاسی، تهران:
دفتر نشرفرهنگ اسلامی،
چلبی، مسعود. ) 1376 (، جامعهشناسی نظم. تهران: نشر نی،
الحر العاملی، محمد بن الحسین، ) 1401 ق( وسائل الشیعه، ج 11 و 16 ، تهران: منشورات المکتبه الاسلامیه،
حکیم، سید منذر حکیم، ) 1430 ، 1388 (، مجتمعنا فی فکر و تراث الشهید محمد باقر صدر، طهران، المجمع العالمی
للتقریب بین المذاهب الاسلامیه، مرکز الدراسات العلمیه،
خبرگزاری ایسنا http://isna.ir/fa/news/92060200696
خمینی، روح الله، ) 1415 ق(، المکاسب المحرمه، 2 جلدی، چ 1 ، ج 1 ، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،
26
خمینی، روح الله، ) 1378 (، صحیفه نور، ج 6 ، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر اثار امام خمینی،
خمینی، روح الله، ))بی تا(( تحریر الوسیله، چاپ دوم، ج 2 ، مؤسسه مطبوعات دارالعلم،
خیری، حسن، ) بی تا(، حداقل وجدان جمعی به منظور برقراری نظم اجتماعی در اسلام، پایان نامه کارشناسی ارشد،
قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی،
رجایی، مهدی، )بی تا(آشنایی با مفاهیم حقوق عمومی، بررسی امر به معروف و نهی از منکر، ، دفتر مطالعات نظام
سازی اسلامی، چاپ نشده
رجبی، محمود ) 1378 (، تاریخ تفکر اجتماعی اسلام، تهران، سمت،
رضایی راد، عبدالحسین، ) 1384 (، امر به معروف در ترازوی تاریخ گامی نو در فقه سیاسی، قم: بوستان کتاب،
صادقی تهرانی، محمد، ) 1365 (، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم: انتشارات فرهنگ اسلامی،
صبوری، منوچهر، ) 1374 ( جامعه شناسی سازمانها، تهران:نشر شب تاب،
طباطبایی، سید محمد حسین، ) 1417 ق (، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 5 و 3 ، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین
حوزه علمیه قم،
عاملی، زین العابدین، بن علی)شهید ثانی(، ) 1410 ق (، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، 10 جلدی، ج 2 ، قم:
کتابفروشی داوری،
عمید زنجانی، عباسعلی، ) 1421 ق (، فقه سیاسی، چ 4 ، ج 1 ، تهران: انتشارات امیر کبیر،
فارابی، ابونصر محمد، ) 1991 (، آراء اصل المدینه الفاضله، چاپ ششم، بیروت، دارالمشرق، .
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله سیوری حلی، ) 1384 (، کنز العرفان فی الفقه القرآن، ترجمه عبدالرحیم بخشایشی، چ 1 ،
ج 1 ، قم: انتشارات نوید اسلام،
قرائتی، محسن، ) 1376 (، امر به معروف و نهی از منکر، قم: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن،
کلینی، محمد بی یعقوب، ) 1369 (، فروع من الکافی ج 5 - 2 - 12 - 11 ، قم :کتابفروشی علمیه اسلامیه،
کوک، مایکل، ) 1384 (، امر به معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی، ترجمه احمد نمایی، چ 1 ، ج 2 و 1 ، مشهد: بنیاد
پژوهش های اسلامی،
27
لنگرودی، محمد جعفری، ) ١٣٦٨ (، ترمینولوژی حقوق، چ ٤ ، تهران، گنج دانش،
مجلسی، محمدباقر، ) 1404 ق (، بحار الانوار، ج 14 و 97 ، بیروت: مؤسسه الوفاء،
محمدی ری شهری، محمد، ) 1384 (، محمد، میزان الحکمة، تهران، نشر دارالحدیث،
مطهری، مرتضی، ) 1377 (، یاداشت های استاد، تهران: انتشارات صدرا،
نجفی، محمد حسن بن الباقر، ) 1373 (جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج 11 و 21 ، تهران: دار الکتب الاسلامیه،
Sociological Investigation of Act of "Supporting Those Who Commending to Good Deeds and Prohibiting from Wrong Deeds"
Hassan Kheiri3
Abstract
Recently, the Act of “supporting those who commending to good deeds and prohibiting from wrong deeds” has been adopted by the Islamic Parliament and has been imparted in official newspapers. However, due to some problems the president requests the leadership to stop its running, but finally the Resolving Disputes Council interest is to run and to fix its defects. Since this plan is now under review, this study tried to investigate from a sociological approach “commending to good deeds and prohibiting from wrong deeds” in general and this Act in particular. This Act has been investigated due to the necessity of proactive and structural-based elements, ethical and legal suitability in relations between the individual, public surveillance and individualistic jurisprudence dominance. While underlining the Islamic value-bound system’s differentiation is that individual responsibility cannot be neglected, legislation of an Act that highlights both social infrastructures and structures and functional actions simultaneously has been emphasized.
Assistant professor, Islamic Azad University, Naraq Branch 3
28
Keywords: commending to good deeds and prohibiting from wrong deeds, the Act of “supporting those who commending to good deeds and prohibiting from wrong deeds”, proactive, structuralism, individualism, public surveillance, good deeds, ethics, rights

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۲۳ شهریور ۹۵ ، ۲۱:۱۵
حسن خیری

چهارمین جلسه هیأت مدیره جدید انجمن مطالعات اجتماعی در سال  95 با حضور حجج اسلام آقایان دکتر پارسانیا، خیری، حسامی، غفاری فر، بستان، قنبری نیک و یوسف زاده  برگزار گردید.
IMG_1077.JPG
IMG_1078.JPG
۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۰۶ شهریور ۹۵ ، ۱۷:۳۷
حسن خیری