دکتر حسن خیری

اجتماعی- فرهنگی

دکتر حسن خیری

اجتماعی- فرهنگی

دکتر حسن خیری

۶ مطلب در شهریور ۱۳۹۵ ثبت شده است

1
بسمه تعالی
بررسی و نقد نظریه پی یر بوردیو بر مبنای حکمت صدرایی

"چاپ شده در فصلنامه نظریات متفکران اجتماعی مسلمان، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران"
1 حسن خیری
چکیده:
در این مقال نخست مبنای نظری حکمت صدرایی به عنوان ملاک ارزیابی تشریح شده و آنگاه منظومه
فکری بوردیو مطرح و به نقد دیدگاه او مبادرت می شود. در مبنای نظری بحث اصالت وجودی فرد و جامعه ،
حرکت جوهری ، حقیقت انسان، منابع شناخت، فطرت گرایی و تکامل گرایی از نظر ملاصدرا بیان شده است. و در
رویکرد انتقادی بوردیو، تلاش برای از میان برداشتن ضدیت کاذب میان عینیت گرایی و ذهنیت گرایی، بررسی
طبیعت ثانوی 2و تجارب جامعه شناسان درون عرصه ها به عنوان جهانی علمی و آکادمیک ، عاملان اجتماعی را
شناسایی دانستن که از دلایل پیروی می کنند و نه محکومان نیروهای مکانیکی و انتخاب گران خود آگاه و اعتقاد به
اینکه طبیعت ثانویه در درون فضا ها و عرصه ها شکل می گیرد و عرصه ها ساختارهایی هستند که استراتژی ها و
مبارزه ها درآن رخ می دهد؛ از جمله مباحثی است که پیگیری شده است. ناتوانی در تلفیق عاملیت- ساخت و
برداشت ناتمام از جامعه سنتی و مدرن و منطق رفتار در این جوامع، ارائه راهی برای برون رفت از جبر گرایی و
تعینات اجتماعی از جمله مواردی است که در نقد بوردیو مورد توجه قرار گرفته و در پایان تلاش شده است با
ارائه نظریه هویت فضا، غلبه احساسات؛ غلبه تعلقات اجتماعی و گزینش عقلانی و ارائه مدل حرکت فرد و جامعه
گزارش دقیقتری از فرآیند تحولات جامعه انسانی ارائه گردد.
کلید واژه ها: حکمت صدرایی، ،طبیعت ثانوی، عرصه ها، عاملیت- ساختار، طبقات اجتماعی، عاملان
اجتماعی، تعلقات اجتماعی، گزینش عقلانی، اعتبارایات
1 استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق
2 habitus
2
مقدمه
مقدمه:
بی تردید نقد رویکردهای رایج اقدام واسطی است که علوم گرفتار آمده در تقلید و از خود بیگانه را به سوی تولید
اندیشه بومی و مبتنی بر مبانی مورد تأیید نظریه پرداز راهبری می کند. حکمت صدرایی با داشتن ظرفیت به هم آمیخته
از ساحت های مبنا شناختی و جامعیت نگرش به فرد و جامعه در حوزه هستی شناختی می تواند محک مناسبی برای
ارزیابی مبانی نظریات و اندیشه های رایج به شمار آید. ملاصدرا در حکمت متعالیه فلسفه ای عقلانی، عرفانی و وحیانی
تدوین کرده است که خاستگاه بسیاری از آراء و اندیشه ها و رفتارهای جمعی شده است . انقلاب اسلامی را از آن
جمله می خوانند و اینک با طرح مباحث بومی سازی و تولید دانش انسانی اسلامی این حکمت از مجاری فیاض آن
بشمار می رود.
از نظریات ممتاز و قابل اعتنایی که در جهان غرب ارائه شده و ذهن اندیشمندان حوزه علوم اجتماعی را
به خود معطوف داشته است ، نظریه پی یر بوردیو است. او تلاش می کند با تلفیق عاملیت- ساخت ، خوانش
جدیدی از رابطه فرد و جامعه ارائه دهد. رویکرد تلفیق عاملیت- ساخت از رویکردهای رایج در اندیشه های
اجتماعی است. در برخی از این رویکردها نظیر دیدگاه گیدنز عامل گرایی نسبت به ساختارگرایی و در برخی نظیر
دیدگاه بوردیو ساخت گرایی غلبه دارد.
پی یر بوردیو ) 1930 - 2002 ( متأثر از نظریه مارکسیستی و اندیشه های ژان پل ساتر و کلود لوی اشتروس
بوده و از اهداف بنیادی اش واکنش در برابر زیاده روی های ساختارگرایی می داند. مشهورترین گرایش فکری
بوردیو تأکید بر عملکرد و علاقه اشت به تلفیق نظریه و عملکرد در جامعه شناسی است. رد پای نفوذ نظریه پردازان
دیگر چون وبر و دورکیم را نیز در می توان در کارهای او مشاهده کرد. بوردیو افکارش را طی یک گفتگوی انتقادی
تحول بخشید. او جامعه شناسی را یک ورزش مبارزه می داند. شهرت او به دلیل ماجراجویی و رهبری دانشجویان
شورشی سال 1968 و کتاب میراث خواران اوست. او طرفدار یک علم هدفدار و متعهد است. او به خاطر اعتراض
به کیفیت آموزشی و ساختار اقتدار گرای آن موفق به اتمام رساله خود نشد. او دانشجوی لوی اشتراوس و دستیار
ریمون آرون و رقیب آلن تورن در تصاحب کرسی ریمون آرون بود . او مخالف سرسخت نئولیبرالیسم و بر این
اعتقاد پایه ای بود که جامعه پیش از هر چیز یک نظام سلطه است که سازوکارهای بی شماری را به راه می اندازد تا
بتواند خود را بازتولید کند. کارهای او بیشتر به ساختارگرایی تمایل دارد و او را نظیر فوکو مابعدساختارگرا می
3
پندارند. نظریه اش را می توان نظریه تولید و بازتولید قدرت خواند و بر بررسی فرآیندی می پردازد که نظم اجتماعی
سعی می کند از ظریق آن استبداد خود را پوشیده نگه دارد. او را می توان فرانوگرا دانست چرا که عقلانیت روشنگری
را شدیدا نقد می کند. با جهانی شدن در قالب ساختار بازار مخالف است. تنوع فرهنگی را باور دارد و با غرب
محوری مخالف است.
"بوردیو دوگانه بینی را فاجعه آمیز می داند. دوگانه بینی دانش ورزی محض و دانش متعهد . به زعم او
برای اینکه یک دانش پژوه متعهد واقعا مشروعیت داشته باشد باید علم خود را به دانش متعهد تبدیل کند." ) نامه
علوم اجتماعی ، توسلی، 1383:3 (" او از یک سو در واقع گرایی پیرو دورکیم است و عینیت را سرلوحه کار خود
می داند و از سوی دیگر ذهن گرا است و از متدلوژی وبری متأثر است. مارکسیسم سومین جریانی است که اندیشه
او را متأثر ساخته و به روابط و مناسبات قدرت در منازعه و مبارزه گروهها در طول تاریخ تأکید می کند. ")
همان: 4 ("او مهم ترین فرانظریه پرداز معاصر بوده و بی تردید اندیشه او در جامعه شناسی فرهنگی در پایان قرن
بیستم بی همتا است .") اسکات لش، 1383:238 (" به گمان او تبیین زندگی اجتماعی نه فقط بر ساخت که بر کنش
های فردی و معانی بیناذهنی استوار است و حتی در این میان نباید در واکنش به ساخت گرائی واقعیت آن را به
پدیدارهای بیناذهنی و فردی فروکاست. تحلیل یکپارچه کارگزاری- ساختی مبین تبیین همزمان و توامان کنش افراد
و زمینه ساختی بروز آنها است. ") محمدی اصل، 1388 : 247 )
در این نوشتار با بهره گیری از مبانی حکمت صدرایی به بررسی و نقد نظریه بوردیو که مبتنی بر تلفیق
عاملیت- ساخت است، پرداخته می شود. گرچه در آثار متعددی مبانی صدرایی درباره فرد و جامعه تشریح شده
است و همینطور در کتابهای نظریات جامعهه شناختی و برخی مقالات آراء بوردیو بیان شده است اما نقد بوردیو بر
مبنای حکمت صدرایی به نحوی که در این مقال آمده بدیع بوده و دارای پیشینه ای نیست. در این نوشتار از روش
توصیفی- تحلیلی و انتقادی استفاده شده است.
پرسش:
بوردیو چگونه عاملیت- ساخت را تلفیق کرده و بر مبنای حکمت صدرایی چه نقدی بر آن وارد
است؟
منطق بوردیو برای تفکیک ادوار علوم چیست و چه نقدهایی بر پایه حکمت صدرایی بر آن وارد
است؟
منطق بوردیو برای تفکیک جوامع چیست و بر اساس حکمت صدرایی چه نقدی بر آن وارد است؟
4
دیدگاه بوردیو درباره تعین اجتماعی معرفت چیست و بر اساس حکمت صدرایی چه نقدی بر آن
وارد است؟
هدف:
این مقاله بر آن است تا بر مبنای حکمت صدرایی به واکاوی و نقد نظریه بوردیو و آراء وی در
خصوص تلفیق عاملیت- ساخت ، منطق تفکیک ادوار علوم و جوامع و نظرگاه او درباره تعین اجتماعی مبادرت
ورزد . واز این رهگذر زمینه ای برای طرح اندیشه های اسلامی و به نمایش گذاشتن توان آنها برای رویارویی
با اندیشه های رایج به نمایش گذارد.
چارچوب مفهومی
کنش : کرداری است مبتنی بر یک طرح از پیش تصویر شده . همین طرح است که کنش را از دیدگاه کنشگر
اجتماعی معنی دار می کند . ) ریتزر : 351 ( کنش عبارت است از رفتار دارای قصد و نیت . به عبارت دیگر افراد در
کنش اجتماعی دارای دلیل و انگیزه اند.
عاملیت: مفهوم عاملیت نظیر مفهوم کنش به بعد انگیزشی، قصد و آگاهی عامل اشعار دارد وعامل می تواند کنشگران
انسانی و یا گروهها و سازمانها باشد.
ساخت یا ساختار structure " نحوه چینش بین اجزاء یک کل است .و ساختگرایی بدین معنا است که روابط
و مناسبات بین اجزا دارای نقش تعیین کننده در وضعیت فرد و اجتماع است.
فطرت: فطرت انسان یعنی ویژگیهایی در اصل خلقت و آفرینش انسان . )مطهری، فطرت همان : 19 (فطرت انسانی
نوعی آزادی به انسان می دهد که او را بر ایستادگی و مخالفت در برابر تحمیلات اجتماع توانمند می سازد ." )مطهری
، 1374 ، مجموعه آثار ، ج 13 همان ، 27 )
اصالت: مفهوم فلسفی اصالت در میان جامعهشناسان این است که آیا فرد وجود حقیقی دارد و جامعه وجود اعتباری
یا به عکس است.
اصالت وجود :مراد از اصالت وجود این است که موجود بالذّات و منشأ آثار در خارج، وجود اشیاء است، نه ماهیّت
آنها )صدرالدین شیرازی، 1419 ، ج 1 : 38 - 39 .)
5
تشکیک وجود:ب ر اساس تشکیک وجود، عالم هستی مراتبی دارد که مرتبة بالا نسبت به پایین از شدّت وجودی
بیشتری برخوردار است )صدرالدین شیرازی، 1419 ، ج 3 : 363 ؛ همان، ج 7 : 255 - 256 ؛)
حرکت جوهری: حرکت ذاتی و درونی اشیاء مادی است که بر اساس آن، تمام موجودات عالم ماده، سیلان وجودی
دارند و به سوی کمال وجودی سیر میکنند )صدرالدین شیرازی، 1419 ، ج 3 : 103 (. و چون جوهر حرکت، حرکت
استکمالی و اشتدادی دارد، از این جهت نفس انسانی و سایر موجودات عالم با یک حرکت استکمالی، به طور مستمر،
قوای خود را به فعلیت میرسانند و این حرکت سرانجام به نقطة پایان میرسد که در آن همه کمالات هر نوع، به فعلیت
میرسند. ).) طباطبایی، نهایه الحکمه: 212 )
طبیعت ثانوی :"مفهوم طبیعت ثانوی وعرصه دومفهوم کلیدی درجامعه شناسی بوردیو است از دیدگاه بوردیو
مفهوم طبیعت ثانوی را به نحوی می توان ساخت های اجتماعی ذهنی شده دانست که بدوا از راه تجارب نخستین فرد
به ذهن اومنتقل می شود وشکل می گیرد )نهادهای نخستین (،سپس تجربیات بزرگسالی )نهادهای ثانوی (بدان اضافه
می شود.")توسلی: 6 )
عرصه ها: در اندیشه بوردیو "عرصه یا زمینه ها ساختار بیرونی عامل های درونی را تشکیل می دهند.عرصه ها،
فضاهای زندگی اجتماعی اند که به تدریج از یکدیگر مستقل شده و در فرآیند تاریخی به محور روابط اجتماعی و نتایج
ویژه ای شکل پیدا کرده اند.افراد در عرصه های مختلف اجتماعی به دلیل واحدی فعالیت نمی کنند عرصه هنری ،عرصه
اقتصادی ،عرصه سیاسی ،عرصه مطبوعاتی ،عرصه دانش، هرکدام عرصه ای است که نیرو ها واستعدادها را به آزمون
می گذارد.عرصه ها درعین حال میدان های مبارزه ومنازعه اجتماعی هستند که برای حفظ قدرت یا تنظیم روابط
فرادستان وفرودستان میدان رقابت بین کنش گران یا بازار رقابت دراین عرصه ها از ساز وکارهای ویژه "سرمایه ای
کردن" منابع مشروع ومشخص است. برهمین اساس است که بوردیو به تعداد سرمایه های اجتماعی اشاره دارد.در
عرصه اجتماعی و در بازار ثابت تنها یک نوع سرمایه به کارگرفته نمی شود.بلکه علاوه بر سرمایه اقتصادی، سرمایه
اجتماعی،هنری،مذهبی و اختصاصا سرمایه های نمادین )سمبلیک(حضور دارند.")همان : 7( عرصه ها به دو دسته
تقسیم می شوند عرصه های تنگ دامنه و عرصه های پهن
تری تولید
وعرصه می شود.
6
حکمت صدرایی
:
حکمت متعالیه ، حکمتی است که به اصالت وجود،حرکت جوهری، وحدت در عین کثرت، و تشکیکی بودن
وجود اعتقاد دارد و انسان را نوع متوسط دانسته و برای اعتباریات حظی از وجود قائل است. )ر.ک.جوادی آملی، 1389 :
326 ( در ادامه به برخی از معتقدات این حکمت که می تواند ما را در ارزیابی از نظریه بوردیو یاری رساند اشاره می
کنیم.
الف(اذعان به اصالت فرد
ملاصدرا، انسان را یک حقیقت وجودی با ابعاد و مراتب متعدّد میداند )صدرالدین شیرازی، 1419 ، ج 4 : 156 -
158 ؛ همو، 1354 : 22 .)
در انسانشناسی صدرایی، اراده و آزادی، بارزترین وجه تمایز انسان از سایر موجودات، و از وجوه تشّبه انسان به
خداوند است. )پناهی، 1383 : 23 (؛ ( بر اساس این رویکرد " چه بسیار ] اتفاق [می افتد که انسان کارهایی را بواسطه
عادت ] طبیعت ثانوی [ یا نادانی یا عصبیت و مانند آنها انجام می دهد در حالی که خود می داند کاری غیر لازم یا بی
خود و یا ناشایسته و نکردنی می باشد.") علامه طباطبایی، بی تا : 316 ( پس غلبه ساختار بر عامل وجود ندارد. این
موضوع در معرفت شناسی اسلامی تفکیک ادراکات به ادراکات حقیقی و ادراکات اعتباری اعتباریات به دو قسم قبل از
اجتماع و بعد از اجتماع تبیین شده است.
ملاصدرا همانند ارسطو برای عقل بشری دو مرتبه نظری و عملی قائل است. کمال انسانی در مرتبهی عقل نظری «
را رسیدن به عقل مستفاد میداند. و برای عقل عملی نیز مراتبی قائل است که رتبه اوّل تهذیب ظاهر با التزام به تکالیف
و احکام شریعت است و مرتبه دوّم تهذیب باطن و تطهیر قلبها از صفات ناپسند، مرتبهی سوّم نورانی نمودن نفس یا
صور علمی و معارف ایمانی و مرتبه چهارم فنای نفس از ذات خود و قطع نظر از غیر خداست. او مشاهده میکند وی
سفر کمال و باطن انسان را دارای سه مرحله از خلق به حق و در حق و از حق به خلق میداند. ملاصدرا در شواهد
الربوبیه کمال عقل نظری را مهمتر از کمال عقل عملی میداند لذا اندیشیدن را برترین عبادت تلقی میکند زیرا انسان با
تفکر به خدا میرسد. )خسروپناه: 250 (بر این مبنا می توان به نقد طبیعت ثانوی ) عادت واره ها ( به عنوان محرک
رفتار آدمی در اجتماع مبادرت ورزید
اذعان به فطرت داشتن آدمی هم اذعان به اصالت فرد است و هم اذعان به اینکه آمادگی های مکتسبه از اجتماع
نیست که آدمی را در جایگاه عامل اجتماعی می نشاند همانطور که در باور بوردیو خواهد آمد.؛ چرا که بر مبنای آن
7
آدمی دارای سرمایه ای نهفته در وجود اوست. گرچه در آموزههای فلسفی ملاصدرا به واژه فطرت تصریح نشده است
ولی می توان با طرح مباحث زیر به چنین امری اذعان داشته است:
"طبق انسان شناسی صدرایی، انسان یک ظرف توخالی و بدون اقتضاء نیست که بتواند با هر نظام معنایی به راحتی
و با آرامش زندگی کند، بلکه مطابق نظریه فطرت، انسان از ادراکات و گرایش های فطری برخوردار است. از این رو،
دلدادة یک نظام معنایی خاص است. تنها یک حوزة معنایی با فطرت و جان انسان پیوند تکوینی دارد و انسان تا وقتی
که به آن نرسد، دچار سیلان، سرگردانی و بی قراری است. بحران معنا، اضطراب، استرس، و... توصیف انسانی است که
به حوزه های معنایی ای متحد شده که منطبق بر فطرت و حقیقت او نیستند و آرامش ندارند.." )پارسانیا، 1391 : 149 )
در انسانشناسی صدرایی، اراده و آزادی، بارزترین وجه تمایز انسان از سایر موجودات، و از وجوه تشّبه انسان به خداوند
است. )پناهی، 1383 : 23 )
ب(اذعان به اصالت جامعه در حکمت صدرایی
بر طبق حکمت متعالیه، اعتباریات مانند امور حقیقی آثار واقعی دارند و از امور حقیقی گرفته میشوند و میتوانند
منشأ حرکتهای تکوینی شوند. )طباطبائی، اصول فلسفه و روش رئالیسم ، 2 / 160 و ر.ک:همو: ترجمه تفسیر المیزان:
ج 18 / 471 - 472 .( بنابراین غیر از شکل قراردادی،شان وجودی دارند وآثار وخواصی از خود برجای میگذارند.پس
جامعه هم دارای شان وجودی و آثار و خواص خاص خویش است. آیه الله جوادی آملی بر آن هستند که با استفاده از
عبارت "الوجود مساوق للوحده و الوحده مساوق للوجود "می توان استنباط کرد که ملا صدرا در حکمت متعالیّه قائل
به وجود حقیقی داشتن جامعه است، البته همانطور که وجود، حقیقت ذات مراتب است. ..وجودات حقیقیه یکسان
نیستند. .. بالاخره بر اساس تشکیک، نباید توقع داشت که وجودات از یک سنخ باشند. پس می توانیم بگوییم جامعه
وجود دارد. وقتی جامعه وجود داشت قانون نیز این گونه است ".)جوادی آملی، نشریه پگاه : 5 )
از منظر ملاصدرا، همان طور که جهان طبیعت نوعی وحدت در عین کثرت دارد، جامعه نیز به منزله موجود واحد
و یگانهای است که در خارج کثرت دارد و دارای مصادیق متعددی است ت. )مطهری، مجموعه آثار، 2 / 375 )
بنابر این مکتب، هویّت انسانی فرد در درون با تحریک محرک خارجی از قوه به فعل میآید.هویت بر مبنای
صدرائیان با تأثیر علل و عوامل خارجی از گوهر ذات او پدید میآید و آن محرّک بیرونی میتواند فرد دیگر یا جامعه
باشد. آن فرد میتواند معصوم یا غیرمعصوم و عادل یا غیرعادل و آن جامعه میتواند صالح یا طالح باشد.
8
بر این اساس، طرح اصالت جامعه به معنای اثرگذاری در پیدایش هویت انسانی نسبت به فرد بر مکتب صدرایی
به عنوان یک احتمال و در حدّ فی الجمله نه بالجمله بجاست، زیرا جامعه بر این مبنا میتواند در تعیین مسیر هویّتیابی
فرد سهیم باشد.")جوادی آملی، 1389 : 323 - 322 )
"از نظر او ] ملاصدرا [ کمال فرد در کمال جامعه مؤثر است." ) طباطبایی،بررسیهای اسلامی، 1 / 103 (. "پس انسان
و جامعه به همراه یکدیگر و متقابلاً به رشد و تکامل نایل میشوند و اجتماع انسانی به موازات علوم و اراده انسانها
همواره در حال تغییر و تکامل هستند، هر چه کمالات مادی و معنوی انسان بیشتر شود، جامعه انسانی نیز به سوی کمال
حرکت میکند. )طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، 4 / 145 ( و اجتماع انسانی از احکام طبیعی انسان تأثیر پذیرفته است
و براساس کمال نوعی انسان، تکامل مییابد.) همان: 1 / 568 ( پس انسان و جامعه به همراه یکدیگر و متقابلاً به رشد
و تکامل نایل میشوند و اجتماع انسانی به موازات علوم و اراده انسانها همواره در حال تغییر و تکامل هستند، هر چه
کمالات مادی و معنوی انسان بیشتر شود، جامعه انسانی نیز به سوی کمال حرکت میکند. )طباطبایی، ترجمه تفسیر
المیزان، 4 / 145 )
ج(قدرت و معرفت در حکمت صدرایی
در رویکرد صدرایی قدرت اولین موضوعی است که می بایست با معرفت صحیح عجین گردد. و بر پایه ملاک
درست و نادرست و نه دوست و دشمن پی ریزی شود. نیاز به رهبری از چنین شناختی مطرح می شود. مشروعیت در
نظام دینی به خداوند منتهی می شود و مقبولیت به آگاهی انسانهای متدین. برگشت حکمت عملی به حکمت نظری بر
این اساس ارائه می شود."از نگاه صدرالمتألهین، همان طور که انسان دارای بعد حیوانی و بعد عقلانی است، جامعه نیز
این گونه است. بعضی جامعه ها واقعاً در حیوانیت به سر می برند و برخی از جوامع انسانی اند. از دیدگاه صدرالمتألهین،
سیاست متعالیه اختصاص به جوامعی دارد که واقعاً انسانی اند؛ اما ایشان برای جوامعی که حیوانی اند، به این صورت
قائل به سیاست نیست. صدرالمتألهین در بحث رهبری، بیشترین اهمیت را برای تنظیم حقایق و نیازهای سیاسی قائل
است و می فرماید: آن موضوعاتی که به جان مردم، عقاید و مسائل فرهنگی آنها مربوط است، در اولویت است، پس از
آن، مسائل بهداشتی، تغذیه و اقتصاد که به تأمین بدن مردم مربوط است، در جایگاه دوم قرار می گیرد. موضوعاتی که
به مسائل رفاهی و اموال مردم مربوط ست نیز در مرتبه سوم جای می گیرد. بنابراین مصوبات مجلس، دستگاه ها و
وزارتخانه ها و نیز برنامه ریزی بودجه، باید به گونه ای تنظیم شود که در مرحله اول به بخش فرهنگی، در مرحله دوم
9
به بخش بهداشت و درمان و در مرحله سوم به توسعه اقتصادی توجه شود و بر این اساس کشور اداره شود)جوادی
آملی، نشست با جمعی از پژوهشگران فلسفه سیاسی، 16 خرداد 1386 )
منابع معرفتی در حکمت متعالیه،) صدر المتألهین، الحکمت المتعالیه فی الاسفار الاربعة العقلیه، ج 8 ، بنیاد حکمت
صدرا )تهران: 1383 ( حس، خیال، وهم، عقل نظری، عقل عملی و شهود است. هر یک از منابع مزبور با سطحی از
واقعیت، مواجه بوده و معرفتی مناسب با همان سطح را به دنبال میآورد .
معرفتهای حسی، خیالی و وهمی به لحاظ زمانی مقدم بر دیگر انحای معرفت میباشند و لکن معرفت عقلی،
شرط لازم دانش علمی است، یعنی تا زمانی که دانشهای حسی خیالی و وهمی با معرفت عقلی، قرین و همراه نشوند،
دانش علمی متولد نمیشود. عقل، بخشی از معرفت علمی را از طریق مواجهة مستقیم با واقعیتهای عقلی، تولید میکند،
و بخشی دیگر از معرفت علمی را با کمک حس و خیال ایجاد میکند. ضرورت حضور معارف عقلی برای تکوین دانش
حسی، استقرایی و تجربی، حکایت از ابعاد تئوریک شناخت علمی انسان نسبت به جهان طبیعت و مظاهر مشهود و
طبیعی زندگی انسانی و اجتماعی دارد . )پارسانیا، 1387 )
ملاصدرا معتقد نفس الامر داشتن معرفت علمی است. و معرفت های علمی جنبه کاشفیت و کشف از حقیقت
دارند. این به معنای نفی مطلق تأثیر پذیری معرفت از روابط و مناسبات اجتماعی و نفی مطلق تعین اجتماعی داشتن
معرفت نیست."زیرا اولاً: هنگامی که معرفت علمی از نفسالامر خود به افق ذهن و معرفت دانشمند، وارد گردیده و از
طریق آن به عرصة فرهنگ، وارد میشود، ورود آن به عرصة فرهنگ، بدون عمل اجتماعی و فرهنگی ممکن نیست و
ثانیاً: ورود حقایق علمی به عرصة ذهنی افراد، مجرد از عوامل و زمینههای اجتماعی نیست و لکن تأثیر این عوامل در
حد علل اعدادی است. شرایط و روابط اجتماعی با زمینههای تربیتی و یا نیازها و فرصتهای اجتماعیای که به وجود
میآورند، زاویة خاصی را برای ذهن افراد در جهت دریافت حقایق علمی از مبادی آسمانی معرفت و یا در جهت
تصرفات و اعتبارات عملی، نسبت به آن مفاهیم فراهم میآورد. این زاویه با آن که محدودة علم را به تناسب کارکردها
و آثار اجتماعی مفاهیم و معانی مشخص میگرداند، در محتوای درونی معرفت از جهت ارزش معرفتی و جنبة کاشفیت
آنها اثر نمیگذارد. صحت و سقم یک معرفت از زاویة گرایش، عواطف و یا منافع فردی و یا جمعی افرادی که به آن
روی میآورند رقم نمیخورد . ")همان(ملاصدرا با تبیین معرفت های بدیهی که مشترک بین همه انسانها است و قائل
شدن به وجود نفس الامر برای معرفت به ارزشهای جهان شمول اذعان نموده است.
10
د(فرهنگ از منظر حکمت صدرایی
صورتی از آگاهی )اعم از عقلی، « : به طور خلاصه، می توان فرهنگ را از منظر حکمت صدرایی چنین تعریف کرد
وهمی یا خیالی(، که به وساطت برخی انسان ها از آسمان وجودی خود نازل شده و به عرصه آگاهی مشترک اجتماعی
پارسانیا، ( ». آنان راه یافته و اراده و رفتار عمومی آنان را تحت تسخیر و تصرف خود در آورده است 1391 : 123 )
فرهنگ، در حقیقت صورت تنزلیافته معنا به عرصه فهم عمومی و رفتارهای مشترک و کنشهای اجتماعی است. معانی
در این مقام از زاویه ذهن و گوشه رفتار فرد، خارج شده و به متن زندگی و رفتار اجتماعی وارد میشوند و باورها،
عادتها، نهادها و کنشهای اجتماعی را شکل می دهند. )همان: 124 )
توجه به نکات فوق، ظرفیت انتقادی نظریة فرهنگ صدرایی را نیز برجسته می سازد؛ چراکه می توان از یک سو
علم، به معنای کشف واقع، را به عنوان معیار شناخت نظام معنایی عقلی از نظام های وهمی و خیالی معرفی کرد و از
سوی دیگر، اتحاد با نظام معنایی عقلی را برای انسان ها تجویز کرد. به عبارت دیگر، بر اساس نظریة فرهنگ صدرایی،
می توان از تمایز فرهنگ حق و باطل سخن گفت و مجاهدت در جهت تحقق فرهنگ حق در تاریخ را به انسان ها
توصیه کرد. در رویکرد مذکور، فرهنگ حق، فرهنگى خواهد بود که در سنجشهاى علمى، صحیح و صادق باشد و
فرهنگ باطل، فرهنگى است که با ارزش گذارى علمى، کاذب و باطل شمرده شود. )پارسانیا، 1389 ، ص 51 به نقل
از خورشیدی، 1390 ) :
نظریه بوردیونظریه تلفیق گرای بوردیو
"بوردیو شاید بیش از هر کس دیگر در گشودن گره هایی از مسأله رابطه ساختار و عاملیت سهم شایان
اهمیتی داشته است.") اسکات لش، 1383 : 363 ( "نظریه پردازان اروپایی بسیار بیشتر از نظریه پردازان آمریکایی
به فلسفه علاقه مند بوده اند.و فلسفه از دیر باز به قضیه عاملیت انسانی توجه داشته است.نظریه پردازان اروپایی
فلسفه عاملیت را بنا گذاشتند و بعد ساختاری را به آن افزودند.")ریتزر /ص 750 )
"محرک نظریه بوردیو علاقه اش به از میان برداشتن آن چیزی است که خودش آن را ضدیت کاذب میان
عینیت گرایی و ذهنیت گرایی و یا به تعبیر او ضدیت بیهوده میان فرد و جامعه می انگارد.") بوردیو، 1990 : 31
؛ ریتزر، 1383 : 715 ( "او منتقد واقعیت اجتماعی دورکیم ، ساختارگرایی سوسور، لوئی اشتروس و ماکسیست
های ساختارگرا است؛ چرا که آنها بر عینیت ساختار تأکید می کنند و فراگرد اجتماعی کنش کنش گر و ادراک کنش
گر را نادیده می گیرند...بوردیو طرفدار موضعی است که در عین ساختارگرا بودن عوامل انسانی را نیز در نظر داشته
است. " ) ریتزر: 715 ( به اعتقاد وی دیدگاههایی نظیر پدیده شناسی شوتس ، نظریه کنش متقابل نمادین بلومر ،
11
روش شناسی مردم نگارانه گارفینگل ، نمونه های ذهنیت گرایی به شمار می آیند که به عاملیت تأکید می کنند و
ساختار را از قلم می اندازند.
"اوبر رابطه دیالکتیکی میان ساختارهای عینی و پدیده های ذهنی تأکید می کند .") ریتزر: 716 ( "او به
جهت گیری نظری اش عنوان " ساختارگرایی ساختارگرایانه " 3 ، ساختگرایی ساختاری" یا " ساختارگرایی تکوینی
" 4می دهد. ") ریتزر: 716 ( "بوردیو ساختار های عینی را مستقل از آگاهی و اراده عاملان انسانی می انگارد ،
عاملانی که می توانند عملکردها یا صورت های ذهنی شان را هدایت کرده و آنها را مقید سازند . او همزمان موضع
ساختارگرایانه نیز اتخاذ می کند که همین امر به او اجازه می دهد تکوین طرح های ادراک اندیشه و کنش را نیز
مانند ساختارهای اجتماعی بررسی کند."ساختها در یک معنا از خلال تکوین اجتماعی منبعث از رابطه میان " طبیعت
ثانوی" فرد و عرصه " اجتماع" تولید می شوند. این اندیشه او محل التقاط ایدالیسم و رآلیسم است. ") توسلی: 5 )
هدف نظریه پردازی از نظر بوردیو ورود به جامعه شناسی نیست؛ بلکه برای آزاد سازی جامعه شناسی از
فشارهایی است که بر آن تحمیل شده است. تلاش می کند تا تأثیرات عوامل خارجی بر کارش را بکاهد ؛ اما آگاه
است که چنین تلاشی محدود است "او امیدوار است که جامعه شناسان از خشونت نمادین که بر آنها از سوی جامعه
شناسان مقتدرتر اعمال می گردد، آزاد شوند.") ریتزر، 2000 ، 460 ( بوردیو "دانشمند اجتماعی را همان قدر درگیر
کشاکش زندگی هر روزی می داند که هر کنش گر دیگری را.") اسکات لش ، 1383 ، 364 ( بنابر این" از نظر او
شخص جامعه شناس نیز از دام " تعین اجتماعی معرفت" رها نیست. جامعه شناس برای دریافت کامل تر واقعیت
به دو عامل بستگی پیدا می کند : نخست علاقه اش به شناخت و فهمیدن و فهماندن حقیقت و دوم امکان و ظرفیتی
که برای بازتولید واقعیت دارد. از نظر او تنها دانشی که با شیوه های سنتی قطع رابطه کرده باشد ، می تواند به چنین
هدفی نزدیک شود . از نظر او یک اصل مهم و اساسی است و آن اینکه واقعیت اجتماعی کشف می شود ، ساخته
می شود و تصدیق می شود. ") توسلی : 8 - 9 ( "او همچنین به بی توجهی جامعه شناس نسبت به گفتمان های عامیانه
و نهادها و سازمانهایی که استنتاجات عینی به نفعشان نیست ؛ خرده می گیرد." ) همان: 9 ( "بنابراین بوردیو اصول
راهبردی حاکم بر علم جامعه شناسی را که با دانش عامیانه یا فهم عام) عقل سلیم( قطع ارتباط کند ، مورد توجه
خاصی قرار می دهد." ) همان: 10 - 11 )
بوردیو به دنبال رد پای فیلسوف معروف لودویک ویتگنشتاین و مورس مرلو پونتی نقطه عزیمت خود را
در جامعه شناسی کنش بر مشی و نگرش روشنفکری متکی می کند . به عبارت دیگر عرصه کنش را به نظرگاه
روشنفکری تقلیل می دهد. روشنفکر کنش را مشاهده و تبیین می کند بر عکس کنش گر که کنش را انجام می دهد.
بنابر این روشنفکرمآبی نوعی عینیت گرایی است که کنش را یک امر انضمامی به مثابه شیء مورد شناخت می شناسد
3 Construtivis structuralism
4 Genetic structuralism
12
بدون آن که به رابطه کنش گر با کنش او بپردازد. یکی از پیامدهای این عینیت گرایی روشنفکر مآبانه این است که
تقدم را به شخصی می دهد که از بیرون بدان نگریسته و توسط جامعه شناسی تجزیه و تحلیل می شود.
الف(عاملیت در اندیشه بوردیو
"از منظر بوردیو عاملان اجتماعی نه محکوم نیروهای مکانیکی اند و نه انتخاب گران خودآگاه . بلکه آنها
شناسایی هستند که از دلایل پیروی می کنند.") بوردیو، 1381 : 63 ( بنابر این هم از کنش گرایی محض خود را برحذر
می داند و هم از ساختارگرایی افراطی و معتقد است عاملان اجتماعی کنش گرایان فعال و شناسایی هستند که به
یک احساس راهیابی عمل ) استراتژی ( مجهزند و بر مبنای آن نظامی از ترجیح ها و اصول نگرش نسبت به امور و
طبقه بندی آنها ارائه می دهند و از ساختارهای معرفتی پایدار پیروی می کنند که خود محصول ذهنی شدن جمعی
ساختارهای عینی است و الگوهای عمل که به درک موقعیت و پاسخ نسبت به آن جهت می دهد .عاملان اجتماعی
نیازی ندارند که مقاصد رفتارهای خود را به عنوان غایت مورد توجه قرار دهند. آنان درون فضای اجتماعی بر اساس
استراتژی عمل می کنند.
"از نظر او عاملان اجتماعی دارای سرمایه های متفاوت فرهنگی و اقتصادی بوده و در نتیجه از ساختار
های عینی و ذهنی متفاوت برخوردارند و این تفاوت ساختاری آنان را در موقعیت های اجتماعی متفاوت قرار می
دهد و تعامل آنها در موقعیت های متفاوت موجب بازتولید ساخت های ذهنی و عینی می گردد. بنابر این هر یک از
عاملان برای وجود داشتن مجبور به شرکت در بازی ای است که انبوهی از تلاش ها و انبوهی از فداکاری ها را به
او تحمیل می کند. ") بوردیو، 1381 : 66 )
"جهان اجتماعی که آثار فرهنگی عرصه ادبی، هنری، علمی و غیره در درون آن تولید می شود ؛ فضایی از
روابط عینی میان موقعیت ها ایحاد می کند. مثلا موقعیت هنرمند مقدس و غیر مقدس . بر این مبنا آگاهی از آن چه
در ضمن یک تولید فرهنگی صورت می گیرد ، تنها در صورتی ممکن است که عامل یا مؤسسه را در شبکه روابط
بیابیم که هریک به صورت استراتژیک عمل می کند." ) بوردیو، 1381 : 90 )
فردی
عاملان اجتماعی دارای سرمایه های مختلف فرهنگی و اقتصادی تعاون و تنازع
گروهی
فضایی از روابط عینی میان موقعیت ها جهان اجتماعی
استراتژی ها
شکل گیری مکاتب
13
شیوه ها
ب(ساختگرایی در اندیشه بوردیو
"عرصه های بوردیو ساختارهایی هستند که استراتژی ها و مبارزه ها درآن رخ می دهد. مدرنیزاسیون فرآیند
تمایز یابی و خود مختار شدن "میدان های تنگ دامنه" حقوقی ،سیاسی ،فکری، هنری و... از عرصه های قدرت
عمومی تر)عرصه های پهن دامنه (است. مدرنیزاسیون فقط از طریق مبارزه ها تحقق می یابد.نبرد نوکیشی با کهن
کیشی فقط برای دگرگونی نیست بلکه برای کسب خودمختاری هر عرصه معینی از عرصه قدرت نیز هست.عرصه
قدرت بر مبنای منطق کارل اشمیت به گونه"دوست/دشمن"عمل می کند درحالی که عرصه های محدودی که رو
به خود مختاری )تنگ دامنه(می روند به طور فزاینده ای همراه با پیشرفت فرآیند مدرنیزاسیون بر مبنای منطق
"درست/نادرست"عمل می کنند.این منطق درست/نادرست درکل عرصه هایی که رو به خود مختاری می روند حاکم
است.به این معنا که گزاره های زیبا شناختی،علمی-هنجاری وحقوقی به مثابه گزاره هایی کم وبیش معتبر فهمیده
می شوند.این مدرنیته آشکارا "جهان گفتمان" هابرماس است.")اسکارت لش /ص 376 )
ج(تأثیر پذیری عاملان از ساختارها)طبیعت ثانوی(
عاملان اجتماعی در درون فضای اجتماعی بر اساس میزان دارایی سرمایه های فرهنگی و اقتصادی دارای
موقعیت های متفاوت رفتار می کنند. ساختارهای عینی و ذهنی شکل یافته در درون فضاهای اجتماعی و عرصه های
مختلف طبیعت ثانوی برای افراد را موجب می شوند. و طبیعت ثانونی نوع خاصی از آمادگی و استعدادها مکتسبه
از ساختارها را برای عاملان اجتماعی بهمراه داشته و عاملان اجتماعی بر اساس این آمادگی خود را با قواعد جهان
اجتماعی منطبق ساخته ) کنش استراتژیک( و با قواعد جامعه همراهی می کنند .
فضای اجتماعی ساختارهای عینی و ذهنی طبیعت ثانوی کنش منطبق با طبیعت ثانوی
آمادگی و استعدادهای
مکتسبه از ساختارها عدم نیاز به آگاهی صریح
نمادین و برنامه ریزی شده
آن چه از فرد انتظار می رود این است
که خود را با قواعد تطبیق دهد نه این
که به بهترین نحو با قواعد جامعه همراه باشد
14
آزادی عمل عامل اجتماعی عدم تبیین علی و تفهمی
"با عطف توجه به سرمایه ها پاسخ به این پرسش که "آیا شعور و رفتار آدمیان بر محاسبه خودآگاه
عقلانی متکی است؟" منفی است. چرا که " با میان کشیدن پای مفهوم سرمایه نمادین در واقع بازپرسی از
نگرش خام به موضوع شکل ریشه ای تری پیدا می کند؛ پاک ترین و خالص ترین اعمال – حتی اشکال افراطی
زهد و فداکاری – همواره می تواند مشکوک باشد که رگه هایی از جستجوی بهره نمادین تقدس ، شهرت و
غیره در آن باشد.") اسکات لش : 230 (" آنگاه بوردیو این پرسش را مطرح می کند که "چرا مهم است که ما
در قالب تعبیر عادت واره) طبیعت ثانوی( بیندیشیم؟" پاسخ او این است که چون طبیعت ثانوی در عرصه ها
) حوزه ها( شکل می گیرد و فرد در درون عرصه ها زاده می شود و طبیعت ثانوی زمینه ساز فهمیدن این است
که رفتارهای بی طمع ، خالی از شائبه منفعت جویی شخصی وجود دارد." )همان : 222 )
د(نفی ارزشهای جهان شمول
"بر مبنای پذیرش تأثیر پذیرش آدمی از عرصه ها و شکل گیری طبیعت ثانوی بوردیو ارزشهای جهان
شمول را مورد تردید قرار می دهد چرا که " تمامی ارزش های جهان شمول در حقیقت ارزش های خاصی
هستند که جهان شمول شده اند. و لذا در معرض تشکیک و سؤظن اند. ") بوردیو، 1381 : 225 ( "او با
رویکرد انتقادی و تضادگرایانه خویش بر آن است که اصولا ارزش های جهان شمول چیزی است که ساخته
و پرداخته فرهنگ مسلط ها است و آنها می بایست امر جهان شمول ) حقوق، اندیشه ، خدمات همگانی ،
اندیشه منفعت عمومی و غیره ( را علم می کردند و اگر غلط نکنم آنها اساسا برای این که به سلطه برسند می
بایست مبلغ امر جهان شمول می شدند. ")همان : 227 )
ه(فرهنگ مبنای ادغام عامل-ساخت
"بوردیو برای ادغام ساخت و کارگزاران) عاملان( زندگی اجتماعی می کوشد فرهنگ را به مرکز
جامعه شناسی منتقل کند تا بتواند به تحلیل پویائی ابعاد زندگی اجتماعی نائل آید. به گمان او فرهنگ مبین
بخش یکپارچه سازمان اجتماعی است که خاستگاه عملکرد سیاسی ، کنترل تولید و چرخش معانی به شمار
می رود و هرگونه نابرابری اجتماعی بواسطه دسترسی نامساوی به سرمایه های آن صورت می بندد... از نگره
بوردیو فرهنگ چونان مجموعه ای از نمادها و معانی و کالاهای هنری ) موسقی، ادبیات، منزل آرائی، فراوری
غذا( همواره نقش طبقه اجتماعی را بر خود دارد. ")محمدی اصل: 249 ( "در مدل انتقادی بوردیو از فرهنگ
، این پدیده شامل عناصری چون هنر و ادبیات و موسیقی بوده که می توان قدر و ارزش آنها را جدا از منافع
و قدرت و صرفا به عنوان موضوعاتی زیبائی شناختی در نظر گرفت. به علاوه از نظر بوردیو همه کردارهای
فرهنگی در قلمرو ستیز اجتماعی و مناسبات قدرت قرار دارند. پس اولا فرهنگ تافته ای جدابافته از جامعه
نیست ؛ ثانیا فرهنگ به ایدئولوژی طبقاتی تحویل نمی شود و ثالثا فرهنگ وسیله خنثی سازی یا مشروع سازی
15
نابرابری های طبقاتی در عرصه اجتماع نمی نماید. در این صورت باید به عملکرد فرهنگ در بازتولید فرهنگی
طبقات توجه کرد و به عبارتی تولید طبقاتی فرهنگ و بازتولید فرهنگی طبقه را مد نظر قرار داد. ") محمدی
اصل : 250 )
و(قدرت و معرفت در اندیشه بوردیو
پس جوامع به سوی تفکیک عرصه ها به پیش می روند. عرصه هایی که داعیه خودمختاری دارند و از این
جهت عرصه های تنگ دامنه شکل می گیرند . در این خصوص بحث قدرت و معرفت در مباحث بوردیو جای خود
را می یابد. بر اساس نگرش بوردیو عرصه های مختلف بر اساس میزان خودمختاری در طیفی قرار می گیرند که از
عرصه سیاسی به عنوان دارنده کمترین خودمختاری و پهن دامنه ترین عرصه و در نتیجه دارای منطق دوست/دشمن
آغاز می گردد و به عرصه علم که دارای بیشترین خودمختاری و تنگ دامنه ترین عرصه که تولیدات آن برای
تولیدگران و دانشمندان عرضه می گردد. و دارای منطق درست/نادرست می باشد ؛ می انجامد. در وسط طیف نیز
عرصه حقوق، هنر و ... قرار می گیرد.
از منظر بوردیو قدرت مدرن از رابطه میان عرصه ها و مصرف کنندگان ناشی می شود در حالی که قدرت
در جوامع پیشامدرن از رهگذر سلسله مبادله های بی واسطه میان فاعلان انسانی تحقق می یابد و با این تفکر از لوی
اشترواوس فاصله می گیرد
قدرت/ معرفت
به سوی مدرنیزم) مرزبندی عرصه ها(
معرفت قدرت
عرصه علم عرصه ها... عرصه هنر عرصه حقوق عرصه سیاسی
بیشترین خودمختاری کمترین خودمختاری
منطق درست/نادرست منطق دوست/دشمن
16
ز(استراتژی ایستا و مبارزه جوامع
به زعم بوردیو جوامع سنتی از استراتژی ایستا و جوامع مدرن از استراتژی مبارزه نوکیش و کهن کیش و
مبارزه برای خودمختاری عرصه ها از عرصه دین برخوردارند. جهان ایمان شاخصه جوامع سنتی و جهان گفتمان
شاخصه جوامع مدرن و برهم ریختگی مجدد عرصه ها شاخصه پست مدرن است.
نقد نظریه بوردیو بر اساس حکمت صدرایی
الف(ناکامی در تلفیق عاملیت- ساخت
تلاش بوردیو برای تلفیق عاملیت و ساخت ناکام مانده و به سمت ساختار گرایی چرخیده است و کنشگر را درگیر
جبری ساختاری دیده است. این مبنا با رویکرد صدرایی مورد مناقشه است که خاستگاهها و استعدادهای فطری و نه
صرفا استعدادهای مکتسبه از ساختار اجتماعی برای آدمی قائل است. بر مبنای حکمت صدرایی می تواند گزاره های
فرا اجتماعی و فرا تعلقات محیطی قائل شد که محک و ملاک درست و نادرست و سره و ناسره در همه دورانها است.
پس بوردیو گرچه مبنای کار خویش را گذشتن از ساختارگرایی عینیت گرا و به طور خاص گذر از اندیشه های لوی
اشترواس که ساختارهای ذهنی را تبلور ساختارهای عینی می داند، قرار داده است ولی در تلفیق عاملیت و ساختار
توفیق چندانی نداشته و به رغم طرح عملیات استراتژیک و رقابت با طرح فضاهای اجتماعی و عملیات درونی عرصه
ها توفیقی برای رهایی از ساختارگرایی نداشته است.
ب(مناقشه در ملاک تفکیک علوم
تردیدی در این نیست که جهان بویژه در قرن بیستم به سمت تفکیک عرصه و تجزیه علوم به عنوان مختلف روی
آورد و تلاش کرد تحت عنوان علمی و غیر علمی خواندن یافته های بشری مرزی میان یافته های علمی و غیر علمی
بیابد اما موضوع این است که ملاکی که برای این مهم بکار گرفت با خودبینی تمامیت خواه ناشی از درکی از علم بود
که از جامعیت و مانعیت روشی برخوردار نیست علوم مشاهدتی و تجربی نه برای تولید دانش قادرند همه پدیده های
ناظر به انسان و اجتماع را تبیین و معرفی نمایند و نه همراه نمودن آن با تفهم، آدمی را از شناخت بسیاری از مسائل
مورد نیاز بی نیاز می کند. بنابر این سوگمندانه باید گفت که روح و عمق مرزبندی علوم جدید نه برمنطق درست و
نادرست که بر پیش فرض و پیشداوری و سوگیری استوار است که دیگر آرا را بر نمی تابد. بنابراین روح این منطق به
همان منطق دوست و دشمن باز می گردد. آنچه را که از این منبع شناختی برخوردار نیست غیر علمی تلقی کرده و
حاضر به شنیدن استدلال آن و به رسمیت شناختن ان نیست. این در حالی است که در منطق صدرایی اولا موضوع
17
شناخت تعیین کننده منبع شناخت است و ثانیا با ارائه استدلال شفاف نیاز به وحی و نقل را به اثبات رسانده و با ترسیم
حدود و ثغور حقیقت از غیر آن راه حقیقت نمایی و خرافات را بسته است و با آزادگی و شجاعت آغوش خویش را
برای استماع هرگونه استدلال گشوده است.
گرچه پست مدرن مجدد به برهم زدن مرزبندی ساختگی مدرن دست می یازد و آن را مورد تردید قرار می دهد
ولی به دلیل عدم ابتنا بر منطق و نقطه عزیمت منطقی و مستحکم به فروپاشی همه یافته های بشری منجر می شود و
چیزی در قبال آن ارائه نمی دهد. روشنفکری بی ریشه و بی خانمانی تولید می کند که همه معارف و دستاوردهای
بشری را یکجا به حاشیه می راند.
ج(مناقشه در تفکیک گفتمان جوامع
اینکه در جامعه سنتی گفتمان ایمان حاکم است و معرفت بیشتر در معرض دخالت مستقیم قدرت قرار دارد نیز
واجد کلیت و فراگیری نیست. این رویکرد یک کاسه دیدن مبتنی بر همان رویکرد منفی و پیشداوری و تسلط منطق
دوست و دشمن بر این نوع نگاه استوار است که در نوشته پیشین آمد. پاره ای از علوم در جهان سنتی بویژه آن بخشی
از آن که به طور مستقیم متأثر از ادیان راستین همانند اسلام بوده است دارای منطق مستحکم درست و نادرست بوده و
اصولا پیش فرض هر دانشی بر این منطق استوار بوده است . بر این اساس علوم و دانش های مستحکمی در فلسفه و
انسان شناسی و ... شکل یافته که هنوز نیز از استدلال و برهان محکم برخوردار بوده و اندیشه های نو را به چالش می
کشد. در بینش صدرایی قدرت و سیاست علی الاطلاق از آن خداوند است و با توجه به اهمیت مضاعف آن بیش از
عرصه های دیگر به منطق درست و نادست مبتنی است. بر این قاعده است که امامت جامعه بر اصول و قواعد بسیار
دقیق و حساسی مبتنی است و مدینه های فاضله ترسیم شده از این اصول نظیر مدینه فاضله فارابی و اندیشه های
اجتماعی بزرگانی چون خواجه نصیر الدین طوسی از ارکان جامعه مطلوب سیاست و راهبری جامعه دانسته شده است.
بر این اساس ضرورت پالایش عرصه سیاست مقدم بر پالایش هر عرصه ای دیگر است.
از پیامدهای مرزبندی علوم تجزیه انسان و ناقص کردن فهم او از خود و جامعه خویش بوده است . رفع این
نقیصه با به هم ریختگی پست مدرن مرتفع نمی گردد ؛ چرا که فاقد منطق مبنایی و نقطه عزیمت و قدرت شناخت
جامع از انسان و محیط اوست. این کاستی تنها از رهگذر نظام معرفتی ممکن است که قادر به شناخت جهان و انسان
به عنوان یک کل به هم پیوسته بوده و خود را از ابزارهای شناختی متناسب با موضوع نظیر تجربه و وحی و نقل و ...
محروم نکرده باشد.
18
از منظر بوردیو بین استراتژی و مبارزه تفاوت وجود دارد. استراتژی را افراد به عنوان شیوه های مأنوس درپیش می
گیرند و در پی انباشت سرمایه نمادین هستند و وجود متن و زمینه ) عرصه و فضا( فرهنگی – اجتماعی ایستا و معینی
را فرض می گیرد در حالی که مبارزه میان جماعت های نوکیشی و کهن کیشی در گیر است و می تواند به تغییر
اجتماعی- فرهنگی بینجامد.
با سامان دادن به بحث شناخت شناسی دیگر نیازی به تفکیک میزان قدرت مانور کنش گران در جامعه سنتی و
مدرن با طرح بحث اقدام استراتژیک در جامعه سنتی و استراتژی و مبارزه در جامعه مدرن نیست . چه اینکه با پذیرش
میزانی از انتخاب و گزینش ورای ساختارهای محیطی کنش از نظر ماهیت در جوامع مختلف یکسان بوده ولی میزان
وابستگی ادمی به ساختارها متفاوت است . بی تردید در جوامع امروزی با کاهش تعلقات اجتماعی بر قلمرو کنش
کنشگران افزوده شده و امکان آگاهی افراد بیشتر شده است .
با این مبنا می توان گفت که تمایز مواجهه جوامع با محیط شان به میزان خودآگاهی فردی و اجتماعی آنها بستگی
دارد. در این خصوص تفاوتی ماهوی میان جوامع قدیم و جدید نیست. در صدر اسلام با تمایز دینی شاهد منازعه درون
خانوادگی و قبیله ای هستیم که بر اساس معیار بوردیو قابل تبیین شفافی نیست. همانطور که امروز " استحصال تمایز
مذهبی نتیجه یک نوع آگاهی است که در پرتو آن منافع و خصومت ها مجددا تعریف می شوند.") محمدی، 1382
: 152 ( و این تمایز امروز هم "تمایز معنی داری میان خود و غیر خود در ذهن مشترک این جوامع پدید آورده است.")
همان : 156 ( بر این اساس تمایز بخشی بین جوامع سنتی و جوامع مدرن در هویت رفتارها به عنوان دوست و دشمن
و درست و نادرست چندان موجهه تلقی نمی شود . منطق و برهان گرایی در فرهنگ و تمدن سازی اسلامی از ملاکات
اساسی شمرده می شود و بر مدار آن صلابت علمی- منطق درست و نادرست- همراه با مدارای رفتاری – پرهیز از
منازعات مذهبی و دینی به طور که این خصلت تمدن اسلامی را از تمدن های دیگر از جمله تمدن غربی که دست به
ایجاد گتو برای غیر خودی ها می زدند متمایز کرده است.- تولید تمدنی نمود که ویژگی ایمانی آن نه بر جهانی ایستا
بلکه بر پویایی و توسعه علوم و فنون اعجاب انگیزی استوار بوده است.
د(دو منطق جاری در طول تاریخ
مطالعات تمدنی بویژه مطالعه تمدن اسلامی حاکی از آن است که دو جریان همواره در طول تاریخ تاکنون وجود
داشته و دارد. یکی جریان های قبیله گرای مبتنی بر منطق دوست و دشمن که نمود مذهبی آن در جریانهای سلفی گری
از صدر اسلام تاکنون و از خوارج تا داعش و نمودهای علمی آن از خرافه گرایی و تصلب قرون وسطایی تا جریانهای
19
اعدام کننده دانشمندان چون گالیله تا جریانهای افراطی تجربه گرا و معاند با روش های معرفتی دیگر عقلی و وحیانی
قابل مشاهده است. و دیگر، جریانهای عقل گرا مبتنی بر منطق درست و نادرست و استدلال گرا که نمودهای آن در
سیره انبیای الهی و دانشمندان از قدیم تاکنون قابل عرضه است.
ه(نقد به تعین اجتماعی معرفت
بوردیو معتقد است که دانشمند اجتماعی همان قدر درگیر کشاکش زندگی هر روزه ای است که هر کنش گر دیگر
. بر این اساس او نیز در قید و بند ساختارها و طبیعت ثانوی در عرصه ها است و اسیر قید و بندهای بازارهای نمادین
است. پس نمی توان انتظار کنش بی غرض داشت چه اینکه کنش در درون ساختها و عرصه ها صورت می پذیرد. و
شخص جامعه شناس نیز از دام " تعین اجتماعی معرفت" رها نیست. و راهی که او برای برحذر داشتن جامعه شناس
از این تعین ارائه می کند علاقه به شناخت در جامعه شناس و امکان بازتولید واقعیت از سوی اوست. ولی چگونه علاقه
او به شناخت او را از دام تعین اجتماعی می رهاند. چگونه می توان مطمئن شد که جامعه شناس از تعین اجتماعی
رهیده است؟ در این باره بوردیو ملاکی ارائه نمی کند. این مشکل را هابرماس تلاش کرد با طرح کنش ارتباطی ممکن
الحدوث در جامعه مدرن برطرف نماید و لوکاچ نیز بر آن است که تنها در جامعه مدرن امکان آگاهی طبقاتی درباره امر
اجتماع ممکن است . و گیدنز نیز بر این باور است که در جامعه مدرن امکان تأمل کنش گران به صورت عقلانی و نه
مستتر و ضمنی به قواعد اجتماعی وجود دارد.
این موضوع نیز هم به رویکرد ساختارگرایی بوردیو باز می گردد و هم اینکه تلاش او برای رهایی جامعه شناس
از جبر اجتماعی را بی اثر می کند و در نهایت راهی برای برون رفت از موضوع و موجه نمودن نظر کارشناسی جامعه
شناس ارائه نمی دهد . برای حل این مسئله باید به بحث شناخت شناسی بازگشت و راهی برای مرزبندی معرفت نسبی
و معرفت مطلق یافت که این تلاش در شناخت شناسی اسلامی صورت پذیرفته و خوانندگان را به بحث اعتباریات
علامه طباطبایی به عنوان شاگرد مکتب صدرایی ارجاع می دهم. )علامه طباطبایی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقاله
ششم( بر اساس این رویکرد " چه بسیار ] اتفاق [ می افتد که انسان کارهایی را بواسطه عادت ]طبیعت ثانوی [ یا نادانی
یا عصبیت و مانند آنها انجام می دهد در حالی که خود می داند کاری غیر لازم یا بی خود و یا ناشایسته و نکردنی می
باشد.") علامه طباطبایی، بی تا : 316 ( پس غلبه ساختار بر عامل به نحوی که مورد نظر بوردیو است وجود ندارد. این
موضوع در معرفت شناسی اسلامی تفکیک ادراکات به ادراکات حقیقی و ادراکات اعتباری اعتباریات به دو قسم قبل از
اجتماع و بعد از اجتماع تبیین شده است.از جمله اعتباریات قبل از اجتماع انتخاب اخف و اسهل است . به این معنا که
20
افراد به سوی اموری گرایش دارند که برای او راحت تر است . توجیه رفتار مرد الجزایری برای ازدواج با دختر عموی
خود با این معیار این است که او آگاهانه تصمیم می گیرد با دختر عموی خود ازدواج کند ؛ چرا که دنبال دردسر نمی
گردد. پس" تأثیر این اصل در عادات و رسوم و لغات در انسان بسیار روشن است. انسان پیوسته می خواهد با سرمایه
کم، سود بسیار برد و با تلاش سبکتر ، کاری سنگین تر انجام دهد. " ) علامه طباطبایی، بی تا : 318 ( علامه در پاسخ
به این پرسش که "حقایق علمی مخلوق و تابع خود ما ] زندگی انسانی و اجتماعی [ است و یک ثبوت غیر قابل تغییری
ندارد" ) علیزاده، 1383 : 454 ( اینگونه پاسخ می دهند که " وصف مزبور )تغییر( مخصوص به یک سلسله ویژه ای
از معلومات و ادراکات است که مطابق خارجی آنها اجزای اجتماعی است که خود ما به وجود می آوریم ، و ناچار تا
تغییراتی که خود ما در اجزا و شرایط اجتماعی ایجادی خود می دهیم ، ادراکات ویژه آنها نیز تغییر می پذیرد. اما یک
سلسله ادراکاتی که مطابق آنها خارج از ظرف اجتماع است و با فرض وجود و عدم انسان مجتمع یا هر جانور زنده
اجتماعی به وصف تحقق و وجود موصوفند ؛ یعنی بود و نبود حیوان مدرک در واقعیت آنها مؤثر نیست ، آنها با اختلاف
محیط زندگی و تربیت و تلقین اختلاف پیدا نمی کنند.") همان : 454 ( بنابر این " علامه نشان داده اند که اگر نظریه
اعتباریات با نظریه فطرت گره نخورد به نسبیت اخلاق نفی اخلاقیات می انجامد.") سوزن چی ، 1389 : 113 ) 5
"بدین ترتیب علوم مربوط به آدمی به دو دسته علوم نظری و عملی ) حکمت نظری و حکمت عملی( تقسیم می شود.
حکمت نظری ، علوم مربوط به واقعیت نفس الامری وجود) از جمله وجود آدمی( است و حکمت عملی ، علوم مربوط
به عملی کردن و تدبیر و برنامه ریزی عملی و امور اعتباری... گزاره های تجویزی و حکمت عملی ریشه در گزاره های
توصیفی و حکمت نظری خواهند داشت و آنگاه توصیه هایی که در علوم انسانی وارد می شود، قابلیت بررسی معرفتی
و صدق و کذب پیدا می کنند.")سوزن چی ، 1389 : 114 - 115 )
و(نقد نفی ارزشهای جهان شمول
با اذعان به تأثیر پذیری آدمی از عرصه ها و شکل گیری طبیعت ثانوی ،و بر مبنای رویکرد انتقادی او ارزشهای
جهان شمول مورد تردید قرار می گیرد . در حالی که با معیارهای ارائه شده در معرفت شناسی از سوی اندیشمندان
مسلمان امکان شناخت مطلق و پیش از تعلقات و تعینات اجتماعی میسور است و بر مبنای عقل و فطرت می توان به
ارزش هایی که همچون گزاره های منطقی و ریاضی نمی توان در درستی آن تردید کرد در حوزه ارزشهای اجتماعی
ارائه کرد.
5 برای اطلاح بیشتر به بحث اعتباریات علامه و پاورقی های شهید مطهری بر کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم مراجعه شود.
21
آنچه از حکمت صدرایی و مبانی انسان شناسی اسلامی و مطالعات اجتماعی و تاریخی می توان استنباط کرد این
است که روند کلی جهان انسانی به سوی افزایش آگاهی ها در حرکت است. این فرآیند را می توان در قالب فضا و
هویت " فرآیند غلبه احساسات؛ تعلقات اجتماعی و گزینش عقلانی " تحلیل کرد. )ر.ک.: خیری، 1389 : فصل فضا
و هویت " فرآیند غلبه احساسات؛ تعلقات اجتماعی و گزینش عقلانی "( بر مبنای این مدل تحلیلی از واقعیات جامعه
انسانی در مراحل نخستین زندگی فردی و اجتماعی بر پایه غلبه احساسات شکل می گیرد و به مرور با رنگ پذیری از
محیط اجتماعی تعلقات اجتماعی معیار و محرک رفتاری قرار می گیرد و با افزایش آگاهی های انسانی و برگشت حقیقی
به خویشتن گزینش های عقلانی ملاک نوع رفتار خواهد بود. در طول تاریخ ادیان آسمانی و غیر تحریفی تلاش کرده
اند آدمی را به فطرت خویش ارجاع دهند فطرتی که عقل را بها داده و آدمی را از هوای نفس که زاینده کینه و دشمنی
و تنازعات بی پایه و اساس است برحذر داشته اند. ابتنای رفتارهای فردی و جمعی بر هوای نفس و دوری از فطرت و
عقل امروز بیش از گذشته منطق اعمال را مبتنی بر دوست و دشمن قرار داده است. همانطور که در گذشته همراهی با
عقل و فطرت زاینده تمدنی بوده که منطق درست و نادرست را ملاک تشخیص حق و باطل قرار داده است.
22
با توجه به مباحث مطرح شده می توان مسیر و سیر آدمی را به شرح زیر ترسیم نمود:
مدینه فاضله مدینه غیر فاضله
نتیجه گیری:
سیر
آدمی
عرصه شناخت
ادراک/ بینش
عرصه اقدام/عادات
رجحان عقلانیت ذاتی
رجحان عقلانیت ابزاری
غلبه احساسات و عواطف
فطری
غلبه احساسات و عواطف
غریزی
گرایش مبتنی بر
نهادههای زیستی
هوای نفس
گرایش مبتنی بر
استعدادهای انسانی
)فطری(
مسیر
تکامل
انحطاط
23
از اقداماتی که می تواند در راستای رسیدن به نظریات جامعه شناختی بر پایه اصول و مبانی مستحکم
اسلامی انجام داد باز خوانی اندیشه های رایج و نقد آن بر اساس اندیشه های اندیشمندان مسلمان است.
حکمت صدرایی بانفوذترین و جامع ترین حکمتی است که دربردارنده ظرفیت پی ریزی اندیشه های ناب
اجتماعی اسلام است. این فلسفه امروزه به عنوان شالوده طرح نظریه انقلاب اسلامی و در مرکز اندیشه بومی
سازی دانش و ارائه الگوهای پیشرفت اسلامی قرار دارد. به هم آمیختگی فلسفه وشریعت به عنوان شالوده و
ساختار نظام اجتماعی اسلام این حکمت را متمایز نموده است.
از سوی دیگرپی یر بوردیو نظریه پرداز برجسته ای است که آراء او در کنار آراء هابرماس و گیدنز به
عنوان مهم ترین نظریه پردازان دوران معاصر در کانون توجه پویندگان مطالعات اجتماعی قرار دارد.
در این مقاله تلاش شد با تشریح اصولی ترین ارکان نظریه بوردیو در جامعه شناس فرهنگ با سنگ
محک حکمت صدرایی نقادی شود. با این هدف رویکرد تلفیقی بوردیو در باب عاملیت و ساخت و دیدگاه
او درباره تفکیک دانش و جوامع و موضوع اسارت در تعین اجتماعی مورد بررسی قرار گرفت. محصول این
مطالعه عبارت است از :
بوردیو گرچه تلاش کرده در رویارویی با لوی اشترواس عاملان اجتماعی را دارای استراتژی در عمل
نشان دهد که محصور در ساخت های اجتماعی نیستند اما در این راه توفیق چندانی نداشته و کفه ترازوی او
به سمت ساختگرایی سنگینی کرده است چرا که گرچه عاملان ترسیمی او نه کاملا آزاداند که بتوان بر طبق
تفهم معانی رفتار آنها شناخته شوند و نه صرفا مطیع ساختار های اجتماعی که با روش تبیینی راه شناخت آنها
هموار گردد ؛ ولی بوردیو با طرح اسارت در تعین های اجتماعی و آمادگی های مکتسبه برخاسته از عرصه ها
عملا پیشرفتی در تبیین موضوع نداشته است. این در حالی است که در اندیشه های اسلامی از جمله در حکمت
صدرایی با طرح نظریه فطرت و جایگاه عقل در نظام معرفتی و بحث انواع اعتباریات ما قبل و مابعد اجتماعی
راه برای اذعان به عاملیت انسانی هموار است.
بوردیو تلاش کرده در روند دانش و توسعه عرصه ها منطق حاکم بر ادوار را تشریح کرده و در این
مسیر حرکت از منطق دوست و دشمن به سوی منطق درست و نادرست را تبیین کند . این در حالی است که
او از این موضوع غفلت کرده که روح دانش محروم شده از منبع عقل و وحی به سمت قضاوت غیر منطقی و
غیر واقع بینانه از دانش های دیگر گرایش یافته و تنها خود را برخوردار از ملاک درست و نادرست توصیف
کرده و با دیگران به دشمنی پرداخته است . این درحالی است که با مبانی حکمت صدرایی منابع شناخت به
تناسب موضوعات توسعه یافته و اذعان به نفس الامر او را برخوردار از منطق و محک برای قضاوت درباره
درستی و نادرستی دانش قرار داده است. و در این رهگذر تکلیف تفکیک جوامع بوردیو نیز روشن می گردد
که نه بر مدار ایستایی و پویایی بلکه بر مدار دو جریان حاکم در طول تاریخ می توان جوامع را طبقه بندی
24
نمود که ترسیم مدینه های فاضله و غیر فاضله بر مدار عناصر فرا تاریخی و فرا مکانی با این هدف صورت
پذیرفته است.
م
نن ابع مآخذ:ابع و مآخذ:
اله بداشتی، علی ،) 1388 ( انسان شناسی صدر المتالهی ، ن مجله پژوهشهای فلسفی - کلامی، شماره
9 و 10 ,
بوردیو، پی یر ،) 1381 ( نظریه کنش، دلایلی عملی و انتخاب عقلان ، ی ترجمه مرتضی مردیها، تهران
، انتشارات نقش و نگار
پاتنام، رابرت،و دیگران) 1384 ( سرمایه اجتماعی ؛ اعتماد ، دموکراسی و توسعه، به کوشش کیان
تاجبخش، ترجمه افشین خاکباز و حسن پویان، تهران، نشر شیرازه
پارسانیا، حمید) 1391 ( جهان های اجتماع ، ی تهران، کتاب فردا
پارسانیا، حمید، ) 1387 ( رئالیسم انتقادی حکمت صدرا ، ی فصلنامه / علوم سیاسی / 1387 / شماره
42 ، تابستان
پناهی، محمدحسین. ) 1383 ش(. بررسی زمینهها و اهداف انقلاب اسلامی ایران بر اساس شعارهای
انقلا ، ب فصلنامة علوم اجتماعی. دانشگاه علامة طباطبایی، شمارة 11 و 12 ،
توسلی، غلامعباس،) 1383 ( تحلیلی از اندیشه پی یر بوردیو درباره فضای منازعه آمیز، نامه علوم
اجتماعی، شماره پیاپی 23 ) جلد 11 ، شماره 3 ، شهریور(
جوادی آملی، عبدالله، ) 1389 ( جامعه در قرآن، تفسیر موضوعی قرآن، تحقق:مصطفی خلیلی، قم
:انتشارات اسراء،
جوادی آملی ، عبدالله،) 1387 ( سیاست حکمت متعالیّه ، نشریّه پگاه حوزه ، 229
خواجه نصیری الدین طوسی،) 1360 ( اخلاق ناصری، تصحیح و توضیح مجتبی مینوی علیرضا
حیدری، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی،
خورشیدی، سعید،) 1390 ( صورتبندی نظریة فرهنگ صدرایی )با الهام از دیدگاههای استاد
حجتالاسلام پارسانیا(،قم: معرفت فرهنگی-اجتماعی، شماره اول زمستان ص 152 - 129
خیری، حسن ) 1389 ( دین ، رسانه ، ارتباطات اجتماعی، قم : پژوهشگاه علوم . فرهنگ اسلامی
25
ریتزر، جرج، نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر، ترجمه محسن ثلاثی، چاپ هشتم، تهران ،
انتشارات علمی
سوزن چی، حسین، ) 1389 ( معنا، و راهکارهای تحقق علم دینی، تهران: پژوهشکده مطالعات
فرهنگی و اجتماعی
صدرالدین شیرازی ، محمّد بن ابراهیم ) 1383 (. الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربع . ة جلد 1 ،
3 ، 4 . قم : منشورات مصطفوی
صدرالدین شیرازی، محمّد بن ابراهیم ) 1360 ش( اسرار الایا . ت تصحیح محمد خواجوی. تهران:
انجمن حکمت و فلسفه.
صدرالدین شیرازی، محمّد بن ابراهیم. ) 1354 ش( المبدأ و المعا.د تصحیح سید جلالالدین آشتیانی.
تهران: انجمن حکمت و فلسفة ایران.
طباطبایی، سید محمد حسین،) بی تا( اصول فلسفه و روش رئالیس ، م قم : انتشارات دفتر نظر اسلامی
وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
طباطبایی، محمد حسین ) 1362 ( نهایه الحکمه،، قم: مؤسسه النشر الاسلامی االتابعه لجماعه
المدرسین
طباطبایی، محمد حسین،) 1387 ( بررسی های اسلام ، ی به کوشش سید هادی خسرو شاهی، قم:
موسسه بوستان کتاب
طباطبایی، محمد حسین،)بی تا( تفسیر المیزان ترجمه سیدمحمد باقر موسوی، قم: دفتر انتشارات
اسلامی، ج 2 ، 4 ، 9،10 ، 16 ،
علیزاده، عبدالرضا،حسین اژدری زاده، مجید کافی) 1383 ( جامعه شناسی معرفت؛ جستاری در تبیین
رابطه ساخت و کنش اجتماعی و معرفت بشری، قم : مؤسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه،
فارابی، ابونصر محمد،) 1991 ( آراء اصل المدینه الفاضل ، ه چاپ ششم، بیروت: دارالمشرق،
کسل، فیلیپ؛ ) 1383 ( چکیده آثار آنتونی گیدن ، ز حسن چاوشیان،انتشارات ققنوس؛
لش، اسکات،) 1383 ( جامعه شناسی پست مدرنیز ، م ترجمه حسن چاوشیان، تهران، نشر مرکز
محمدی اصل، عباس،) 1388 ( نظریه های جامعه شناس ، ی تهران ، انتشارات جامعه شناسان
26
محمدی، رحیم،) 1382 ( درآمدی بر جامعه شناسی عقلانی ، ت تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران
مطهری، مرتضی،) 1389 ( مجموعه آثار، ج 13 تهران: صدرا
Ritzer, George, (2000)Classical Sociological,McGraww-Hill Com,
Review and Criticism of Pierre Bourdieu's Theory on the Sadraee Wisdom
6Hassan Kheiri
Abstract
At first, this article explained the theoretical foundations of Sadraee wisdom as a criterion for evaluation, then; it discussed the Bourdieu’s intellectual system and then is criticized his approach. In discussing the theoretical foundations of authenticity of individual and society, substantial motion, human truth, knowledge, integration and development-oriented nature based on Sadra’s point of view are expressed. However, some of the issues that are addressed in Bourdieu’s critical approach are: trying to eliminate the false opposition between objectivism and subjectivism; the study of habitus and sociologists’ experience in different fields of study as a scientific and academic world; Social actors are known as those who follow reasoning, not those who are condemn to mechanical forces and self-aware selectors and believed that hamitus is shaped within the space and fields; and fields are structures where strategies and fights are occurred within them.. Some of the subjects that are considered in Bourdieu's critique include the inability to integrate agency-structure, incomplete understanding of traditional and modern society and logic of behavior in these communities, and
Assistant professor, Islamic Azad University, Naraq Branch 6
27
offering a way to obviate determinism and social properties. Finally, it has been tried to present a more accurate report of the process of human society development by providing identity-environment theory, overcoming emotions, overcoming social belonging, rational selection, and presenting movement of individual and society model.
Keywords: Sadraee wisdom, Second Nature, different fields of study, agency-structure, social classes, social actors, social interests, rational selection, considerations

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۲۳ شهریور ۹۵ ، ۲۱:۲۲
حسن خیری

1
بسمه تعالی
بررسی جامعه شناختی قانون
" حمایت منکرحمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر "

"چاپ شده در دو فصلنامه علمی پژوهشی بررسی مسائل اجتماعی ایران، دوره2، شماره 6، پاییز و زمستان 94"
حسن خیری 1
چکیده:
قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر اخیرا از سوی مجلس شورای اسلامی به تصویب رسیده و در
روزنامه رسمی ابلاغ شده است. با این وجود رئیس جمهور به دلیل وجود پاره ای اشکالات از رهبری درخواست توقف
اجرای آن را کرده، ولی در نهایت شورای حل اختلاف صلاح را در اجرا و رفع نواقص آن دیده اند. از آنجا که این طرح
هم اکنون در دست بررسی است در این مقاله تلاش شده با رویکرد جامعه شناختی موضوع امر به معروف و نهی از
منکر به طور کلی و این قانون به طور خاص مورد بررسی قرار گیرد.
با توجه به ضرورت توجه به عناصر کنشگرایانه و ساختارگرایانه و اقتضاءات اخلاقی و قانونی در روابط و
مناسبات بین فردی و نظارت عمومی و غلبه فقه فردگرایانه قانون مزبور مورد بررسی قرار گرفت. و در عین تأکید بر
تمایز نظام ارزشمدار اسلامی که لازمه آن این است که نمی توان از احساس مسئولیت های فردی صرف نظر کرد، ارائه
قانونی که زیر ساختها و ساختهای اجتماعی را همزمان با اقدامات کنشی مورد توجه قرار دهد مورد تأکید قرار گرفت.
کلید واژه ها:
امر به معروف و نهی از منکر، قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر، کنشگرایی، ساختارگرایی،
فردگرایی، نظارت عمومی، حسبه، اخلاق، حقوق
1 استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق
2
مقدمه:
امر به معروف و نهی از منکر دو فریضه الهی است که ملاک و شاخص جامعه اسلامی شمرده شده است.)آل
عمران: 1010 حج: (»؛ (امر به معروف و نهی از منکر یکی از صفات و ویژگی های انسان های مؤمن 38 - 41 ( ملاک
آل عمران/ (» برتری امت اسلامی 110 (راه انبیاء و صالحان است.)الحر العاملی، ج ۱۶ : ۱۱۹ ( قوام و پایداری دین به امر به
معروف و نهی از منکر است.) میزان الحکمه، ح ۱۲۶۸۸ ( بقیه اعمال نسبت به این فریضه چون آب دهان نسبت به دریا
است.) نهج البلاغه حکمت 374 ( جامعه ای که این فریضه را عیب بدانند جامعه بدی هستند.)الحر العاملی، ج 16 :
118 ( مسئولیتی همگانی است. )) فاضل مقداد، ج 3 : 170 )
روح امر به معروف و نهی از منکر به همدردی، همبستگی، تعارف و تعاون و احساس مسئولیت و امانت
داری باز می گردد. "مهمترین تضمین برای تحقق عملی حقوق بشر وظیفه نهی از منکر است. ")کوک، ج 2 :
810 )
همه جوامع برای حفاظت و پاسداری از ارزشهای مورد قبول خود، سیستمهایی دارند و از چیزهایی که
نمیپسندند جلوگیری میکنند.پس امر به معروف و نهی از منکر خاص جامعه مؤمنان نیست؛ منتها نگرش، دایره
و گستره اهتمام به این موضوع اجتماعی و عقلانی متفاوت است. به عنوان مثال، در کشور فرانسه، ورود
فیلمهای هالیوود را محدود کرده اند وتوجیه آنها این است که این نوع فیلمها، موجب تخرب فرهنگی است.
زنان در پارلمان هند به سینمای هالیوود اعتراض کردند که چرا اینقدر در معرفی زنان، لجام گسیخته است و
زنان بصورت عروسکهایی معرفی میشوند که این توهین به آنها است. لذا از دولت هند خواسته اند که در
چرخه فیلمسازی دخالت کند و اجازه ندهد که با شخصیت زن، بازی شود. در ژاپن اعتراض شده است که
بدلیل تعرضاتی که در مترو به حیثیت زنها می شود، باید بخش زنان و مردان از هم تفکیک شود. "سندی
قانونی مربوط به سال 1616 / 1025 در آلمان وظیفه قاضی محکمه ای را امر به حق و نهی از ناحق تعیین می
کند.")کوک، ج 2 : ص 889 - 887 ("گلدتسهیر در بحثی گسترده در مورد این وظیفه دو همتای آن خارج از
جهان اسلام را به عنوان شاهد ذکر می کند.یکی سازمان نظام ممیزی در آیین کنفوسیوس در چین بود؛ که می
توان نظام آشناتر ممیزی در دوران جمهوری روم را به آن افزود. هر دو سازمانهایی بودند مورد حمایت دولت و
به معنای دقیق کلمه می توان آنها را در ردیف سازمان حسبه اسلامی دانست. که خود موردی خاص از نهی از
3
منکر است. اما با مفهوم کلی اسلامی در مورد قدرت اجرایی مؤمنانی که در خارج از هرگونه چارچوب
سازمانی قرار دارند متفاوت است. ")کوک، ج 2 : ص 900 ("در بحث های آکویناس دو نوع نکوهش از هم
تفکیک شده است؛ نکوهش به خاطر گناهکار و دیگری نکوهش بخاطر مصلحت عمومی؛ دومی را نکوهش
قضایی می خواند.")همان:ص 912 ( "کنفوسیوس گفتاری دارد به این مضمون که آدمی باید دوستان را پند دهد.
اما اگر پاسخ ندادند از دست بردارد.")همان: ص 916 ( بیشتر بحث هایی که بطور مشروح در روایت آکویناس
آمده طبیعتا به سنت مسیحی و مخصوصا به شکل لاتینی آن اختصاص دارد. اما وجود این شباهت های کلی
موجب تعجب خواننده ای است که با آموزه های اسلامی نهی از منکر آشنایی دارد. نکوهش برادرانه یک وظیفه
است. اما نه وظیفه ای مطلق؛ نمی توان آن را بدون توجه به مکان و زمان انجام داد. و نباید ما خود را مأمور
بازرسی زندگی دیگران قرار دهیم. نکوهش یک گناهکار به خاطر خود آن شخص با هشدار های ملایم وظیفه
هر شخص نیکوکاری است. خواه فرومایه باشد خواه بلند پایه، هر چند این وظیفه بیشتر بر دوش بلند پایگان
است. از این رو فرپایه ای می تواند بلند پایه ای را نکوهش کند. به شرط آنکه این کار در خلوت به نرمی و به
شکلی مؤدبانه باشد و بدون گستاخی و خشونت اما اگر دین در خطر است باید آشکار بیان شود. ) همان: ص
907 - 908 ( دربحث های آکویناس دو نوع نکوهش از هم تفکیک شده است نکوهش به خاطر گناهکار و
دیگری نکوهش بخاطر مصلحت عمومی. دومی را نکوهش قضایی می خواند. ) همان: ص 912 ( ابن ابی الحدید
اشاره می کند که اعراب جاهلی نهی از منکر را می شناختند.و با استناد به این پیمان ] حلف الفضول [ این
موضوع را ثابت می کند. ) کوک، ج 2 : ص 894 )ابن ابی الحدیدج 19 ص 305 ))
پس امر به معروف و نهى از منکر، به معناى داشتن حساسیت قوى نسبت به وجود منکرات و عدم وجود
معروفها است. مسلمان متعهد یا آن کس که زندگى اجتماعى فعالى دارد، کسى است که همواره در پى تحقق
هنجارهاى دینى و آرمانهاى آن در جامعه است و تلاش می کند آنچه مایه تضعیف آنها مىشود، از میان برود. از این رو
خود را موظف مىداند تا به هوش باشد و براى تحقق معروفها بکوشد و در جهت نابودى منکرات عمل کند. این
حساسیت گسترده و عمیق بر حسب لزوم گاه بهصورت پند و اندرز است و گاه در قالب اقدام عملى و ارائه جلوه
درستى از معروف. گاه نیز ضرورت اقتضا مىکند که براى حفظ جامعه اسلامى و یا نشر آرمانهاى دینى که خود از
برترین معروفها است سلاح برگیرد و به دفاع از آرمان خود برخیزد. پس جهاد نیز یکى از نمونههاى امر به معروف
4
و نهى از منکر است. بعلاوه سرنوشت مشترک آدمیان آنان را به تکاپوی رفع موانع و ایجاد زندگی جمعی سالم تر سوق
می دهد. )محمد حسین طباطبایی، تفسیر المیزان، 3 ، 327 ( ضرورت حساسیت جمعی نسبت به پاره ای از امور،
اندیشمندی چون کوک غیر مسلمان را بر آن داشت تا با مشاهده بی تفاوتی جمعی نسبت به خانمی که در مترو
نیویورک مورد تعرض قرار گرفت، موضوع را پیگیری نموده و آن را در فریضه امر به معروف و نهی از منکر اسلامی
یافته و یکی از کتب مرجع و نسبتا جامع از منظر مذاهب اسلامی را عرضه نماید.
بر این مبنا، روح این فریضه نه به دخالت در امور دیگران بلکه به دخالت در اموری باز می گردد که به سرنوشت
مشترک آنان مربوط است. یا هشدار به دیگران است در انجام یا ترک اموری که مصلحت آنان را به دنبال دارد.
بحث امر به معروف و نهی از منکر به عنوان زیر بنایی ترین عنصر شکل گیری جامعه دینی سالها است که به بحث
جدی در ادبیات سیاسی و دینی اجتماعی تبدیل شده است. گاهی مشاهده می شود که آمرین و ناهین از سوی –
مخاطبان مورد ضرب و شتم قرار می گیرند و وضع قوانین در دستور کار مجلس قرار می گیرد و نیروهای انتظامی در
چندین نوبت عزم خویش را برای مبارزه با مظاهر فساد جزم کرده اند و موعظه و نصیحت نیز مکرر توسط متولیان دینی
و سیاسی وعلمای اخلاقی و تربیتی صورت می پذیرد مع الوصف کمتر شاهد اثر بخشی این اقدامات هستیم.
تاکنون شاهد تأسیس ستاد امر به معروف و نهی از منکر و تدوین قوانین مختلف مرتبط با این موضوع بوده ایم و
در آخرین اقدام قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر از سوی مجلس شورای اسلامی تصویب و ابلاغ شد
و مقرر شد در حین اجرا نگرانی های ناشی از اجرای این قانون مرتفع گردد. اینک این قانون مجدد در دست بررسی
است و نویسنده درصدد است برای کمک به این فرآیند از دریچه جامعه شناختی تاریخی و سازمانی و با رویکرد آسیب
شناسانه به واکاوی موضوع مبادرت ورزیده و بر این باور است که غلبه فردانگاری تکلیف در فقه، خود را به قانون
تسری داده و کم توجهی به رویکرد جامعه شناختی و مخاطب شناختی موجب کمی کارآمدی قوانین از این دست گشته
است.
در این مقاله تلاش می شود تا با ارائه مدلی ترسیم کننده جایگاه نظارتهای عمومی و قلمرو و محدودیت های آن به
نقد قانون مزبور مبادرت شود و این پرسش مطرح است که با رویکرد جامعه شناختی قانون " حمایت از آمران به
معروف و ناهیان از منکر" چگونه ارزیابی می شود؟
5
برای پاسخ به پرسش به بررسی و تحلیل امر به معروف و نهی از منکر در فقه و آموزه های اسلام پرداخته و
مواجهه تاریخی با این فریضه در حکومت های اسلامی به اختصار تشریح شده و با رویکرد جامعه شناختی مسئله
شناسی صورت پذیرفته و راهکارهایی نیز برای برون رفت ارائه می شود.
مسئله تحقیق
طی چندسال اخیر، شاهد باز شدن پرونده های بسیاری از ضرب و جرح آمران به معروف و ناهیان از منکر بوده
ایم. "از ابتدای انقلاب تا اواسط سال 1392 ، هشتاد و پنج جانباز آمر به معروف و ناهی از منکر گزارش شده است.")
خبرگزاری ایسنا( . در بهار سال 90 بود که اخباری مبنی بر مضروب شدن روحانی آمر به معروف مخابره شد. روز دهم
اردیبهشت ماه آن سال این روحانی در محدوده خیابان 30 متری نیروی هوایی دختر و پسری را دید که پس از نهی از
منکر به آنها، پسر جوان به سمتش حمله ور شد و با مشت به صورتش کوبید. شدت جراحات وارده و ضربه آن قدر
شدید بود که چشم چپ این روحانی را تخلیه کردند و در حال حاضر از چشم مصنوعی استفاده می کند .
چند روزبعد هم امام جماعت دانشگاه علوم پزشکی تهران در آستانه ی نابینایی چشم راست خود قرار گرفت .
25 تیرماه سال 90 در یکی از محلات شرق تهران، جوان 19 ساله ای در حین بازگشت از هیأت در حالی که
همراه چند نفر از شاگردان یک مدرسه بود به واسطه امر به معروف و نهی از منکر مورد ضرب و شتم قرار گرفت .علی
خلیلی پس از سه سال تحمل درد و رنج، در نوروز سال جاری جان خود را به دلیل جراحات وارده از دست داد .
23 تیرماه 92 نیز بانوی محجبه ای پس از امر به معروف به زن بی حجاب، در ماه رمضان مورد ضرب و شتم قرار
گرفت. این موارد، تنها مواردی هستند که در رسانه ها منتشر شده اند و موارد بسیاری از دانشگاه ها و اماکن فرهنگی و
عمومی و غیره وجود دارند که به گوش هیچ کس نمی رسند اما هستند و نمی توان آن ها را انکار کرد.
در خصوص امر به معروف و نهی از منکر در اصل هشتم قانون اساسی آمده است:"در جمهوری اسلامی ایران
دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر وظیفه ای است همگانی و متقابل بر عهده مردم نسبت به یکدیگر، دولت
نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت. شرایط و حدود و کیفیت آن را قانون معین می کند."
امام خمینی در سال 1358 به شورای انقلاب ضمن پیامی تشکیل یک اداره مستقل از دولت را که دارای شعبی در
کل کشور بوده و ناظر برتمامی اعمال دولت اسلامی و تمام اقشار مردم می باشد را خواستار می شود. ) امام خمینی،
صحیفه نور، ج 9 : 213 ( در سال 1372 مقام معظم رهبری در راستای اجرایی نمودن اصل هشتم قانون اساسی فرمان
6
تأسیس ستادی تحت عنوان " ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر "را صادر می کنند. و در سال 1383 در قوه
قضائیه آیین نامه ای تحت عنوان " آیین نامه ستاد پیشگیری و حفاظت اجتماعی " به تصویب رسید. عمده وظیفه این
ستاد در حوزه امر به معروف و پیشگیری از جرم بیان شده است. و در سال 1384 مصوبه ای تحت عنوان "
راهکارهای اجرای گسترش فرهنگ عفاف و حجاب " توسط شورای فرهنگ عمومی تهیه شد و به تصویب شورای
عالی انقلاب فرهنگی رسید. در سال 1389 برای بررسی تخصصی امر به معروف و نهی از منکر پژوهشکده ای زیر نظر
ستاد احیاء در قم تأسیس گردید.
با بروز حوادث ناگوار در اجرای امر به معروف و نهی از منکر و ناکافی دانستن ضوابط موجود، مجلس شورای
اسلامی چندین نوبت به ارائه طرح اقدام کرده است. در تاریخ های 2 / 3 / 89 و 20 / 4 / 91 طرح یک فوریتی حمایت از
آمران به معروف و ناهیان از منکر دو مرتبه با عنوان " طرح امر به معروف و نهی از منکر" در مجلس شورای اسلامی
اعلام وصول شد، ولی به نتیجه نرسید. در تاریخ 1 / 4 / 93 بار دیگر نمایندگان مجلس طرحی را با عنوان " حمایت از
آمران به معروف و ناهیان از منکر " با قید دو فوریت مطرح نمودند که با یک فوریت آن موافقت شد و قانون حمایت از
آمران به معروف و ناهیان از منکر در جلسه علنی مورخ 23 / 1 / 94 به تصویب نهایی رسید و در تاریخ 2 / 2 // 94 شورای
نگهبان آن را تأیید کرد و در تاریخ 9 / 2 / 94 از سوی رئیس مجلس به رئیس جمهور ابلاغ گردید.
مفهوم شناسی
» نهی « به معنای فرمان دادن و در خواست ایجاد چیزی؛و شأن، شیء، کار و حادثه بکار رفته است. واژه » امر « واژه
به معنای بازداشتن، منع کردن و نهایت رسیدن می باشد؛ زیرا نهی، برغایت و بلوغ دلالت دارد و نهایت هر چیزی،
غایت آن است.
صاحب جواهر معتقد است که معروف در اصطلاح، هر کار نیکی است که دارای صفتی زائد برحُسن باشد؛ در
صورتی که انجام دهنده، حُسن آن را شناخته یا برآن راهنمایی شود و در اصطلاح منکر هر کار قبیحی است که انجام
دهنده، قبح آن را شناخته یابر آن راهنمایی شود. )نجفی، جواهر الکلام، 21 ، 356(
نظارت)مصدرعربی( در لغت به معنی نگاه، بررسی و حفاظت دقیق است)لفت نامه دهخدا( « ناظر در اصطلاح
به شخصی گویند که عمل یا اعمال نماینده شخص یا اشخاصی را مورد توجه قرار می دهد و صحت و سقم آن عمل
یا اعمال را به مقیاس معینی که معهود است، می سنجد.") لنگرودی، ۱٣۶۸ : ٧٠۶ )
7
امر به معروف و دعوت به خیر : دعوت به خیر زبانی و توام با نرمی و آرامش و فاقد هرگونه امر و نهی است در
حالی که در امر به معروف و نهی از منکر امر و نهی مطرح است هر چند این دو نیز همراه با آرامش و قول لین باشد. به
عبارت دیگر دعوت به خیر ماهیت تعلیمی دارد ولی امر به معروف دارای ماهیتی امری و الزامی است که پس از مرحله
دعوت به خیر است.) صادقی، :ج 5 : 319 )
امر به معروف و نظارت عمومی : نظارت عمومی مشتمل بر چهار مرحله است : 1. تعلیم و تعلم 2. دعوت به حق
و خیر 3 . خثر خواهی و دلسوزی که آن را نصح گویند و 4 . امر به معروف و نهی از منکر.) عمید زنجانی، 1421 ق،
ج 1 : 237 - 238 )
امر به معروف و نصیحت ائمه المسلمین: نصیحت ائمه مسلمین از ابعاد مختلفی با امر به معروف و نهی از منکر
متفاوت است. در ماهیت متفاوتند امر همراه با لزوم و الزام است. در حالی که نصیحت تنها خیرخواهی است. قوام
نصیحت به انگیزه ها ی خیرخواهانه آن است و در امر به معروف و نهی از منکر این مهم چندان دخالتی ندارد.) امام
خمینی، بی تا، : 471 )
مبنای نظری بحث
فردیناند تونیس، جوامع را به لحاظ شاکله جوامع از نظر پایه های روابط و مناسبات بین افراد و ساختارهای جامعه
دو گونه دانسته اند. جوامع سنتی و تشکیل یافته در محیط های کوچک در قالب دهکده و روستا که در این جوامع افراد
یکدیگر را می شناسند و رابطه صمیمی و عاطفی بین آنها رواج دارد و در چنین جوامعی کنترل های اجتماعی در بیشتر
موارد غیر رسمی و مبتنی بر شرم و حیاء است. افراد پشتوانه عاطفی و مالی و جانی هم بوده و در سلسله مراتب سنتی
حریم افراد پاس داشته می شود و در مقابل جوامعی که در گستره وسیع تر در قالب شهر و بزرگتر از ان شکل می یابد و
در این جوامع روابط مبتنی بر عقلانیت و حسابگری و غیر عاطفی است و ضوابط و قوانین رسمی کنترل کننده است.
اتزیونی شاکله جوامع و سازمانها را در ماتریسی ترسیم کرده که بر اساس آن سه نوع قدرت را در سازمانها و
جوامع متمایز می کند: قدرت اجباری، قدرت مادی و قدرت هنجاری.او سه نوع رابطه بیگانگی، حسابگری و اخلاقی را
به ترتیب برای آن سه قدرت بیان می کند. زندان نمونه ای از وضعیتی است که قدرت در آن اجباری و رابطه متناسب
با آن بیگانگی است. بازار نمونه قدرت مادی و رابطه حسابگرانه و مراکز مذهبی و عضویت در احزاب نمونه مراکز با
قدرت هنجاری و رابطه اخلاقی است. )صبوری، 1374 : 191 )
8
چالمرز جانسون نظم اجتماعی را با توجه به عنصر ساخت مورد توجه قرار داده است. به اعتقاد او اجزای متشکله
یک نظام اجتماعی نمونه های رفتاری است که بر مبنای توقع و انتظار رفتار مشابه سایرین بروز می کنند. این اجزاء
شامل تکالیفی است که بین اعضای جامعه توزیع شده و از آنها به عنوان " نقش" های اجتماعی نام برده می شود. نقش
ها را هنجار های اجتماعی مشخص می سازند. هنجارها قواعد مثبت حاکم بر رفتار ها هستند و خصوصیت نقش های
مختلف را تعیین می نمایند. و خود یا توسط روند قانونگذاری ایجاد می شوند یا ناشی از آداب و رسوم هستند. و یا در
هر دو ریشه دارند. هنجارها، مشتق از ساخت ارزشی یک نظام اجتماعی و جزئی از آن بشمار می روند. بدین رو،
ارزشها را ثبات و استحکام می بخشند. کارآیی هنجارها در تنظیم رفتار های مربوط به نقش ها متأثر از درجه همسازی
بین ساخت ارزشی یک جامعه و محیط حاکم برآن است. تعادل یک نظام اجتماعی وابسته به درجه سازگاری بین ارزشها
و تقسیم کار در آن است. و از آنجا که این دو عامل تعیین کننده ساخت نظام جامعه نیز هستند، تغییر در آنها به تحول
در ساخت اجتماعی منجر می گردد، یک نظام اجتماعی سالم می تواند ساخت خود را بدون بر هم خوردن حالت تعالی
خود تغییر دهد. ) خیری، بررسی حداقل.. : 39 - 37 )
دورکیم وجدان جمعی را موجب انسجام اجتماعی می داند. این ادراک و احساسات و هنجارهای مشترک در
جوامع ابتدایی با کمی جمعیت و تقسیم کار ساده و با بساطت اخلاقی تحقق می یابد. به عبارت دیگر فرهنگ عمومی
این جوامع بر خرده فرهنگها و فرهنگ های تخصصی شکل گرفته در متن جامعه غلبه دارد. و حقوق کیفری و بازدارنده،
نماد این همبستگی و انسجام و ضامن نظم اجتماعی بشمار می رود. و در جوامع شهری دارای انبوه جمعیت، تقسیم کار
گسترده اجتناب ناپذیر بوده و آن تراکم اخلاقی و کاهش فراوانی احساسات و ادراکات هنجارهای مشترک را به دنبال
دارد. به عبارت دیگر فرهنگ های تخصصی و غیر مشترک غلبه می یابد و تفاوت ها برجسته تر می گردد. در این
جوامع نیز حداقل ادراک و احساسات مشترک و درک نیاز به پیوند اجتماعی فرهنگ عمومی مشترک انسجام – -
اجتماعی را ضمانت کرده و همبستگی در قالب حقوق ترمیمی و متولی جامعه پذیری افراد تجلی می یابد.
زتومکا، منشأ وحدت فردی و اجتماعی را عمدتا آرمانی و هنجاری ساخت اجتماعی می داند و محرک اولیه تغییر
در تحلیل نهایی را خلاقیت انسانی می داند. از این منظر، نظم اجتماعی محصول آرمانهای مشترک ) ارزش شناسی،
وجود شناسی، تکلیف شناسی و زیبایی شناسی(، هنجارهای مشترک ) هنجارهای اخلاقی، اجتماعی، رؤیه ای (، تعامل
مشبک ) روابط گفتاری، اجتماعی، سیاسی، مبادله( و مواضع اجتماعی مشبک ) ذهنیت، نقش اجتماعی، رتبه اجتماعی و
9
سرمایه اجتماعی ( است. پس نظم اجتماعی نتیجه نفوذ متقابل مجموعه های مشترک آرمانی و هنجاری با شبکه های
فرصتی و تعاملی کنشگران فردی و جمعی است. ) چلبی، : 35 - 36 )
اندیشمندان مسلمان نظیر فارابی نیز مدینه فاضله ترسیمی خود را بر چند رکن بنا کرده اند که عبارتند از: آگاهی و
معرفت آحاد افراد جامعه، تعاون، سعادت، عدالت، محبت و رهبری. بر این اساس آمیختگی و هماهنگی حکمت نظری
و حکمت عملی تمایز این جامعه از جوامع غیر فاضله است. به عبارت دیگر هم در این جوامع شناخت به مصالح و
مفاسد برای احاد افراد جامعه وجود دارد و هم اینکه آحاد افراد جامعه بدان پای بند هستند فارابی ارزشهای مشترک را
در چارچوب محبت و عدالت مورد توجه قرار داد، و بر این باور است که عامل اصلی همبستگی محبت است و استقرار
و استمرار آن در گرو عدالت است. محبت و دوستی موجب پیوند آحاد افراد جامعه شده و عدالت موجب پویایی و
استمرار آن میگردد. فارابی بر همین مبنا در سطوح ارتباطات خرد بر همبستگی بر اساس محبت تأکید می کند ولی
استمرار همبستگی را با ابتناء بر عدالت میسر می داند. و ارزشهای مشترک را در چارچوب محبت و عدالت مورد توجه
قرار داد، و بر این باور است که عامل اصلی همبستگی محبت است و استقرار و استمرار آن در گرو عدالت است.البته
همه اینها در حداقل ظرف اجتماعی به نام شهر قابل تحقق است. پس شهر او شهری نظیر شهرهای امروز جوامع مبتنی
بر عقلانیت و حسابگری و روحیه فردگرایی نیست.)رجبی، 1378 : بحث اندیشه فارابی( خواجه نصیر الدین طوسی
تعاون )همکاری مبتنی بر مساوات و اعتدال( را تنها ضامن نظم و اعتدال در جامعه و تأمین نیازهای طبیعی انسان
میداند، به نحوی که عدم تحقق آن به بینظمی و اختلال در جامعه و حتی نابودی نوع انسان منجر میشود. )همان :
155 )
شهید صدر نیز با ارائه نظریه استخلاف بر آن است که لازمه خلیفه الهی بودن آدمی آن است که اولا مسئولیت پذیر
باشد و ثانیا خود را امانت دار بداند و این دو عنصر او را به سوی آزادگی در رفتار و حریت هدایت می کند.) حکیم،
مجتمنا: 186 - 189 )
آنچه از این رویکردهای نظری و آموزه های اسلامی استفاده می شود این است که :
اول: در جامعه اسلام کنشگر قوام جامعه است. اسلام جامعه توده شده و بی تفاوت را بر نمی تابد. پس فرهنگ
سازی باید بر مبنای معرفت افزایی و آمادگی حضور فعالانه و مسئولانه افراد صورت پذیرد
10
دوم: جامعه اسلامی جامعه ای پویا است و تخصص گرایی و قانون گرایی را با ترسیم حق الله 2 به عنوان حق
الاجتماع و تضمین کننده حداقل وجدان جمعی که تولید نظم اجتماعی می کند، به رسمیت شناخته است. به رسمیت
شناسی بنای عقلاء و سیره متشرعه در این راستا قابل بیان است. انعطاف پذیری قانونگذاری متناسب با شرایط و البته
مبتنی بر اصول نیز بکارگیری الگوی کارآمد و منعطف را مورد تأیید قرار می دهد. بر این مبنا آنچه را موجب اختلال در
نظم عمومی و تضییع حقوق آحاد افراد جامعه گردد، بر نمی تابد. از این نظر اقدامات فردی جای خود را به قانون
گرایی و التزام بدان می دهد. کیفر مبتنی بر قانون و شرع و نه تشخیص فردی، اصلاح گری فردی و اجتماعی در قانون
گذاری به عنوان هدف قانون گذاری، بازدارندگی مجازات، کیفر به فراخور شخصیت مجرم و شرایط شخصی و
خانوادگی و تعادل میان جرم و کیفر نیز بر این خصلت می افزاید. و این نظام با شریعت سهله و سمحه به معنی آسان و
سهل و با قواعدی چون قاعده لاحرج، قاعده لاضرر، قاعده ید، قاعده سوق مسلمین، اصاله البرائه، حمل فعل مؤمن بر
صحت زمینه تحقق عقلانی می یابد.
سوم: جامعه از نهادها و سازمانهای مختلفی شکل یافته که برخی چون نهادهای مذهبی نظیر مسجد قاعده رفتار
اخلاقی بر آن حاکم است و برخی چون بازار، حساب و کتاب و قانون ضامن بقای آن است و برخی نیز چون
سازمانهای انتظامی و نظامی قاعده الزام و اجبار بر آن حاکم است. پس امر به معروف به عنوان تکلیفی شرعی و فردی
مبتنی بر حساسیت نسبت به معروف ها و منکرات در شاکله نمونه سازمانی اول حضور دارد؛ ولی در نمونه دوم و سوم
اساسا قوانین و الزامات تضمین کننده نظم سازمانی است و این دو فریضه به عنوان تکلیف همگانی مکمل آن ضوابط و
قوانین الزامی لحاظ می گردد.
– 2 جرایم در حقوق اسلامی به موارد زیر تقسیم میگردد:
– الف(حدود: مجازات معینیاند و حقالله شمرده میشود. لذا قابل اسقاط نیستند. بر مصلحت عمومی دفع فساد از جامعه و تأمین سلامت و امنیت
استوارند.جرایم مستوجب کیفر حدود ده مورد خلاصه میشود: ۱ زنا؛ - ۲ قذف؛ - ٣ شرب خمر؛ - 4 سرقت؛ - 5 محاربه؛ - ۶ ارتداد؛ - ٧ بغی؛ - ۸
لواط؛ - ۹ مساحقه؛ - ۱٠ قوادی ]سه جرم اخیر تنها در فقه جعفری از حدود شمرده میشوند[.این حقوق پایه نظم اجتماعی بشمار می روند. و -
لازم الاجرایند. مثلا در زنا اگر علنی شد زانی و مزنیه علیه نمی توانند بگویند ما به این عمل رضایت داشته ایم. الزاما افراد باید این حریم ها را
رعایت کنند.
– ب(قصاص و دیات: مجازاتی معیناند و حقالناس به حساب میآیند. لذا قبل مطالبه و اسقاط و تبدیلاند. اموری با غلبه جنبه شخصی بحساب
می آیند.
– ج(تعزیر: مجازات جرایم تعزیری نامشخصاند و قاضی در انتخاب آزاد است. و تعیین مصادیق آن در هر زمان به حاکم شرع واگذار گردیده
است.
11
چهارم: برقراری نظم عمومی پایدار مستلزم هماهنگی نظام هنجاری اخلاقی بر مدار محبت ونظام حقوقی بر مدار
قانون و عدالت است.
روابط انسانها"از نظر قلمرو شخصی یا اجتماعی داشتن رابطه
بر پایه مصالح اجتماعی"اجتماع بما هو الاجتماع بر پایه مصالح فردی
حق الله )حدود الهی( حق الناس
التزام به قانون بر پایه عدالت حد نصاب تعامل حقوقی:بر پایه عدالت
تشویق تعامل اخلاقی: ایثار و اغماض و..: بر پایه محبت
ساختار گرایی)در مفهوم واقعیت گرایان(
اجتماع ساخت و کنش کنش گرایی و )شکل گیری ساخت ذهنی با
فهم مشترک عموم مردم(
پنجم: ساختار متفاوت جوامع، مستلزم تفاوت در اقدام است. در جامعه دارای تعلقات اجتماعی قومی و قبیلگی
ملتزم سازی افراد با بهره گیری از کنترل های غیر رسمی و حیاء و اقتدار برخی افراد قابل تحقق است؛ در حالی که در
جوامع امروزی تعلقات قومی عشیره ای کاهش یافته و ساحت گزینش گری افراد افزایش یافته است بنابر این اثر -
بخشی کنترل های غیر رسمی کاهش یافته و کمتر می توان با بهره گیری از امور اخلاقی اصلاح رفتاری ایجاد کرد. ولی
نقش کنترل های رسمی سازمانی و تعلقات تشکیلاتی و حزبی و سازمانهای مردم نهاد افزایش یافته است.
نگاهی تاریخی به موضوع
امر به معروف به صورت سازمانی و دولتی و به عنوان وظیفه محتسب " نخستین بار در زمان مهدی خلیفه سوم
عباسی به وجود آمده هر چند تأسیس این سازمان در عهد امویان در شهر واسط هم گزارش شده است.در برخی دوره
12
ها این سازمان زیر نظر خلیفه و در برخی موارد زیر نظر قاضی رهبری می شد.")رضایی راد، 1384 ، ص 88 (" این
سازمان بر بیش از هفتاد مورد از رفتار های اجتماعی نظارت می کرد. از کارهایی چون : نظارت برامور اقلیت ها و
مبارزه با بدعت های اعتقادی و فقهی گرفته تا وضع خانه سازی، نظارت بر داروسازی و پزشکان و مکتب خانه ها و
رسیدگی به امور بازار که این امور به وسیله مأموران مخفی و آشکاری به نام عریف یا امین انجام می گرفت. البته در
بعضی دوره ها وظایف شهرداری ها و رسیدگی به مسائل رفاهی هم بر عهده حسبه قرار گرفت. ولی به رغم اعتقاد
پژوهشگرانی چون جرجی زیدان و برخی دیگر وظیفه اصلی سازمان حسبه امر به معروف مورد توجه قرار می گرفت.
")همان: 90 ("در کنار سازمان و نیروهای حسبه، سازمان شرطه، قاضی مظالم یا حاجب یا متصدی خراج و صاحب بیت
المال نیز فعال بوده اند. محتسب خلیفه را نهی از منکر می کرد و یا قاضی را از سهل انگاری در رتق و فتق امور مردم
باز می داشت. و هیچ کدام حق سرپیچی نداشتند و سخن او را به کار می بستند. تداخل کار محتسب و حاکمان موجب
شد تا بعضی از علمای اهل سنت کوشیده اند تا امر به معروف را به امور اخلاقی محدود سازند.و در کتاب های خود
بخشی از مسائل امر به معروف را ذکر نکنند و به جای آن نصیحت را وظیفه عموم مردم بدانند.")همان: 110 )
"در ایران در عصر غزنویان و سلجوقیان فعالیت حسبه به اوج خود رسید و در هر شهر و روستایی نماینده ای از
نمایندگان حسبه حضور داشت
در عصر صفویه در بسیاری از شهرهای بزرگ ایران یک محتسب وجود داشت و همه آنها زیر نظر محتسب
الممالک بودند و این نهاد سازمان و تشکیلات خاصی یافته بود.")همان : 111 ("کار امر به معروف و نهی از منکر در
حیطه اختیارات شیخ الاسلام قرار گرفت. محتسب در دوره صفویه دفتری داشت که در آن اسم تک تک نانوایان و
صاحبان سایر مشاغل و نشانی محل کار آنها به ثبت می رسید. حتی بعضی از صاحبان مشاغل موظف بودند که دکه
خود را در کنار دکه محتسب بنا کنند تا او از نزدیک بر کار آنها نظارت داشته باشد و آنها بدون اجازه محتسب حق
کسب نداشتند. همچنین محتسب مهری داشت که در صورت مصلحت به علامت تأیید بر روی کالای فروشندگان یا
نامه هایی که صادر می کرد؛ مهر می زد. و می گفت مهر به نامه زدن بهتر از بد گمان شدن است. ")همان: 120 - 121 )
"وزن کردن کالا ها و رعایت قیمت کالاها از جمله مواردی است که محتسب انجام می داد. عریف به عنوان
کارشناس محتسب فعالیت می کرد. و نیز نماینده یا وکیل هر صنف با محتسب مرتبط بود که دار الوکاله را بوجود آورد.
")همان: 122 ( "وظیفه قضاوت هم بین سه نفر تقسیم می شد: قاضی، قاضی مظالم و محتسب. قاضی عهده دار حل
اختلافاتی بود که با دین ارتباط داشت؛ محتسب در مسائلی دخالت می کرد که به امنیت و نظم عمومی مربوط می شد و
13
حل و فصل آن محتاج سرعت بود و حل قضایایی که قاضی و محتسب از آن عاجز می ماندند بر عهده قاضی مظالم
بود. مانند رسیدگی به اختلاف میان مردم و مسئولان." )همان: 124 ("در بعضی از منابع تاریخی آمده است که حسبه
برای حفظ موقعیت خود از دولت مردان اطاعت محض می کرد و دخالت های مغرضانه و نامشروع در امور جزئی مردم
روا می داشت و علاوه بر دخالت های خشن و نامناسب در امور اقلیت های مذهبی به کشتن کسانی می پرداخت که
عقیده آنها را قبول نداشت و یا به اعتقاد ایشان مشکوک بود ")همان: 180 (" این که حتی در ایران عصر حاضر هم از
خطر سیاسی شدن نیروی انتظامی گفت و گو می شود نشان دهنده این مطلب است که خطر سیاسی شدن امر به معروف
خطری نیست که محدود به یک زمان یا یک مکان یا محدوده ای خاص باشد و در هر زمان و مکانی می تواند اتفاق
بیفتد.")همان: 181 ( شاید به همین دلیل است که بر خلاف فقهای اهل تسنن فقهای شیعه از عنوان حسبه استفاده نکرده
و همان عنوان امر به معروف و نهی از منکر را به کار برده اند.
امر به معروف و نهی از منکر در مباحث فقهی
و آنو ارزیابی آن :
سنت فقهى ما بر این قرار است که مباحث امر به معروف در کتاب الجهاد و به عنوان بخشى از آن نقل مىشود.از
نظر فقهای شیعه نظیر شهید دوم در روضه البهیمه ج 2 ص 234 ، شیخ طوسی در الاقتصاد ص 147 ، شهید اول در
الدروس الشرعیه ج 2 ص 118 ، کاشف الغطا در کشف الغطا ص 419 و شیخ انصاری در المکاسب ص 18 و
المکاسب المحرمه ج 1 ص 204 امر به معروف و نهی از منکر واجب عقلی است. برخی گفته اند طبق اجماع واجب
نقلی است
از نظر برخی فقها این دو فریضه واجب کفایی اند و با انجام و اقدام برخی از دیگران ساقط می شود؛ چرا که
غرض شارع وقوع معروف یا ارتفاع منکر است که با انجام عده ای محقق می شود. و طبق نظر دسته ای دیگر از فقها
وجوب آن عینی است؛ چرا که اصل در وجوب وجوب عینی است.)جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج 21 ، ص:
359 )
غالبا فقها براى این فریضه چهار شرط را برمىشمارند :. 1 شناختن معروف و منکر؛ 2 احتمال تأثیر؛ 3 اصرار بر ادامه
منکر و ترک معروف؛ 4 موجب مفسده نبودن اجراى آن؛ برخی شرط پنجمی اضافه کرده اند و آن پایبندى آمر و ناهى به
گفتههاى خویش است.
14
لازمه این شرایط آن است که با رویکرد کنشگرایی و فردگرایانه و نه فقه اجتماعی و رویکرد ساختارگرایانه موضوع
مورد توجه قرار گیرد. به عبارت دیگر خطاب به آحاد افراد جامعه است که در مواجهه با دیگران تشخیص دهند که
تکلیف آنها نسبت به موضوع چیست؟ آیا مخاطب آنها تأثیر پذیر هست یا خیر؟ و آیا خطری آنها را تهدید می کند یا
خیر؟ این شرایط به شرطی تحقق می یابد که فرد مخاطب خود را بشناسد و این وضعیت در جوامع شهری امروزی به
عنوان تعهد نسبت به شهروندان ناشناخته قابل تحقق نیست و تکلیف ساقط می شود.
لازمه عقلی بودن این دو فریضه آن است که مکلف از آگاهی کامل نسبت به موضوع برخوردار باشد و به تمام
جوانب موضوع احاطه داشته باشد و این به معنای آن است که تا مکلف تکلیف را نشناسد تکلیفی بر او نیست. بر این
اساس در بین فقها در خصوص اینکه علم داشتن شرط وجوب است یا شرط واجب اختلافی است.در صورتی که شرط
وجوب باشد مثل شرط استطاعت است برای وجوب حج. پس جاهل معذور است و در صورتی که شرط واجب باشد
مثل تحصیل طهارت است برای نماز. پس شخص تا هنگامی که ناآگاه است، جایز نیست اقدام به امر و نهی کند، لیکن
این فریضه بر وی واجب است، همان طور که نماز بر هر مکلفی واجب است، حتی بر کافر و شخص فاقد طهارت، اما
انجام آن از طرف او صحیح نیست )زین الدین بن علی العاملی، 1414 ه، 3 : 101 - 1 - 02 )
در خصوص شرط احتمال تأثیر نیز رویکرد فردی بر فقه حاکم بوده و عمدتا احتمال تأثیر را به معنای تأثیر بر
شخص و مصداق مورد امر و نهی دانسته اند؛ در حالی که با رویکرد فقه اجتماعی احتمال تأثیر می تواند به معنای تأثیر
در سطح جامعه مطرح باشد که نفس زنده بودن این فریضه و تأثیر مجموعی اقدام به این فریضه می تواند مؤثر واقع
شود.بنابر این با رویکرد اجتماعی به این تکلیف نمی توان امر به معروف را بی تأثیر دانست و دست کم اینکه با اجرای
این تکلیف پویایی جامعه دینی و زنده بودن احکام الهی به منصه ظهور می رسد. به نظر می رسد با رویکرد اجتماعی
این موضوع را می توان با دو رویکرد بررسی نمود
الف( رویکرد طریقی؛ به این معنا که اثر بخشی ایفای این تکلیف مورد توجه قرار گیرد.
ب( رویکرد موضوعی؛ به این معنا که احیاء این فریضه به خودی خود مورد توجه قرار گیرد و نشان داده شود که
مردمی هستند که نسبت به حاکمیت ارزشهای اسلامی حساسند و جامعه بی تفاوت نیست. در این رویکرد اثر بخشی در
موضوعات فردی و اجتماعی متفاوت است. در موضوعات فردی اثر بخشی با تأثیر روی مورد خاص سنجیده می شود
و حال آنکه در اثر بخشی در موضوعات اجتماعی اثر بخشی لزوما به معنای اثر مترتب بر مورد نهی و امر سنجیده نمی
شود. چرا که در اینگونه موارد ممکن است چه بسا اثری بر یک مورد مترتب نباشد ولی تکرار آن از سوی افراد مختلف
15
فضا را بر منکر و ایفای معروف بگشاید. وانگهی گاهی خود فضا سازی و نشان دادن حساسیت موضوعیت دارد گرچه
به ظاهر اثری مستقیم بر این اقدام مشاهده نشود. گاهی نهی از چیزی ممکن است موجب شود از وخیم تر شدن اوضاع
پیشگیری کند و متخلفان فردی یا سازمانی را از توسعه اقدامات ناشایست محتاط کرده و باز دارد.
بر این اساس برای انجام این فریضه دو عرصه را باید از هم تفکیک کرد:
الف( عرصه تعاملات و ارتباطات فردی، خانوادگی، صنفی : آنچه از شرایط امر به معروف و نهی از منکر که عموما
در کتب فقهی مورد توجه قرار گرفته به این عرصه ناظر است. از جمله : آگاهی آمر به معروف و ناهی از منکر؛ احتمال
ترتیب اثر؛ منتفی بودن احتمال خطر و..
ب( نظام اجتماعی و توجه به کلیت مصالح جامعه در این عرصه معیار " اهمیت "موضوع است در این صورت
ممکن است جانها به خطر بیفتد ولی چون قضیه مهم است منعی ندارد چون قیام امام حسین ) ع( برای اقامه امر به
معروف و نهی از منکر در سطح جامعه
در عرصه توجه به مصالح کلان جامعه و کلیت جامعه نیز شرایط مختلفی متصور است از قبیل توجه به نوع
حاکمیت. بدیهی است در زمان حاکمیت مشروع اسلامی چون حاکمیت ولایت فقیه شرایط متفاوتی برای اجرای این
تکلیف وجود دارد و باید ملاحظات ویژه تقویت و همسویی با نظام مورد اهتمام قرار گیرد اما در زمان حاکمیت استبداد
و حاکم نامشروع شرایطی چون تقیه در وقت مقتضی و حفظ جان و مصلحت در جای خود قابل بررسی است و همه
اینها به مقتضای شرایط متفاوت بوده و از منطق نظام سیستمی اسلام در اولویت بندی به امور تبعیت می کند. لذا نمی
توان نسخه ای واحد پیچید و مسائل را با ساده انگاری دسته بندی کرد.
در برخی روایات بر وجود قدرت در ایفای این فریضه تأکید کرده است. "مرحوم شیخ انصاری نیز معتقدند اگر امر
به معروف و نهی از منکر نیاز به قدرت و ولایت و حکومت داشت واجب است که به سراغ تشکیل قدرت رویم و
حکومت تشکیل دهیم." ) قرائتی : 27 ( شیخ طوسی در تهذیب معتقدند که امر به معروف و نهی از منکر بر همه واجب
نیست بلکه بر قوی مطاع عالم به معروف و منکر واجب است. چرا که قرآن فرمود ولتکن منکم امه یدعون..)آل
عمران: 104 (یعنی تکلیف مختص عده ای خاص است.
از شرایط ایفای این فریضه، طبق نظر فقها، نبود احتمال خطر برای آمر به معروف و ناهی از منکر است. اگر چه اشتراط
امن از ضرر با دلائل محکمی چون قاعده لاضرر و احادیث صریح قابل تأیید است در مقابل این ادله احادیث دیگری نیز
داریم که فرار از امر به معروف را به بهانه وجود ضرر و عذر تراشی هایی از این دست سرزنش کرده و کسانی را که
16
برای این وظیفه خود را به خطر انداخته مورد تشویق و ستایش قرار داده اند.)حر عاملی، ج 11 ص 401 باب 2 از ابواب
الامر النهی حدیث 6 )
بعلاوه این رویکرد فردگرایانه توجیهی برای ورود در جایی که خطر جدی آدمی را تهدید کند، باقی نمی گذارد و
حال آنکه در مسائل مهم و مبارزه با جائران بی تردی خطر جانی و مالی محرز است. این نقیصه فقهی در اندیشه فقهی
امام خمینی جبران شده و ایشان معتقدند که موضوع اگر از امور مهم جامعه اسلامی همچون حفظ نوامیس مردم و محو
اسلام و امحاء بعضی شعائر دینی بود؛ در این صورت معیار ملاحظه اهمیت موضوع است، نه خطر داشتن و بیم جانی و
امثال آن.) امام خمینی، تحریر الوسیله، ج 2 ، بحث امر به معروف و نهی از منکر( شهید صدر به دو ساحت خرد و کلان
اجرای امر به معروف و نهی از منکر اشاره می فر ماید : " گاهی مراد از امر و نهی تذکرات و موعظه فرد به فرد و درباره
کارهای شخصی است نظیر اینکه کسی که غیبت می کند و شما او را از این کار نهی می کنید در این امر و نهی شرط
احتمال اثر و نبود خطر جانی قابل قبول است و گاهی مراد امر به معروف و نهی از منکر جلو گیری قاطع از بدعت ها،
انحرافات فکری و عملی و سیاسی جامعه، مفسدین فی الارض و احقاق حق و حذف باطل از جامعه و تغییر نظام رژیم
فاسد است. در این موارد شرط نبود خطر مطرح نیست و اگر جانها و مالها فدا شود تا قانون خدا عمل شود ارزش
دارد.") قرائتی : 45 )
اصرار مرتکب منکر بر کار خلاف نیز حاکی از این است که تکلیف در مواردی است که مکلف مخاطب خود را
می شناسد و او را زیر نظر دارد و بر این اساس در مورد افراد ناشناس نمی تواند در این خصوص قضاوتی داشته باشد.
است.
بی نظمی و اختلال نظام از آسیب های مترتب بر روش انفرادی در اجرای این فریضه است. " این جاست که می
توان دریافت که چرا برخی از علمای شیعه وجوب امر به معروف را و بعضی دیگر مرحله عملی و یدی آن را به اذن
حاکم شرع مشوط دانسته اند.") رضایی راد، 1384 ، ص 73 )
بر خلاف رویکرد غالب فقهی در روایات با رویکرد ساختارگرایی نیز به موضوع امر به معروف و نهی از منکر
توجه شده است.به این معنا که بستر ها و زمینه ها و ارکان جامعه باید طوری طراحی شود که زاینده نیکی ها و باز
دارند زشتی ها باشد. بر این اساس:
 " منکر مثل آتشی توصیف گردیده است که اگر با نهی خاموش نشود همه چیز را می سوزاند )بحار
الانوار ج 14 : 308 )
17
 با امر به معروف و نهی از منکر، جامعه از حاکمیت اشرار مصونیت می یابد. ") بحار، 97 : 72 )
 خداوند فرزندان را به کردار پدران مورد عتاب و انتقاد قرار می دهد.) آل عمران : 183 )
 با اینکه شتر صالح را یک نفر کشت این عمل به قوم نسبت داده می شود.)شمس: 14 )
 گناه در جامعه مثل سوراخ کردن کشتی در دریا توصیف می گردد که خسارت آن تنها فرد مجرم را در بر
نمی گیرد.
 پس با اقامه امر به معروف و نهی از منکر جامعه در امنیت قرار می گیرد و جاده ها امن و در آمدها حلال
و حقوق مردم اداء می شود. )کلینی، الفروع من الکافی، ج 5 ، باب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر،
روایت 1 ، ص 55. )
مروری بر قانون مزبور
قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر، مشتمل بر 24 ماده و نوزده تبصره است.در این قانون معروف
و منکر عبارت دانسته شده از هرگونه فعل، قول و یا ترک فعل و قولی که به عنوان احکام اولی و یا ثانوی در شرع
مقدس و یا قوانین مورد امر قرار گرفته و یا منع شده است. امر به معروف و نهی از منکر در این قانون ناظر به رفتاری
است که علنی بوده و بدون تجسس مشخص باشد. و مراتب آن طبق رویه متداول در فقه عبارت است از قلبی، زبانی،
نوشتاری و عملی که مراتب زبانی و نوشتاری آن وظیفه آحاد مردم و دولت است و مرتبه عملی آن در موارد و حدودی
که قوانین مقرر کرده تنها وظیفه دولت است. بر اساس این قانون در اجرای امر به معروف و نهی از منکر نمی توان
متعرض حیثیت، جان، مال، مسکن، شغل و حریم خصوصی و حقوق اشخاص گردید، مگر در مواردی که قانون تجویز
کند و نمی تواند به عنوان امر به معروف و نهی از منکر به اعمال مجرمانه از قبیل توهین، افترا، ضرب، جرح و قتل
مبادرت ورزید. مرتکب طبق قانون مجازات اسلامی، مجازات می شود.
در ماده 8 این قانون، حق دعوت به خیر، نصیحت، ارشاد در مورد عملکرد دولت به مردم داده شده و طبق ماده 9
اشخاص حقیقی و حقوقی حق ندارند در برابر اجرای امر به معروف و نهی از منکر مانع ایجاد کنند. ایجاد مانع
مستوجب محکومیت به حبس تعزیری یا جزای نقدی درجه هفت می گردد.
18
در ماده 10 با نام بردن از برخی دستگاههای متولی فرهنگ سازی نظیر آموزش و پرورش، وزارت علوم، سازمان
صدا و سیما و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از آنها خواسته است تا در جهت بالا بردن سطح آگاهی مردم از طریق
آموزش و اطلاع رسانی اقدام کنند.
در ماده 11 نیز، قوه قضائیه را مکلف به رسیدگی به جرائم موضوع این قانون با تأسیس شعب ویژه کرده است. و
در تبصره آمده است که آمران به معروف و ناهیان از منکر مشمول حمایت های قضایی موضوع ماده 4 قانون حمایت
قضایی از بسیج می گردند.
در ماده 12 برخی نهادها از قبیل وزارت خارجه موظف شده اند که اتباع خارجی را قبل و حین ورود به کشور
نسبت به قوانین و مقررات و رعایت شؤون اسلامی آگاه کنند.
در ماده 13 مقرر شده که در مواردی که جانی شناسایی نشده و یا تمکن مالی نداشته باشد دیه از محل تبصره ماده
9 این قانون وجوه در اختیار ستاد پرداخت گردد. – –
در ماده 14 آمده است که سازمانهای مردم نهاد مطابق اساسنامه آنها در زمینه امر به معروف و نهی از منکر می
توانند مطابق ماده 66 قانون آیین دادرسی کیفری و تبصره های آن اقدام کنند.
در ماده 15 نیز آسیب دیدگان جسمی و جانی بابت امر به معروف و نهی از منکر مشمول قانون جامع خدمات
رسانی به ایثارگران دانسته شده اند.
برای اجرای این قانون در ماده 16 ستاد امر به معروف و نهی از منکر پیش بینی شده است که 12 وظیفه نظیر
سیاست گذاری، آسیب شناسی، تعیین الگوهای رفتاری، زمینه سازی مشارکت مردمی، رصد اقدامات، تدوین راهبردهای
آموزشی، آموزش و پژوهش و ترویج فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر، شناسایی ظرفیت ها، حمایت از اقدامات
قانونی و ارائه گزارش سالانه به مقام معظم رهبری و قوای سه گانه را بر عهده دارد.
بر اساس این قانون وزارت کشور موظف شده نظر مشورتی ستاد را در ارائه مجوز فعالیت به سازمانهای مردم نهاد
که بخواهند در این زمینه فعالیت کنند، اخذ نماید. و مراجع ذیربط، هرگاه بدون عذر از صدور مجوز استنکاف کنند
مستوجب مجازات موضوع ماده 570 قانون مجازات اسلامی شناخته شده اند. در تبصره نیز آمده که وظایف ستاد نافی
وظایف وزرا و مسئولان نیست
در ماده 19 اعضای ستاد در سه رده کشوری، استانی و شهرستانی تعیین شده اند. بر اساس آن یکی از ائمه جمعه
موقت تهران ریاست ستاد را برعهده خواهد داشت و برخی وزارت خانه ها و رئیس صدا وسیما، سازمان تبلیغات،
19
فرماندهی نیروی انتظامی، رئیس بسیج، دبیر ستاد ائمه جمعه عضو این ستاد خواهند بود. و متناظر آن ستادهای استانی و
شهرستانی تشکیل می گردد.
در مواد پایانی نیز بر ارائه گزارش به مراجع ذیربط تأکید شده است.
پس از ابلاغ قانون از سوی مجلس، اشکالات و ایراداتی بر این قانون گرفته شد و در نهایت مقرر گردیده قانون
اجرا شود و اصلاح و تدوین قانون جامع امر به معروف و نهی از منکر نیز پیگیری شود.
نقد و ارزیابی قانون
" حمایت منکرحمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر "
اصولا در مدل نظام ارزش مدار ایران برای راهبری و نظارت، ابعاد حقوقی و قانونی با ابعاد اخلاقی آمیخته شده
است. استانداران به عنوان نهاد قانونی و دارای حوزه مسئولیتی مشخص در کنار ائمه جمعه با ساختار نظارتی و اخلاقی،
حضور نمایندگان رهبری در دستگاههای نظامی و غیر نظامی، حضور مربیان پرورشی در کنار آموزگاران، کارکرد سیاسی
هیآت مذهبی به صورت غیر رسمی در کنار تحزب گرایی نمونه هایی از این آمیختگی است. بعلاوه استفاده از نیروی
مردمی تحت عنوان تظاهرات و راه پیمایی در موضوعات مختلف از جمله مسائل سیاسی همواره مورد توجه دولت
مردان بوده و به عنوان شاخصی از مردم سالاری دینی و اقتدار ملی تلقی گردیده است. از این نظر ساختار نظام اجتماعی
و سیاسی ایران قابل مقایسه با دیگر جوامع نیست. جامعه ای که هم از ظرفیت و نیروی عظیم مردمی بهره می برد و هم
خود را در قالب نظامی قانونی و مبتنی بر ضوابط مستند و مکتوب مدنی و کیفری بازشناخته است. بنابراین در ساختار
حکومتی و سیاسی و نظام اجتماعی وجود نهادهای رسمی و غیر رسمی نظارتی به رسمیت شناخته شده است. الگوهای
مدینه فاضله ارائه شده از سوی اندیشمندان اسلامی نیز با تأکید بر آگاهی های مردمی و تعاون بین آنها و شناخت
سعادت حقیقی و ضرورت راهبری به سوی سعادت جامعه مقتضی حضور مردمی و وجود عناصر قوی احساس
مسئولیت اجتماعی آحاد افراد جامعه است. بنابر این در این مدل سازی گریزی از ایجاد فضای تحرکات مردمی نیست.
به رغم آنکه از روز نخست استقرار جمهوری اسلامی وجود تشکیلاتی برای نظارتهای عمومی و نظارت بر مردم
مورد بحث بوده است با این وجود از چند جهت تأسیس تشکیلات رسمی با احتیاط روبرو بوده است. یکی آنکه امر به
معروف و نهی از منکر سه وجهی است و بیانگر نظارت مردم بر دولت، مردم بر مردم و دولت بر مردم است. این ماهیت
قابل اجرا در قالب وزارتخانه ای که عمدتا یک بعد را پوشش می دهد؛ نیست و دیگر آنکه جمهوری اسلامی تجربه
دولت های اسلامی گذشته را پیش رو داشت و اجرای این فریضه با تأسیس امور حسبه و امثال آن که صرفا دارای
20
ماهیت دولتی بوده است؛ موفق نبوده است. از این نظر به طرح تشکیلاتی تحت عنوان ستاد و آنهم با زعامت ائمه جمعه
بسنده کرده است.و در این قانون نیز این مؤلفه حفظ شده است. با این وجود، این ستادها نتوانسته به نیازهای عرصه
نظارت عمومی پاسخ دهد و محصول آن تلاش برای تصویب قانون در این خصوص بوده است و آخرین تلاش هم با
ناخرسندی رئیس جمهوری مواجهه شده است.
این قانون، نیز، به رغم وجود عناصر مقوم کنشگرایی و ساختارگرایی، فاقد رویکرد مشخصی درباره نوع جامعه و
سازمان و مخاطب است. رویکرد فقه فردی بر این قانون نیز حاکم است و به بیان روابط بین اشخاص پرداخته و از
ترسیم زیر ساختها و ساخت های مناسب برای تسهیل فرآیند اجرای این فریضه بی بهره و یا کم بهره است.
اعتماد اجتماعی و فرهنگ سازی از امور زیر ساختی تحقق این دو فریضه است. اعتماد متقابل و تمایل به دخالت
است. اعتماد اجتماعی، سرمایه ای اجتماعی و کالایی همگانی است کیمیایی » منبع اخلاق اجتماعی « برای خیر عموم
دارای قداست است که دارای شاکلهای نمادین است و به وسیله نهادها و گروهها تولید و بر آگاهی و احساسات مردم
استوار است و مبادله و بازتولید میشود. دین از منابع اصلی سرمایه اجتماعی است؛ همانطور که قومیت و نژاد و زبان و
تاریخ یک ملت چنیناند. اتفاقات ناگوار با تدوین قانون حمایتی و بدون توجه به اعتماد اجتماعی مرتفع نمی شود.
اصولا در فضایی که تذکر در فرهنگ عمومی فضولی و دخالت در حریم خصوصی محسوب می شود، و شاخص های
موفقیت در اجرای کنترل های غیر رسمی کاهش یافته است، قانون حمایتی برطرف کننده مشکل اساسی در مسیر تحقق
موفقیت آمیز این فریضه نیست. و آسیب شناسی این وقایع آنهم پس از تجربه ای طولانی مستلزم شناخت جامعه
شناختی، روان شناختی و دانش سازمانی است. دور شدن از هویت و فرهنگ دینی، امروزه جوامع را به فردگرایی و بی
تفاوتی نسبت به سرنوشت مشترک و ضد ارزش تلقی کردن فرائضی چون امر به معروف و نهی از منکر سوق داده است
و متأسفانه برخی از این عناصر فرهنگی در جامعه اسلامی ما هم رسوخ نموده است؛ بطوری که فرائض جمع گرای
اسلامی بویژه در عرصه نصیحت و امر به خوبی ها و نهی از بدی ها کم رنگ شده و گویا این امور فضولی در کار
دیگران تلقی می گردد. این موضوع آنقدر در ذهنیت افراد نفوذ کرده که امروزه این عبارت را بارها از رسانه ها می
شنویم که نباید به نسل جدید امر و نهی کرد، آنها این گونه رفتار را بر نمی تابند. با وجود این، رویکرد موضوعی به این
دو فریضه به معنای نشان دادن اینکه جامعه نسبت به برخی امور حساسیت دارد؛ خود ارزشی است که از آثار آن نباید
عفلت کرد.
21
از اموری که می بایست در این قانون مورد توجه قرار گیرد تفکیک اموری است که در زمره حق الله به شمار می
رود و رعایت آنها مصالح عمومی را در بردارد و دولت باید به عنوان اجبار با متخلفان برخورد کند و در این عرصه
قانون گذاری شده و نباید نیازی به ورود مردم باشد. از این قبیل است همه مواردی که حاکمیت برای آن قانون مشخص
دارد. تعیین تکلیف سازمانهای مردم نهاد و تشکلها و احزاب و تمایز آن با اموری که از عموم مردم انتظار ورود و
نظارت می رود در قانون لازم و ضروری است. به عنوان مثال اگر رعایت حجاب حق الله تلقی می شود، این بدین معنا
است که دولت نباید این موضوع را به امر به معروف و نهی از منکر واگذارد؛ بلکه نخست می بایست برای آن قانون
نوشته و امر به معروف و نهی از منکر را به عنوان مکمل تشویق کند.
از اموری که نظم و انضباط اجتماعی را به خطر می اندازد؛ ایجاد احساس مسئولیت در مردم و در عین حال تعیین
مصادیق و نحوه مداخله را به مردم سپردن است. امر به معروف و نهی از منکر موضوعی عقلی است و بار شدن تکلیف
متناسب با فهم و برداشت مکلف صورت می گیرد. در صورتی که با مصالح عمومی و بر مبنای فقه اجتماعی تحدید
نشود؛ برداشتهای متفاوت از سوی مکلفان زمینه ساز انشقاق و هرج و مرج خواهد بود. این قانون به این خطر پاسخی
نمی دهد.
نتیجه گیری:
پس از گذشت نزدیک به چهار دهه از انقلاب و ایجاد ستاد امر به معروف و نهی از منکر و پس از اتفاقات ناگوار
برای آمرین به معروف و ناهیان از منکر، قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر به تصویب رسید و این
قانون نگرانی هایی را از نظر اختلال در امور و تداخل مسئولیت ها بر انگیخته است. بر این اساس می توان این موضوع
را از اساسی ترین مسائل امروز جامعه به حساب آورد.
امر به معروف و نهی از منکر شاخص جامعه دینی است و نمی توان از کنار آن به راحتی گذشت. نظام حسبه
تجربه ای است که برای اجرای امر به معروف و نهی از منکر در دولت های اسلامی در طول تاریخ به اجرا گذاشته شده
و کارنامه موفقی نداشته و در ادبیات و آثار تاریخی نیز به شدت سرزنش محتسبان مشاهده می شود. بر این اساس
جمهوری اسلامی ایران تلاش کرده از تاریخ عبرت گرفته و برای قانونی کردن این فریضه به ایجاد ستاد آنهم زیر نظر
ائمه جمعه که دارای حیثیت مردمی و نظارت دینی هستند بسنده کند.
22
امر به معروف و نهی از منکر موضوعی عقلانی است نه تعبدی؛ بنابر این اثر بخشی آن و شناخت جامعه و مخاطب
و آشنایی با اهداف شرع ضروری است. و برای اجرای این دو فریضه سه عرصه ارتباط مردم با هم ، مردم و دولت و
دولت با مردم مطرح است.
رویکرد فقهی وظایف فردی را تبیین نموده است اما وظایف نهادی و ساختاری چندان مورد توجه قرار نگرفته
است. در حالی که مسئله مهم در خصوص این قانون و قوانین مشابه آن است که ساختار جامعه و نهادها و گروههای
هدف از نظر ساختار اخلاقی ، قانونی و الزامی آن تشریح و ملاحظه گردد و ساحت فرهنگ عمومی و خرده فرهنگ
های تخصصی باز شناخته شود. این قانون نتوانسته است از ظرفیت نهادها و موقعیت های الزامی بهره جوید و بعلاوه
تعریف شفافی از ساحت های حقوقی و اخلاقی که در فقه تحت عنوان حق الله و حق الناس بیان شده است ارائه نکرده
است.
با وجود این مشکلات و تجارب، نباید از پیامدهای بی توجهی به این فریضه نیز غافل بود. این پیامدها می تواند
ابعاد فرهنگی داشته باشد نظیر افزایش عقاید التقاطی و خرافات در حوزه اعتقادی و رفتاردینی، ذهنیت غیر شفاف نسبت
به معروف و منکر، رنگ باختن ارزشها و کمی احساس مسئولیت اجتماعی. و این پیامدها می تواند جنبه اجتماعی داشته
باشد نظیر هرح و مرج و تسلط اشرا، تبعیض و فساد اقتصادی، اجتماعی، ایجاد حاشیه امن برای متخلفان.
بروز آسیبها در حوزه امر به معروف و نهی از منکر ناشی از عوامل مختلفی است. برخی از این آسیب ها متوجه
عدم درک صحیح از تفاوت حوزه اختیارات حکومتی و قانونی و میزان نفوذ و ظرفیت اعمال قانون در سطح جامعه به
طور کلی و در سازمانها و نهادها به طور خاص است. اقتضاءات جامعه مدنی به معنای جامعه ای که قانون تعیین کننده
میزان بهنجاری و نابهنجاری رفتارها است از یک سو و ضرورت بالا بودن آستانه تحریک و مسئولیت پذیری آحاد افراد
جامعه نسبت به سرنوشت خویش و دیگران و ضرورت خیرخواهی و نصیحت و امر و نهی نسبت به کارگزاران نظام از
سوی دیگر، مستلزم آگاهی عمومی و بینش صحیح مسئولان و تدوین قوانین متناسب با این شاکله اجتماعی است.
بوجود آمدن اختلافات در قانون نویسی و اجرای قانون، نظیر آنچه در اجرای مبارزه با مفاسد اجتماعی طی دو سه موج
بوجود آمده، حاکی از ضعف شناخت درست و هماهنگ، فقدان مدیریت منسجم و نظارت بر اجرای قانون، و فاصله
وجدان جمعی با محتوای قوانین است.
بنابر این با التزام به این که نظام ارزشی ایران آمیخته ای از قانون و اخلاق بوده؛ مع الوصف نباید از آسیبهای
فردگرایی تکلیفی نظیر کم توجهی به تفاوت های محیطی و مخاطب، تک روی و تقسیم سلیقه ای افراد به سالم و
23
ناسالم غفلت کرد. بنابر این مناسب است که در قانون، زیرساختها و ساختهای مقوم اعتماد اجتماعی و فرهنگ نظارت
عمومی ترسیم گردد. و آنگاه بر اساس مخاطب شناسی دقیق و ترسیم چگونگی پرهیز از اقدامات مخل نظم اجتماعی،
استعداد مؤمنان برای ایفای مسئولیت اجتماعی بر مدار خلیفه الهی بودن را هدایت و سامان داد. باید به تشکیل نهادهای
مردم نهاد دارای شناسنامه و قابل پیگرد قانونی اهتمام شود و از موازی کاری پرهیز گردد. فرهنگ سازی و آگاهی بخشی
نسبت به معروف ها و منکرات در اولویت قرار گیرد. و این موضوع نیز مورد توجه قرار گیرد که گاهی خود این فریضه
موضوعیت دارد؛ بدین معنا که باید حساسیت مردمی درباره تحقق معروف ها و پرهیز از منکرات باید به نمایش گذاشته
شود.
پیشنهادها:
بدیهی است موفقیت در تحقق این قانون نیازمند تمهیداتی است. برخی از تمهیدات ساختاری عبارتند از:
ورود مردمی به عرصه امر به معروف و نهی از منکر مستلزم فرهنگ خاص خویش است. فرهنگی که به فردگرایی
گرایش دارد و اظهار نظر درباره خوبی و بدی رفتارش را دخالت و فضولی تلقی می کند، با قانون خوب هم، با موفقیت
مورد انتظار، همراه نخواهد بود.
در این وضعیت ضرورتا می بایست حریم حاکمیتی از حریم خصوصی و عمومی تفکیک و میزان ورود افراد به
عرصه های مختلف از سوی حاکم اسلامی مشخص و بر اساس قانون مدیریت گردد.
نگاهبانی از کلیت حکومت اسلامی و نظارت عمومی بر رفتار حاکمان در عین تولید انضباط رفتاری و تقسیم کار
از مسائل مهمی است که حاکمیت می بایست الگویی برای آن طراحی نماید تا از به حاشیه رانده شدن مردم و بی
تفاوتی آنها پرهیزد شود؛ بطوری که مردم خود را ملزم به نصیحت حاکمان بدانند و از سوی دیگر مرز و حد و عرصه
های آن شفاف گردد.
برای سامان دادن به تحقق این دو فریضه باید بسترهای محیطی را مهیا کرد. به عنوان مثال باید توجه داشت که
رواج اقتصاد ربوی در جامعه، جامعه را مبتلا به بی بصیرتی می کند و توان امام شناسی از او سلب می گردد. چنانکه
مردم کوفه در زمان امام حسین )ع(چنین شدند. و نیز طبق آموزه های اسلام فقر عمومی جامعه موجب کاهش توان
دینمداری جامعه می گردد چنانکه فقر چنین جامعه ای را در معرض خطر کفر قرار می دهد. " کاد الفقر ان یکون کفرا
(" الکافی ج 2 ص 307 )
24
نظام اولویت بندی طراحی و اجرا شود. به عنوان مثال در رویکرد ساختاری حفظ نظام اجتماعی از اهمیت فوق
العاده برخوردار است. لذا حضرت هارون در فضیه سامری برای پیشگیری از تفرقه سکوت کرد.)طه: 94 )
به اقتضاءات متفاوت امر به معروف و نهی از منکر در سطح ساختاری و در سطح فردی توجه شود. در سطح
ساختاری ایجاد نظم و انضباط و اصلاح زمینه ها ی فرهنگی چون اعتماد اجتماعی و تولید مشارکت اجتماعی و
تشکلهای مردمی و سالم سازی محیطی و تولید مقررات کیفر قانونی و عملی و کنترل رسمی و رهبری رسمی و پی
ریزی قانون مناسب با ترویج اخلاق اجتماعی اسلامی از طریق مجاری آموزشی تربیتی حائز اهمیت است، از عقلانیت –
ابزاری پرهیز می شود، مقبولیت و مشروعیت قوانین و ساختارها مورد عنایت قرار می گیرد. سنت های اجتماعی تبیین
می شود. از فتنه هایی که فقط آتشش دامن آتش افروز را نمی گیرد، بر حذر داشته می شود . و در سطح خرد و فردی
تولید فرهنگ ارشاد و موعظه و نصح، پرهیز از بدبینی و برچسب زنی، تقویت مدارای رفتاری همراه با ارشاد و راهنمایی
و احساس تعهد نسبت به برادر دینی، ولایت مؤمنانه و مخاطب شناسی، ترتیب اثر، نبود خطر جانی و اقدام لسانی و
اهتمام به بکارگیری نیروی کنترل های غیر رسمی از قبیل فشارهای اجتماعی و ارائه گروههای مرجع مناسب به تناسب
شرایط مخاطب و رهبری غیر رسمی و پی ریزی اخلاق اجتماعی مناسب مورد توجه است.
امر به معروف و نهی از منکر بر منطق و درک شرایط استوار است و صرفا کاری تعبدی نیست. بنابراین اجتهاد پویا
در متن آن نهفته است و تحول و پویایی شاخصه جامعه دارای این ویژگی است. پویایی و رویکرد ضرورت تکامل و
تعالی جامعه اقتضاء می کند که جامعه همواره پویا بوده و به اقتضای شرایط زمانی و مکانی راه تعالی پیموده شود.
در تحقق شایسته این فریضه باید اصول اخلاق اسلامی رعایت گردد. از این اصول است: مسئولیت پذیری و
پاسخگویی، تقدم پیشگیری و پرهیز از مچ گیری، پرهیز از تولید سؤ پیشینه و جلو گیری از انباشت تخلفات و پروند ه
سازی و در مقابل ابتنای بر مدارای رفتاری و باور به جائز الخطاء بودن انسانها، رعایت اصول روان شناختی اصلاح
گرانه و افزایش دهنده ظرفیت انسانی و پرهیز از برچسب زنی، آگاهی بخشی و معرفت افزایی، رعایت تفاوت های
انسانی و محیطی و تربیتی و پرهیز از یکسان نگری.
در این سیستم برخی امور دارای مصلحت جمعی و ضامن نظام و انتظام اجتماعی است که آنرا حق الله خوانند. این
امور رضایت شخصی افراد توجیه کننده خطا نیست چون مصالح جمع مطرح است. و برخی امور دارای مصلحت
شخصی است و حق افراد در آن مطرح است و برخورد با مصالح دیگران ندارد و این امور را حق الناس گویند. بدیهی
25
در این سیستم حفظ نظام اقتضاء می کند که حق الله مورد اهتمام ویژه قرار گیرد و این باور ایجاد شود که در این امور
گذشت و اغماضی صورت نمی گیرد . این امور تحت عنوان حدود الهی در شریعت دارای جایگاه خاص می باشد.
رفع موانع فرهنگی نیز از تمهیدات تحقق این قانون است. در این خصوص می توان امور زیر را مورد اهتمام قرار
داد:
ظاهر گرایی و کلیشه ای شدن با ایجاد انضباط قانونی، کاسته شدن از احساس مسئولیت مردمی با واگذاری امور به
بخش رسمی و دولتی، محدود شدن به برخی امور پیدای جامعه، احتمال تأثیر پذیری از فضاها و رویکرد های سیاسی و
سیاسی کاری، غلبه فردگرایی، ابهام در حوزه امور شخصی و اجتماعی، شریعت گریزی انسان مدرن، ضعف توجه به
منکرات سازمانی، توجه به تکثرگرایی فرهنگی و ارزشی، تعدد کارگزاران امور فرهنگی، توجه به تمایز یابی و تخصصی
شدن جوامع، تقویت رویکرد اجتماعی، توجه به شهرنشینی و اقتضاءات آن از جمله کاهش فشارهای اجتماعی، تلقی
خصوصی از دین و مناسک آن، بروز فضای هویتی سیال
منابع و مآخذ:
قرآن کریم
نهج البلاغه
اراکی، محسن، ) 1390 - 1391 (، تقریرات درس خارج فقه نظام سیاسی اسلام،
اسماعیلی، محسن، ) 1384 (مشارکت عمومی، حاکمیت ملی و نظارت همگانی در فقه سیاسی و حقوق سیاسی، تهران:
دفتر نشرفرهنگ اسلامی،
چلبی، مسعود. ) 1376 (، جامعهشناسی نظم. تهران: نشر نی،
الحر العاملی، محمد بن الحسین، ) 1401 ق( وسائل الشیعه، ج 11 و 16 ، تهران: منشورات المکتبه الاسلامیه،
حکیم، سید منذر حکیم، ) 1430 ، 1388 (، مجتمعنا فی فکر و تراث الشهید محمد باقر صدر، طهران، المجمع العالمی
للتقریب بین المذاهب الاسلامیه، مرکز الدراسات العلمیه،
خبرگزاری ایسنا http://isna.ir/fa/news/92060200696
خمینی، روح الله، ) 1415 ق(، المکاسب المحرمه، 2 جلدی، چ 1 ، ج 1 ، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،
26
خمینی، روح الله، ) 1378 (، صحیفه نور، ج 6 ، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر اثار امام خمینی،
خمینی، روح الله، ))بی تا(( تحریر الوسیله، چاپ دوم، ج 2 ، مؤسسه مطبوعات دارالعلم،
خیری، حسن، ) بی تا(، حداقل وجدان جمعی به منظور برقراری نظم اجتماعی در اسلام، پایان نامه کارشناسی ارشد،
قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی،
رجایی، مهدی، )بی تا(آشنایی با مفاهیم حقوق عمومی، بررسی امر به معروف و نهی از منکر، ، دفتر مطالعات نظام
سازی اسلامی، چاپ نشده
رجبی، محمود ) 1378 (، تاریخ تفکر اجتماعی اسلام، تهران، سمت،
رضایی راد، عبدالحسین، ) 1384 (، امر به معروف در ترازوی تاریخ گامی نو در فقه سیاسی، قم: بوستان کتاب،
صادقی تهرانی، محمد، ) 1365 (، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم: انتشارات فرهنگ اسلامی،
صبوری، منوچهر، ) 1374 ( جامعه شناسی سازمانها، تهران:نشر شب تاب،
طباطبایی، سید محمد حسین، ) 1417 ق (، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 5 و 3 ، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین
حوزه علمیه قم،
عاملی، زین العابدین، بن علی)شهید ثانی(، ) 1410 ق (، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، 10 جلدی، ج 2 ، قم:
کتابفروشی داوری،
عمید زنجانی، عباسعلی، ) 1421 ق (، فقه سیاسی، چ 4 ، ج 1 ، تهران: انتشارات امیر کبیر،
فارابی، ابونصر محمد، ) 1991 (، آراء اصل المدینه الفاضله، چاپ ششم، بیروت، دارالمشرق، .
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله سیوری حلی، ) 1384 (، کنز العرفان فی الفقه القرآن، ترجمه عبدالرحیم بخشایشی، چ 1 ،
ج 1 ، قم: انتشارات نوید اسلام،
قرائتی، محسن، ) 1376 (، امر به معروف و نهی از منکر، قم: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن،
کلینی، محمد بی یعقوب، ) 1369 (، فروع من الکافی ج 5 - 2 - 12 - 11 ، قم :کتابفروشی علمیه اسلامیه،
کوک، مایکل، ) 1384 (، امر به معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی، ترجمه احمد نمایی، چ 1 ، ج 2 و 1 ، مشهد: بنیاد
پژوهش های اسلامی،
27
لنگرودی، محمد جعفری، ) ١٣٦٨ (، ترمینولوژی حقوق، چ ٤ ، تهران، گنج دانش،
مجلسی، محمدباقر، ) 1404 ق (، بحار الانوار، ج 14 و 97 ، بیروت: مؤسسه الوفاء،
محمدی ری شهری، محمد، ) 1384 (، محمد، میزان الحکمة، تهران، نشر دارالحدیث،
مطهری، مرتضی، ) 1377 (، یاداشت های استاد، تهران: انتشارات صدرا،
نجفی، محمد حسن بن الباقر، ) 1373 (جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج 11 و 21 ، تهران: دار الکتب الاسلامیه،
Sociological Investigation of Act of "Supporting Those Who Commending to Good Deeds and Prohibiting from Wrong Deeds"
Hassan Kheiri3
Abstract
Recently, the Act of “supporting those who commending to good deeds and prohibiting from wrong deeds” has been adopted by the Islamic Parliament and has been imparted in official newspapers. However, due to some problems the president requests the leadership to stop its running, but finally the Resolving Disputes Council interest is to run and to fix its defects. Since this plan is now under review, this study tried to investigate from a sociological approach “commending to good deeds and prohibiting from wrong deeds” in general and this Act in particular. This Act has been investigated due to the necessity of proactive and structural-based elements, ethical and legal suitability in relations between the individual, public surveillance and individualistic jurisprudence dominance. While underlining the Islamic value-bound system’s differentiation is that individual responsibility cannot be neglected, legislation of an Act that highlights both social infrastructures and structures and functional actions simultaneously has been emphasized.
Assistant professor, Islamic Azad University, Naraq Branch 3
28
Keywords: commending to good deeds and prohibiting from wrong deeds, the Act of “supporting those who commending to good deeds and prohibiting from wrong deeds”, proactive, structuralism, individualism, public surveillance, good deeds, ethics, rights

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۲۳ شهریور ۹۵ ، ۲۱:۱۵
حسن خیری

چهارمین جلسه هیأت مدیره جدید انجمن مطالعات اجتماعی در سال  95 با حضور حجج اسلام آقایان دکتر پارسانیا، خیری، حسامی، غفاری فر، بستان، قنبری نیک و یوسف زاده  برگزار گردید.
IMG_1077.JPG
IMG_1078.JPG
۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۰۶ شهریور ۹۵ ، ۱۷:۳۷
حسن خیری

 پنج‌شنبه 21 مرداد 1395 - 12:28
بازدید از راکتور نراق

رآکتور تحقیقاتی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق از سوی مهندس سید علوی هاشمی از کارکنان پژوهشگر این واحد دانشگاهی طراحی و با همکاری تیم تحقیقاتی ساخته شد.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق در بازدید از رآکتور تحقیقاتی استئارات کلسیم این واحد با تشکر از استادان و پژوهشگران فعال گفت: «ساخت رآکتور تحقیقاتی و آزمایشگاهی استئارات کلسیم همچون سایر ابتکارات و اختراعات پژوهشگران واحد نراق کار بسیار خوب و ارزشمندی است که می‌توان به آن افتخار کرد.»

دکتر حسن خیری خاطرنشان کرد: «با به ثبت اختراع رساندن این رآکتور تحقیقاتی؛ این دستگاه می‌تواند به صورت انبوه تولید شود و وارد چرخه تولید و صنت، کارخانجات، صنایع، مراکز تحقیقاتی و دانشگاه‌ها شود.»

رئیس واحد نراق افزود: «در شرایطی که واحدهای دانشگاهی از کمبود دانشجو و کاهش بودجه و درآمد ناشی از شهریه رنج می‌برند، اینگونه پروژه‌ها و ابتکارات باعث درآمدزایی و مصادق تبدیل علم به ثروت می‌شوند و می‌تواند در شرایط بحرانی به واحد کمک شایان توجهی کند.»

وی بیان کرد: «دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق آمادگی این را دارد که نیاز صنعتی و آزمایشگاهی صنایع، مراکز آموزشی واحدهای دانشگاهی را در ساخت نمونه مشابه رآکتور تحقیقاتی استئارت کلسیم مرتفع کند.»

علوی هاشمی:‌ از مهمترین ویژگی‌های رآکتور طراحی شده در واحد نراق، حذف تأسیسات جانبی برای تأمین دمای مورد نیاز رآکتور‌ و‌ فرایند تولید است. همچنین رآکتور از نوع ژاکت‌دار است، برای گرم کردن روغنی که در ژاکت رآکتور در حال سیرکوله شدن است، نیاز به Oil-fired Boiler ، لوله کشی و اتصالات است
 
 

در ادامه یکی از اعضای تیم تحقیقاتی و پژوهشگران واحد نراق به خبرنگار آنا گفت: «نظر به سیاست و برنامه جامع سازمان مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی با نگاه تولید علم،خودکفایی و‌ درآمدزایی واحد‌ها و تقویت اصل پژوهش نیاز محور، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق با ساخت دستگاه تقطیر و فیلتراسیون و تولید آزمایشگاهی استئارات کلسیم توانست گام‌های بلند و موثری را در این راستا بردارد .»

مهندس سید علوی هاشمی افزود: «به منظور تکمیل پروسه تولید استئارات کلسیم و در‌ راستای تحقق سیاست خودکفایی و پژوهش نیازمحور، ساخت رآکتور نیمه صنعتی در دستور کار قرار گرفت.»

علوی هاشمی بیان کرد: «از آنجاکه رآکتورها براساس رفتار‌ و‌ شرایط ماده طراحی می‌شوند، با علم به اینکه دمای مورد نیاز در‌این پروسه دمای بالای 100 درجه سانتیگراد و زمان مانده ماده تا حدودی طولانی است،‌‌ فرایند تولید و نوع رآکتور بصورت Batch و ژاکت دار طراحی شد.»

پژوهشگر واحد نراق با توجه به ویژگی‌های رآکتور طراحی شده در واحد نراق، گفت: «از مهمترین ویژگی‌های رآکتور طراحی شده در واحد نراق، حذف تأسیسات جانبی برای تأمین دمای مورد نیاز رآکتور‌ و‌ فرایند تولید است. همچنین رآکتور از نوع ژاکت‌دار است، برای گرم کردن روغنی که در ژاکت رآکتور در حال سیرکوله شدن است، نیاز به Oil-fired Boiler ، لوله کشی و اتصالات است.»

وی افزود: «برای تأمین این مجموعه هزینه بسیار بالایی مورد نیاز است لیکن با خلاقیت و‌ ابتکار‌،‌ بخش تأسیسات خارجی رآکتور حذف و با حداقل هزینه این تأسیسات داخل رآکتور جاسازی شد. یعنی رآکتور با حداقل فضا،‌ بدون آلودگی زیست محیطی و حداقل مصرف انرژی با فشار اتمسفریک‌ و‌ دمای ماکزیمم 250 درجه سانتیگراد، با قابلیت حمل و‌ نقل آسان، آماده کار است.»

علوی هاشمی به دیگر ویژگی رآکتور تحقیقاتی واحد نراق پرداخت و گفت: «نکته دیگر این رآکتور با توجه به اینکه مجموعه تأمین دما،‌‌ در درون رآکتور قرار گرفته است،‌ بنابراین مسیر خروج مواد،‌ اندکی طولانی است و برای جلوگیری از هدر رفت ماده واکنشی، ابتکار دیگری بکار گرفته شد و آن استفاده از یونیت میکس، همزمان به‌عنوان شیر انسداد و تخلیه مواد است.»

وی تاکید کرد: «از محاسن دیگر این رآکتور می‌توان به بارگیری راحت، سهل و یکنواخت مواد، مشاهده واکنش و رفتار ماده در هنگام کارکرد رآکتور است. ظرفیت اسمی این رآکتور 70 لیتر است.»

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۰۶ شهریور ۹۵ ، ۱۷:۳۲
حسن خیری

گزارش ستاد نماز جمعه و مراسم وزوان – ۹۵/۶/۵

CIMG2267

نماز شکوهمند جمعه به امامت حجت الاسلام والمسلمین دکتر خیری امام جمعه ی موقت بخش میمه در مسجد جامع شهر وزوان برگزار گردید . خطیب جمعه ی وزوان پس از حمد و ثنای الهی و سفارش به تقوی به ادامه ی بحث خطبه های گذشته در باب نظام اجتماعی پرداخت . اهم مطالب خطبه ی اول نماز بدینشرح است :

CIMG2304

– یکی از مباحثی که در نظام اجتماعی اهمیت دارد موضوع قشرهای اجتماعی است . وقتی جامعه ی اسلامی شکل می گیرد پدیده ی نفاق خود را بیشتر نشان می دهد . قران کریم می فرماید منافق دروغگو و فریبکار است . بیماری دل دارند و خداوند بیماری آنها را می افزاید و برای آنان عذابی دردناک است منافقین باطل گرا و آتش افروز هستند و البته همیشه ترس و وحشت دارند .

CIMG2325

خطبه ی دوم نماز جمعه با حمد و ثنای الهی و توصیه به تقوی و درود و صلوات بر معصومین علیهم السلام آغاز شد . حجت الاسلام خیری در ادامه ی خطبه ی دوم به ذکر مناسبتهای هفته پرداخت و با اشاره به روز پزشک این روز را به جامعه ی پزشکان کشور تبریک گفت .

CIMG2330

امام جمعه ی موقت وزوان در ادامه با اشاره به روز مسجد و سالروز آتش زدن مسجد الاقصی توسط صهیونیستها و محکومیت این اقدام تجاوز کارانه به بیان اهمیت نقش مسجد در جامعه ی اسلامی پرداخت و با نقل روایتی از امام صادق گفت : کسی که قدم در مسجد می گذارد زمین وی را تسبیح می گوید .

CIMG2333

خطیب جمعه ی وزوان در ادامه با توجه به گزارشی که خدمت مقام معظم رهبری تقدیم شد یادآور شد که ۹۷ در صد از شهدا  از پرورش یافتگان مساجد بوده اند . حجت الاسلام خیری در ادامه با توجه به ثبت جهانی قناتها در بخش میمه این مهم را  را افتخار بزرگی برای شهر وزوان و شهر میمه برشمردند .

CIMG2336

امام جمعه ی موقت بخش میمه در پایان خطبه ی دوم نماز با تجلیل از شهدای هفته ی دولت و گرامیداشت یاد شهیدان رجایی و باهنر به دیدار اخیر مقام معظم رهبری اشاره کردند و تاکید کردند که بر اساس فرمایش مقام معظم رهبری بهترین تبلیغ برای دولت کار است .

CIMG2342

بر اساس این گزارش در بین دو نماز شهرام آذرپی بخشدار میمه بمناسبت هفته ی دولت به ایراد سخن پرداخت . وی ضمن تبریک فرارسیدن هفته ی دولت و گرامیداشت یاد و خاطره ی شهیدان رجایی و باهنر به گوشه ای از خدمات دولت امید اشاره کرد و از تلاشهای دستگاههای اجرایی در جهت رفع مشکلات مردم در بخش میمه تقدیر و سپاسگزاری نمود .

CIMG2365

تصاویر – ایمان خوش باطن

 خلاصه ی خطبه ها – حجت صالح

 مکبر – حسین شاکری

CIMG2355CIMG2359
CIMG2367

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۰۶ شهریور ۹۵ ، ۱۷:۲۳
حسن خیری

اساتید راهنما و مشاور رشته اخلاق و تربیت

تاریخ آخرین بروزرسانی: 1394/03/17

 نسخه چاپی

 ارسال به دوست

کد مطلب:

٣١٢٠٩٦

گروه مطلب:

اساتید راهنما و مشاور

تاریخ انتشار:

سه شنبه ١٧ بهمن ١٣٩١

ساعت:

١٤:٠٥

تعداد بازدید:

10504

 تذکّر:

1) علامت (+) در جلوی نام هر استاد، بدین معناست که آن استاد به عنوان راهنما یا مشاور در سطح 3 یا 4 قابل انتخاب می باشد. (بطور مثال اگر برای یک استاد، فقط راهنما سطح 3 علامت خورده باشد، شما مجاز نیستید ایشان را برای مشاوره سطح 3 یا راهنمایی و مشاوره سطح 4 انتخاب نمایید)

2) شما می توانید هرکدام از اساتید ذیل را (پس از مشورت اولیه با آنان) به تناسب موضوع پیشنهادی خود انتخاب نمایید.

3) مصوّب بودن هر استاد بدین معناست که سوابق علمی این اساتید قبلاً مورد بررسی و تصویب کمیته تخصصی اخلاق و تربیت قرار گرفته است ولیکن تأیید نهایی آنان برای یک رساله علمی، برعهده کمیته تخصصی می باشد که با توجه به موضوع رساله از سویی و تخصص و سطح علمی هر استاد از سوی دیگر صورت می گیرد.

4) شما مجازید خارج از لیست ذیل، اساتید دیگری را معرفی نمایید که تایید نهایی آنان برعهده کمیته تخصصی و مشروط به ارائه سوابق علمی، تحقیقاتی و پژوهشی آنان می باشد (پیشنهاد می شود حتی الامکان اساتید راهنما و مشاور خود را از این لیست انتخاب نمایید چراکه بررسی سوابق اساتید غیرمصوّب، مدت زمان بیشتری بخود اختصاص می دهد).

 

نام خانوادگی

نام

راهنما سطح 3

راهنما سطح 4

مشاور سطح 3

مشاور سطح 4

آذربایجانی

مسعود

+

+

+

+

آقامیرمحمدعلی (غروی)

سیدمحمد

+

 

+

 

ابراهیمیان

سیدحسین

 

 

+

 

احمدی

محمدرضا

 

 

+

 

احمدی محمدآبادی

محمدرضا

+

 

+

 

احمدی میانجی

محمدمهدی

+

+

+

+

ارزانی

حبیب رضا

+

 

+

 

اعرافی

مجتبی

+

 

+

 

امینی نژاد

علی

 

 

 

+

انواری

محمدجواد

+

 

+

 

بستان (نجفی)

جعفر

+

+

+

+

بشیری

ابوالقاسم

+

 

+

 

بطحائی

سیدهاشم

+

+

+

+

بهشتی ریزی

محمد

+

+

+

+

پناهی

علی احمد

+

 

+

 

حسین خانی

هادی

+

 

+

 

حسین زاده یزدی

محمد

+

 

+

 

حسینی زاده ده آبادی

سیدعلی

+

 

+

 

حسینی کوهساری

سیداسحق

+

 

+

 

حق شناس

سیدجعفر

+

 

+

 

خزائلی

محمدعلی

+

 

+

 

خسروپناه

عبدالحسین

 

 

+

+

خیری

حسن

+

+

+

+

داودی

محمد

+

 

+

 

داودی لیمونی

سعید

 

 

+

 

دولت خواه

محمد

+

 

+

 

دیوانی

امیر

+

+

+

+

رزاقی

هادی

+

 

+

 

رمضانی کوشک

حسن

+

+

+

+

رودگر

محمدجواد

+

 

+

 

رهنمائی

سیداحمد

+

 

+

 

زارعان

محمدجواد

+

 

+

 

ساجدی

ابوالفضل

+

 

+

 

سالاری فر

محمدرضا

+

 

+

 

سقای بی ریا

محمدناصر

+

+

+

+

سلطانی تیرانی

محمد

+

 

+

 

سوزنچی

حسین

+

 

+

 

شاملی

عباس علی

+

 

+

 

شجاعی

محمدصادق

+

 

+

 

شرف الدین

حسین

+

 

+

 

شریفی

عنایت

+

 

+

 

شیروانی هرندی

علی

 

 

+

+

طاهری خرم آبادی

سیدعلی

+

 

+

 

طوسی

علی

+

 

+

 

عابدی (نجف آبادی)

احمد

+

 

 

 

عبودیت

عبدالرسول

 

 

+

+

عرفان

حسن

+

 

+

 

علی زاده

مهدی

+

 

+

 

فقیهی

علی نقی

+

 

+

 

فقیهی آفارانی

سیداحمد

+

+

+

+

فهیمی

عزیزاله

 

 

+

 

قدسی

احمد

+

 

+

 

قریشی

سیدعلی اکبر

 

 

+

 

قمی

محسن

+

+

+

+

کاکائی

قاسم

+

+

+

+

کاویانی ارانی

محمد

+

 

+

 

کریمی

حمید

+

 

+

 

کلانتری

ابراهیم

+

+

+

+

محمدی

علی

 

 

+

+

مصباح

علی

+

 

+

 

مصباح

مجتبی

+

 

+

 

مصطفی پور

محمدرضا

 

 

+

 

مظفری شاهرودی

محمدعلی

+

 

+

 

موسوی اصل

سیدمهدی

+

 

+

 

موسوی نسب

سیدمحمدرضا

+

 

+

 

موسوی نسب

سیدمحمدصادق

+

 

+

 

میردریکوندی

رحیم

+

 

+

 

میرسپاه

اکبر

+

 

+

 

میری

سیدمحسن

+

+

+

+

نوذری

محمود

+

 

+

 

نیک صفت

ابراهیم

+

 

+

 

نیکزاد

عباس

+

 

+

 

واعظی

احمد

+

+

+

+

همتیان سورکی

محمد

+

 

+

 

 

 

اساتید راهنما و مشاور رشته تفسیر و علوم قرآنی

تاریخ آخرین بروزرسانی: 1394/03/17

 نسخه چاپی

 ارسال به دوست

کد مطلب:

٣١٢٠٨٩

گروه مطلب:

اساتید راهنما و مشاور

تاریخ انتشار:

سه شنبه ١٧ بهمن ١٣٩١

ساعت:

١٣:٥٣

تعداد بازدید:

9928

 تذکّر:

1) علامت (+) در جلوی نام هر استاد، بدین معناست که آن استاد به عنوان راهنما یا مشاور در سطح 3 یا 4 قابل انتخاب می باشد. (بطور مثال اگر برای یک استاد، فقط راهنما سطح 3 علامت خورده باشد، شما مجاز نیستید ایشان را برای مشاوره سطح 3 یا راهنمایی و مشاوره سطح 4 انتخاب نمایید)

2) شما می توانید هرکدام از اساتید ذیل را (پس از مشورت اولیه با آنان) به تناسب موضوع پیشنهادی خود انتخاب نمایید.

3) مصوّب بودن هر استاد بدین معناست که سوابق علمی این اساتید قبلاً مورد بررسی و تصویب کمیته تخصصی اخلاق و تربیت قرار گرفته است ولیکن تأیید نهایی آنان برای یک رساله علمی، برعهده کمیته تخصصی می باشد که با توجه به موضوع رساله از سویی و تخصص و سطح علمی هر استاد از سوی دیگر صورت می گیرد.

4) شما مجازید خارج از لیست ذیل، اساتید دیگری را معرفی نمایید که تایید نهایی آنان برعهده کمیته تخصصی و مشروط به ارائه سوابق علمی، تحقیقاتی و پژوهشی آنان می باشد (پیشنهاد می شود حتی الامکان اساتید راهنما و مشاور خود را از این لیست انتخاب نمایید چراکه بررسی سوابق اساتید غیرمصوّب، مدت زمان بیشتری بخود اختصاص می دهد).

 

نام خانوادگی

نام

راهنما سطح 3

راهنما سطح 4

مشاور سطح 3

مشاور سطح 4

آشتیانی عراقی

رضا

+

+

+

+

آقاتهرانی

مرتضی

+

+

+

+

آقازاده

فتاح

+

 

+

 

آقامیرمحمدعلی (غروی)

سیدمحمد

+

+

+

+

ابراهیمی ورکیانی

محمد

+

 

+

 

ابراهیمیان

سیدحسین

+

 

+

 

احسانی فر

محمد

+

+

+

+

احمدی

احمد

+

+

+

+

اسدی

میرزااحمد

+

 

+

 

اسدی نسب

محمدعلی

+

 

+

 

اسعدی

محمد

+

 

+

 

اسکندرلو

محمدجواد

+

+

+

+

اسکندری

محمدحسین

+

+

+

+

اسماعیل پورنیازی

حسن

 

 

+

 

اشرفی

حسین

+

 

+

 

اشرفی (شاهرودی)

مصطفی

+

 

+

 

اعرافی

علیرضا

+

 

+

+

اکبری

محمد

+

 

+

 

الهی زاده

محمدحسین

+

 

+

 

امامی

مرتضی

+

 

+

 

امین (شیرازی)

احمد

+

+

+

+

امینی گلستانی

حسن

 

 

+

 

انواری

جعفر

+

 

+

+

بابازاده

علی اکبر

+

 

+

 

بابائی

علی اکبر

+

+

+

+

براتی

 

+

 

+

 

بهجت پور

عبدالکریم

+

+

+

+

بهروزلک

غلامرضا

+

+

+

+

بهشتی ریزی

محمد

+

 

+

 

بیگدلی

مهدی

+

 

+

 

پورسیدآقائی

سیدمسعود

+

+

+

+

پوریانی

محمدحسین

 

 

+

 

تجری

علی اصغر

+

 

+

+

تقوی دهاقانی

سیدحسین

+

 

+

 

توفیقی

حسین

+

+

+

+

جباری

محمدرضا

+

+

+

+

جعفرزاده کوچکی

علیرضا

+

 

+

 

جعفری نیا

یعقوب

+

+

+

+

جوان آراسته

حسین

+

 

+

+

حاجی صادقی دهاقانی

عبداله

+

 

+

 

حاجی علی لالانی

عبداله

+

 

+

+

حسنی

علی اکبر

+

 

+

 

حسنی اردکانی

عبدالرسول

+

 

+

 

حسینی

سیدابوالقاسم

+

+

+

+

حسینی

سیدکمال

+

 

+

 

حسینی

سیدابراهیم

 

 

+

 

حسینی بیان

سیدمهدی

+

 

+

 

حسینی چاوشی

سیدحسین

+

 

+

 

حسینی رامندی

سیدعلی اکبر

+

 

+

 

حق شناس

سیدجعفر

 

 

+

 

حقی

مهدی

+

 

+

 

حکیم

سیدمنذر

+

 

+

+

حمیدیان

حمید

 

 

+

 

حیدری آل کثیری

محسن

+

+

+

+

حیدری فر

مجید

+

+

+

+

خاتمی

سیداحمد

+

+

+

+

خادمی کوشا

محمدعلی

 

 

+

 

خزائلی

محمدعلی

 

 

+

+

خسروپناه

عبدالحسین

+

 

+

+

خوشنویس

محمدجعفر

+

+

+

+

خیری

حسن

 

 

+

+

دارابکلائی (صادق الوعد)

اسماعیل

+

+

+

+

داودی

محمد

+

 

+

 

داودی لیمونی

سعید

+

+

+

+

دهقان

اکبر

 

 

+

 

دیاری بیدگلی

محمدتقی

+

 

+

+

ربانی

محمدتقی

 

 

+

 

رجبی

محمود

+

+

+

+

رحمان ستایش

محمدکاظم

 

 

+

+

رحمانی فرد (سبزواری)

علی

+

 

+

+

رستم نژاد چراتی

غضنفر (مهدی)

+

+

+

+

رشادی

اکبر

+

 

+

 

رضانژاد امیردهی

عزالدین

+

+

+

+

رضائی رنانی (اصفهانی)

محمدعلی

+

+

+

+

رفیعی محمدی

ناصر

+

+

+

+

رمضانی کوشک

حسن

+

+

+

+

زاهدی

عبدالرضا

+

 

+

+

زمانی

محمدحسن

+

+

+

+

زنجیری

محمدحسین

+

 

+

 

سازمند

محمدرضا

 

 

+

 

سعیدی روشن

محمدباقر

+

+

+

+

سعیدی مهر

سیدمحمد

+

 

+

 

شب زنده ‌دار

محمدمهدی

+

+

+

+

شریفی

عنایت

 

 

+

 

شفیعی دارابی

سیدحسین

+

 

+

 

شمالی

محمدعلی

+

 

+

 

شهیدی پور

محمدتقی

+

 

+

 

شیخ محمدی (محمدی تاکندی)

علی

+

 

+

 

شیرافکن

حسین

+

 

+

 

صادقیان

احمد

 

 

+

 

صدر طباطبائی

سیدصدرالدین محمد

+

 

+

 

صدقی آلانق

محمد

+

 

+

 

صلواتی (تجری)

قاسم

+

 

+

+

طاهری نیا

احمد

+

 

+

 

طوسی

حسین

+

 

+

 

عابدی ارانی (نجف آبادی)

احمد

+

+

+

+

عباسی

داود

+

 

+

 

عبداللهی

عبدالمحمود

+

+

+

+

عبدالمحمدی بنچناری

حسین

 

 

+

 

عزیزان

مهدی

 

+

 

 

عزیزی کیا

غلامعلی

+

 

+

+

عقیقی بخشایش

عبدالرحیم

+

 

+

 

علوی مهر

حسین

+

 

+

 

علیدوست ابرقوئی

ابوالقاسم

+

 

+

 

عمید زنجانی

حمید

+

+

+

+

غرویان

محسن

+

 

+

 

غفوری

خالد

+

+

+

+

فاکر (میبدی)

محمد

+

+

+

+

فقیهی آفارانی

سیداحمد

+

 

+

 

فیاضی

غلامرضا

+

+

+

+

فیض (گیلانی)

محمدعلی

+

 

+

 

قاسمی

علی محمد

+

 

+

 

قدسی

احمد

+

+

+

+

قرائتی

محسن

+

 

+

 

قریشی

سیدعلی اکبر

+

 

+

 

قنادی

صالح

+

 

+

+

قوامی

سیدصمصام الدین

+

 

+

 

قیومی

محمدباقر

 

 

+

+

کاردان سلمانی

رضا

+

+

+

+

کرمی

رضاعلی

+

 

+

 

کریمی

مصطفی

+

 

+

 

کریمی نیا

محمدمهدی

 

 

+

 

کلباسی

مجتبی(روح الامین)

+

 

+

 

گرجیان عربی

محمدمهدی

+

 

+

 

مبلغی

احمد

+

 

+

 

محامد

علی

+

 

+

 

محمدی

حمید

+

 

+

 

محمدی

سیدناصر

+

 

+

 

محمدی

محمدحسین

+

 

+

 

محمدی عراقی (اراکی)

محسن

+

 

+

 

مدبر (اسلامی)

علی

+

+

+

+

مددی الموسوی

محمود

+

+

+

+

مدرسی (یزدی)

سیدمحمدرضا

+

+

+

+

مدرسی مصلی

سیدمحمدعلی

+

+

+

+

مریجی

شمس اله

 

 

+

 

معلمی

حسن

+

 

+

+

منصوریان فر

عبدالمحمود

 

 

+

 

موحدی محب بیدگلی

عبداله

+

+

+

+

موسویان

سیدعباس

+

+

+

+

مولائی نیا

عزت اله

+

+

+

+

مهدوی راد

محمدعلی

+

 

+

 

مهدوی زادگان

داود

+

 

+

+

مهدی زاده

حمزه

 

 

+

 

مؤدب

سیدرضا

+

 

+

 

مؤمن پور

علی

+

+

+

+

میرآفتاب

سیدعلی

 

 

+

 

میرباقری

سیدمحمدمهدی

+

+

+

+

میرسپاه

اکبر

+

+

+

+

ناصح

علی احمد

+

 

+

+

ناصری

عبدالمجید

+

+

+

+

نجارزادگان

فتح اله

+

+

+

+

نجف

محمدمهدی

 

 

+

+

نجمی صادق

محمدصادق

+

 

+

 

نصیری

علی

+

 

+

 

نظری (شاهرودی)

حسن آقا

+

 

+

 

نقی پورفر

ولی اله

+

+

+

+

نیلچی حصاری (رحمتی)

رحمت اله

+

 

+

 

وافی

ابوالقاسم

+

 

+

 

یزدان پناه

سیدیداله

+

+

+

+

یزدی

محمد

+

+

+

+

یعقوب نژاد

محمدهادی

+

 

+

 

یوسفی (غروی)

محمدهادی

+

 

+

+

 

 

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۰۳ شهریور ۹۵ ، ۱۸:۵۵
حسن خیری